Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1. August

## Geböärnisse

* 1834: Die in't Jier toufoarne ferfoatede Slavery Abolition Act wäd gultich, wiermäd in do maaste Kolonien fon't britiske Waareldriek ju Skloueräi ferbeeden wäd.
* 1876: Colorado wäd Buundesstoat fon doo USA.
* 1914: Eersten Waareldkriech - Düütske Generoalmobilmoakenge un Kriechsferkloorenge oun Ruslound.
* 1979: Ätter ju Apdeelenge fon ju bloot eenuntrüütich Mounde oolde kunstelk touhoopelaide Grootstääd Lahn rakt dät wier do oolde Steede Gießen un Wetzlar juust so as do litjere Meenten, do deer bietou heerd hääbe.
* 2004: Bie ju Broundkatastrophe fon Asunción wäd dät groote Koophuus fon ju Ycua Bolaños-Gruppe in ju paraguayiske Haudstääd Asunción fernäild, 396 Ljuude stierwe un fieuwhunnerd wäide ferseerd.

## Stuurwen

* 30 f. Kr.: Marcus Antonius (hie brangt sik sälwen uume).
# Alaska

| Alaska |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (nauere Anjääften) | (nauere Anjääften) |

 |
| Koarte fon doo USA, Alaska is deer besunners ienteekendLieste fon doo Buundesstoaten |
| **Stoatsmotto:** | *North to the Future* |
| **Fläche:** | 1.717.854 km² |
| **Tiedzone:** | Alaska: UTC-9/-8 |
| **Hoochsten Punkt:** | 6.194 m (Mount McKinley) |
| **Truchsnittelke Hööchte:** | 580 m |
| **Djoopsten Punkt:** | 0 m Pazifisken Ozean |
| **Gouverneur:** | Sean Parnell (R) |
| **Post / Amt / ISO** | AK / / US-AK |
| Koarte fon AlaskaKoarte fon Alaska |

**Alaska** is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten.
# Germaniske Sproaken

**Germanisk** (dt. *Germanisch*) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske.

Gestrich fon do germaniske Sproaken
## Iendeelenge

Tou dät Germaniske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend:

* **Aastgermanisk**

Gotisk (uutstuurwen)
* **Wäästgermanisk**

Anglofräisk d.i. Ängelsk un Fräisk (orange)
Läichfrankisk, Läichdüütsk (ljoachtgräin), Afrikoansk
Middeldüütsk, Düütsk (dunkergräin)
Jiddisk
* **Noudgermanisk**

Wääst-Noudgermanisk (ljoachtblau)
Norwegisk
Färoisk
Isloundsk
Aast-Noudgermanisk (dunkerblau)
Deensk
Swedisk
Ju roode Lienje rakt dät Scheed twiske Noud- un Wäästgermanisk.

## Biespiele

### Ooldste Ienschrift

Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift wuud 1812 funen bie Negau in Aastriek. Ap n Hälm die deer funen wude stoant n Täkst die der datierd wäd twiske dät twäide Jierhunnert foar Kristus un dät eerste Jierhunnert ätter Kristus. In ne nouditalieniske Schrift is schrieuwen:

*hargasti teiwa*

### Ooldste Ienschrift in Runen

Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift ju in Runen schrieuwen is, stoant ap aan fon doo Gallehus-Houdene, uut dät füfte Jierhunnert. Op dän Houden stoant (uursät in latinske Schrift):

*ek hlewagastiR holtijaR horna tawido*

(*Iek, Hlewagast fon [dät Täärp] Holt, hääbe dän Houden moaked.*)

Die Houden mäd Rune-Ienschrift
# Ääntjen

Goud anwoaksenen Aapelboom, two Jiere ätter dät Ääntjen mäd juu Technik, juu ap Düütsk "Geißfußveredelung" hat.
Dät **Ääntjen** is ne Technik, juu foarallen benutsed wäd, uum Fruchtboome vegetativ tou fermoorjen (also tou kloonjen). So kon me ne Fruchtsoarte fääretuchtje, sunner dät juu sik uurloang genetisk ferannerd. Me äänted mongs oaber uk uur Plonten.

Uum n Fruchtboom tou ääntjen, bruukt me n jungen, uut Säid woaksenen jungen Boom, dän litjen Ant, as Unnerloage. Fääre bruukt me ne Takke, juu sonaamde Äänte, fon juu Soarte, juu man fermoorje wol, juu skuul oaber nit moor as tjo Knoaspen hääbe, uurs ferdruugje doo buppere, un dan kon me se uk gliek ousniede. Die litje Ant wäd oukapped, hie skuul neen oaine Spiere moor hääbe, deermäd hie aal sien Energie inne Äänte stikked, juu so ap dän Ant befäästiged wäd, dät doo bee touhoopewoakse konnene. Deertou rakt dät uunerskeedelke Techniken.
# 1989

---

17. -- 18. -- 19.
-- **20. Jierhunnert** --
21. -- 22. -- 23.

