Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gewicht

N Änster, die bit 60 kg weege kon.
**Gewicht** is ju Oainskup fon n Körper, ju der ounrakt, wo stäärk hie fon de Äide anleeken wäd.

Gewicht kon meeten wäide mäd:

* ju Wächte
* die Änster
# Käädenreaktsjoon

As **Käädenreaktsjoon** beteekent me aan physikoalsken Prosäss, bie dän aan Atomkääden truch Touhoopesteeten mäd uurs n Atomkääden of Deeltje in sin Toustound of sien Touhoopesättenge uurs wäd. Oafter wäide do elastiske Steete fon Käädene nit deertou reekend, uumdät sik deerbie bloot do Impulse fon do bee Steet-Partnere uurje, toumäts uk nit do uunelastiske Steete, bie do uk noch aan fon do Steet-Partnere in aan Anräägeden Toustound fersät wäd. Bie do uurige Faale - do Kääden**reaktsjoonen** in dän wuddelken Sin fon dät Woud - uurje sik do Käädene truch Oureeken of Apniemen fon Deeltjene in hiere Touhoopesättenge. Ju Toal fon aal do Nukleonen, do deer sunt, blift aaltied, as ju is; in do maaste bekiekede faale uk ju Toal fon do Näitronen un do Protonen je foar sik.

Nit tou do Käädenreaktsjoonen tält die Radioaktive Ferfaal, uumdät hier ju Kääden-Uumewonnelenge spontoan skjucht, also naan Steet tou Uurseeke häd. Uurs as düsse "natüürelke Radioaktivität" wäd ju as Foulge fon wäkke Käädenreaktsjoonen aptreedende Radioaktivität uk as **kunstelke Radioaktivität** beteekend.

Mäd ju *Ärfoarskenge* fon Käädenreaktsjoonen befoatje sik foaraaln ju Käädenphysik ju ju Deeltjephysik. Een wichtige Rulle spielje Käädenreaktsjoonen bie ju Äntstoundenge fon do Nuklide, kiek bie Astrophysik, Kosmochemie. *Anweendengen* rakt dät biespilswiese in ju Energietechnik (kiek bie Käädenreaktor, Fusionsreaktor) un ju Medizintechnik (Häärstaalenge fon Radionuklide foar Nukleoarmedizin un Stroalentherapie).

Truch ju Impuls-Ärhooldenge un Energie-Ärhooldenge rakt dät bie do Käädenreaktsjoonen bestimde Beskeedengen (kiek bie Kinematik). Uk uurswäkke Ärhooldengsgrööten as ju Baryonentoal spielje een Rulle.

## Kiek uk bie

* Käädenfusion
* Käädenkleeuwenge
# L

Normoal un kursiv skrieuwen
Dät **L** is die tweelfte Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät K un foar dät M. Äntstoundenge:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Proto-semitisken Knäppel uum Bäiste tou drieuwen | Phönizisk Lamed | Griechisk Lambda | Etruskisk L | Latiensk L |
# Sputnik

Modäl fon Sputnik 1
**Sputnik** /ˈsputnʲik/ Rusk Спутник foar Raisefründ, Trabaant) waas die Noome fon do eerste tjoon sowjetiske Satelliten, do n Äiduumloopboan beloangeden. Sputnik 1 waas ap n 4. Oktober 1957 die eerste kunstelke Äidsatellit ap n Uumloopboan un jält as Startschoat foar ju Sowjetiske Ruumtefoart. Dät Woud is in Aasteuropa n Synonym foar Satellit. Ätter Sputnik 10 wuude die Noome nit moor tou Benaamenge fon Äidsatelliten ferwoand.

## Ferbiendengen ätter buuten

* Sputnik I – mit 80 Kilo um die Welt (raumfahrer.net)
# 1801

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 18. Jierhunnert · **19. Jierhunnert** · 20. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1799 · 1800 · **1801** · 1802 · 1803 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1801 *MDCCCI* |
| ab urbe condita | 2554 |
| Armeensken Kalänner | 1250
*ԹՎ ՌՄԾ* |
| Chineesken Kalänner | 4497 – 4498
丁申 – 戊酉 |
| Äthiopisken Kalänner | 1793 –1794 |
| Hebräisken Kalänner | 5561 – 5562 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1856 – 1857 |
| - *Shaka Samvat* | 1723 – 1724 |
| Iroansken Kalänner | 1179 –1180 |
| Islamisken Kalänner | 1216 –1216 |

## Foarfaale

* 1. Januoar: Dät Keeningriek Grootbritannien fereend sik mäd dät Keeningriek Irlound tou't Fereende Keeningriek fon Grootbritannien un Irlound (Däälich is in dät Fereenigede Keeningriek ieuwenske Grootbritannien bloot noch Noudirlound mee oane.

* 18. Januoar: Die ruske Zar Paul I. moaket Georgien tou een ruske Provins.

* 4. Meerte: Boantje-Ienfierenge fon Thomas Jefferson as trääden Präsidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa, hie foulget John Adams.

* 23. Meerte: Zar Paul I. wäd bie aan snoachelken Angriep fon oadelige Offisiere in sin Släipkoomer in't St.-Michaels-Schlot in Sänt Päitersbuurich möärend.

* 24. Meerte: Ätter ju Palastrevolutsjoon in Ruslound wäd Alexander I. näien Zar.

* 9. Oktober: Neen Folter moor in Ruslound.

## Tou Waareld keemen

* 14. Januoar: Adolphe Brongniart, frantsöösken Botaniker un Phytopaläontologe
* 1. Februoar: Thomas Cole, aan ängelsk-amerikoansken Moaler

## Stuurwen

* 23. Meerte: Zar Paul I. (Kiek uk bie Foarfaale!)
* 25. Meerte: Friedrich Freiherr von Hardenberg, bekoand as **Novalis**, düütsken Skrieuwer fon ju Äddere Romantik (\* 1772)
# 20. Juli

Die **twintichste Juli** is die 201. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. in Skaltjiere die 202.) wiermäd noch 164 Deege blieuwe bit tou dät Jierseende tou.

## Skjonisse

* 1810: Ju kolumbioanske Uunouhongegaids-Bewäägenge ropt in Bogotá ju Eerste Republik Kolumbien uut. Deertou heerde nit bloot, wät däälich Kolumbien is, man uk Venezuela, Ecuador un Panama.
* 1866: Seeslacht fon Lissa: Ju aastriekiske Flotte roaket ju Uurwinnenge uur ju italieenske.
* 1905: In Düütsk Aastafrikoa begint die Maji-Maji-Apstound, an dän sowät twintich Foulksstomme meemoakje.
* 1932: Eerst-Bestiegenge fon dän hoochste, suudelke Top fon dän Bierich Waskaran in do Anden fon Peru truch een düütsk-aastriekiske Monskup unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top.
* 1944: Uum Adolf Hitler tou doodjen un Nazidüütsklound een Eende tou moakjen, lät Claus Schenk Graf von Stauffenberg een Bumbe in ju "Wolfsschanze" hoochgunge. Dät slumpet nit un von Stauffenberg wäd aan Dai leeter waigjuchted.
* 1969: Do Amerikoanere loundje as eerste Moanskene mäd ju Apollo 11-Mission ap ju Moune.

## Stuurwen

* 2019: Margaretha Grosser, seelterske Skrieuwerske un Uursätterske