Jiere: 1986 - 1987 - 1988
- **1989** -
1990 - 1991 - 1992 -

---

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1989 *MCMLXXXIX* |
| ab urbe condita | 2742 |
| Armeensken Kalänner | 1438
*ԹՎ ՌՆԼԸ* |
| Chineesken Kalänner | 4685 – 4686
乙辰 – 丙巳 |
| Äthiopisken Kalänner | 1981 –1982 |
| Hebräisken Kalänner | 5749 – 5750 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 2044 – 2045 |
| - *Shaka Samvat* | 1911 – 1912 |
| Iroansken Kalänner | 1367 –1368 |
| Islamisken Kalänner | 1410 –1410 |

## Foarfaale

* 10. Januoar: Die Kuboanske Militär-Iensät in Angola äntwikkelt sik so, dät Kuba ätter trättienjierige Präsenz deer mäd begint, Stuk foar Stuk sien Troppen uut Angola ou tou luuken.
* 31. Januoar: Die SPD-Paatäifoarstound beslut, ju Paatäisaitenge Vorwärts uut Kostengruunde ientoustaalen. Do Meeoarbaidere sätte sik juun dät Eende fon dät traditsjoonsrieke Blääd.
* 14. Februoar: Truch een Fatwa ouseekerd, ropt die Revolutsjoons-Fierder Ruhollah Chomeini in dän Iran tou ju Doodenge fon dän Skrieuwer Salman Rushdie ap, un smit him foar, dät hie mäd sien Bouk *The Satanic Verses* juun dän Islam, Mohammed un dän Koroan skrieuwen hääbe skäl.
* 9. November: Fal fon ju Berliner Muure.
* 20. Dezember: Do USA beginne een Invasion in Panama. Gruund deerfon is eerstens, dät sik Panama in sien Kanoal-Politik moor un moor juun US-Interessen sätte wol, man uk, dät dät Lound un sogoar die Diktoator Manuel Noriega sälwen in dän Drogen-Honnel ferwikkeld is.

## Tou Waareld keemen

* 10. Januoar: Luise Kraushaar, düütske Histoorikerinne un Wierstounds-Striederske juun dän Nasjonoalsosjoalismus
* 14. Januoar: Lærke Møller, deenske Hondbaal-Spielerske
* 14. Januoar: Aomi Muyock, Swaitser Skauspielerske

## Stuurwen

* 7. Januoar: Hirohito, Kaiser fon Japan (\* 1901).
* 14. Januoar: Dinah Nelken, düütske Skrieuwerske un Traalbouk-Skrieuwerske
* 23. Januoar: Salvador Dalí, kataloansken surreoalistisken Moaler
# 16. Januoar

## Skjonisse

* 1796: Foar't eerste moal meene un fräie Köäre in do Niederlounde foar ju Nasjonoalfersammelenge fon ju Bataviske Republik
* 1864: Prüüsen un Aastriek kweede, wan Dänemark nit binne twäin Deege juu Novemberferfoatenge touräächnimt un uut dät Härtsochduum Slääswiek ferswint, wol dät n Kriech reeke. Düssen Düütsk-Deensken Kriech begon dan uk n poor Deege leeter.
* 1891: Ätter aan Twist twiske Präsident José Manuel Balmaceda un ju Oppositsjoon begint in Chile aan Burgerkriech.
* 1991: Een Koalitsjoon, ju fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa ounfierd wäd, gript in dän Twäiden Gulfkriech ien, uum Kuwait fon Annexion truch dän Irak tou befräien. (Ätter ju Tied junner is dät di 17. Januoar, dät Doatum fon dän 16. is ätter US-Aastkusten-Tied.)

## Tou Waareld keemen

* 1859: Robert Warthmüller, düütsken Historienmoaler
* 1931: Johannes Rau, fon 1999 bit 2004 die oachte Buundespräsidänt fon Düütsklound.

## Stuurwen

* 1806: Nicolas Leblanc, frantsöösken Dokter, Chemiker un Fabrikant.

## Foutnooten
# Tschad

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| République du Tchad جمهورية تشاد Dschumhūriyyat Taschād |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flaage | Woapen |

 |
| Woalspruch: Unité, Travail, Progrès |
| Nationoalhymne: La Tchadienne |
|  |
| Amtssproake | Frantsöösk, Arabisk |
| Haudstääd | N'Djamena |
| **Stoatsfoarm** | Präsidioalrepublik |
| **Gebiet** Fläche % Woater |  1.284.000 km² -­% |
| **Ienwoonere (2004)** | 9.932.400 |
| **Munte** | CFA-frank (XAF) |
| **Tiedzone** | UTC +1 |
| **Fierdai** | 13. April |
| **Loundkode** | TCD |
| **TLD** | .td |
| **Telefonfoarwoal** | 235 |

 |

Die **Tschad** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Koarte ap Ängelsk
Dät wäd begränsed fon...

* Libyen
* n Sudan
* juu Zentroalafrikoanske Republik
* Kamerun
* Nigeria
* Niger
# 1980

---

17. -- 18. -- 19.
-- **20. Jierhunnert** --
21. -- 22. -- 23.

Jiere: 1977 - 1978 - 1979
- **1980** -
1981 - 1982 - 1983 -

---

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1980 *MCMLXXX* |
| ab urbe condita | 2733 |
| Armeensken Kalänner | 1429
*ԹՎ ՌՆԻԹ* |
| Chineesken Kalänner | 4676 – 4677
丙未 – 丁申 |
| Äthiopisken Kalänner | 1972 –1973 |
| Hebräisken Kalänner | 5740 – 5741 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 2035 – 2036 |
| - *Shaka Samvat* | 1902 – 1903 |
| Iroansken Kalänner | 1358 –1359 |
| Islamisken Kalänner | 1400 –1400 |

## Foarfaale

* 14. Januoar: Indira Gandhi loost Chaudhary Charan Singh as Premierminister in Indien ou, ätterdät hiere Kongräs-Paatäi in ju foaruutgeene Köär wunnen häd.
* 4. Juli: Ju Basilika fon Aparecida wäd truch Poabst Johannes Paul II. wäid.
* 22. September: Ätter aan sonaamden "Foarkriech" twiske Irak un Iroan bräkt nu die Eerste Gulfkriech in fulle Stäärkte uut: Irakiske Bumben faale ap iroanske Stääde un hunnerdduusend irakiske Suldoaten marskierje in ju oulje- un gasrieke Provinz Chuzestan ien, wier jo Ounspröäk ap staale.
* 19. Dezember: Shlomo Lewin, Rabbiner, wäd touhoope mäd sien Ooldske Frieda Poeschke in Erlangen doodskeeten. Deeder is fermoudelk aan Neonazi uut ju gjuchts-extreme Wehrsportgruppe Hoffmann.

## Tou Waareld keemen

* 10. Januoar: Sarah Shahi, US-amerikoanske Skauspielerske
* 11. Januoar: Christian Wetklo, düütsken Foutbaal-Spieler (in'e Doore)

## Stuurwen

* 11. Januoar: Celia Sánchez, kuboanske Revolutsjonäärinne un Politikerske
* 14. Januoar: Rachel Fuller Brown, US-amerikoanske Chemikerske
* 19. Dezember: Shlomo Lewin, Rabbiner
* 24. Dezember: Karl Dönitz, fon n eersten bit tjountwintichsten Moai 1945 Ätterfoulger fon Adolf Hitler (die sik säärm uumebroacht häd) as Uppermon fon Nazi-Düütsklound.
# Musik

**Musik** is ne abstrakte Kunst ju sik beschäftiget mäd Kloang. Dät is aiske stuur dän Begrip *Musik* gjucht tou bestämmen: Ju Definition schielt jee Kultur, jee Tied un soogoar jee Moanske. Uk uur ju Iendeelenge fon ju Musik sunt doo sik nit eenich.

Me kon Musik iendeele ätter Funktion un ätter Kultuur. Ju eerste Iendeelenge unnerschat *Kunstmusik*, *Unnerhooldengsmusik* , *Foulksmusik* un *Anwoande Musik*. Ju uur unnerschat dan klassiske Musik, Jazz, indiske Musik, Middenafrikoanske Musik usw. Maasttied bruukt me oawers ne praktiske Iendeelenge, toun Biespil düsse:

* Klassiske Musik
* Rockmusik
* Popmusik
* Jazz
* Rapmusik
* Waareldmusik

Düsse Iendeelenge is wäil aisk äiwendloundisk gjucht: Aal ju Musik fon uur Kultuuren as ju Europäisk-Amerikoanske wäd eenfach mäd dän Noome *Waareldmusik* beteekend!

Musik kon schrieuwen wäide mäd Nooten.

Tou dät Musik moakjen bruukt me Reewen,

* do Musikinstrumente.