Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Phylogenetiske Systematik

Ju **Phylogenetiske Systematik** is Systematik ap Gruund fonne Äntstoundenge fon Oarde uut hiere Foarfoaren. Inne **Phylogenetiske Systematik** wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Ju Methode fon ju Phylogenetiske Systematik hat Kladistik, ju lät sik uk as Kladogramm teekenje.
# Systematik

Juu **Systematik** is n Deelgebiet fon juu Biologie. Juu Systematik befoated sik mäd juu Früündskup twiske ferscheedene Taxa. Tou beoachtjen is deerbie foarallen die Genotyp, nit die Phänotyp. Moonige Ljuude hääbe juu Meenenge, dät me moor juu Oustammenge fon n Taxon beoachtje schuul. Dät naamt sik Kladistik.
# Biologie

Arbutus unedo, n Boom uut dät Middelmeergebiet. Ap Düütsk hat düssen Boom "Westlicher Erdbeerbaum", wült siene Fruchte Äidbäien (dütsk:Erdbeeren) liekje.
**Biologie** is ju Wietenskup fon dät Lieuwend un fon do Lieuweweesen.

## Deelgebiete

Ju Biologie lät sik in fuul Deelgebiete iendeele. Hier sunt doo wichtichste aplisted. Twiske düsse Deelgebiete rakt dät fonsäärm uk Uursniedengen.

* Cytologie - ju befoatet sik mäd ju Ärfoarskenge fon Sällen

* Evolutionsbiologie - ju befoatet sik mäd ju Evolution

* Ferhooldensbiologie - ju befoatet sik mäd dät Ferhoolden fon Dierte

* Invasionsbiologie - ju befoatet sik mäd Neobiota.

* Molekuloarbiologie - ju befoatet sik mäd do chemiske Gruundloagen fon't Lieuwend un wäd deeruum uk Biochemie naamd.

* Neurobiologie - ju befoatet sik mäd dät Näärwensystem

* Ökologie - ju befoatet sik mäd doo Beluukengen twiske ferskeedene Lieuweweesen, t.B. in n Ökosystem

* Systematik - Do Lieuweweesen kon me unnerscheede in Archäe, Bakterie un Eukariote. Düsse Domänen kon me apdeele in Rieke. Toun Biespil bestoant ju Domäne Eukariote uut 4 Rieke: Protiste, Poagenstoule, Plonten un Dierte.

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Taxon

N Taxon (Moortaal: Taxa) is ne Gruppe fon Lieuweweesen, do genetisk früünd sunt, also ne systematiske Eenegaid. Af dät nu groote Gruppen sunt, as do Rieke fon Plonten un Dierte, af litje Gruppen as ju Oard Jiepeke, spielt neen Rulle.

## Sjuch uk

* Sustertaxa
* Twillingstaxa
# Nomenklatuur

As **Nomenklatuur** (de. *Nomenklatur*) beteekent me n System fon wietenskuppelke Noomen.

## In juu Biologie

In juu Biologie beteekent me doo Nomenklatuure oafte as "Latiensken Noome". Dät is falsk, wült ne biologiske Nomenklatuur oafte, man nit aaltiede Latiensk is. So häd die uutstuurwene Sleek *Teinolophos* (dät is n Foarfoar fon dät Snoabeldiert fon däälich) n griechisken Noome un die Noome *Xianglong zhaoi* is fon dät Chinesiske woud Xiànglóng (fljoogende Droake), bloot die Oardnoome *zhaoi* is innerdoat chinesisk, man latinisierd, dät sjucht me an dät Genitiv-I. Also lät sik die Noome uursätte mäd "fljoogende Droake fon Zhao" (latinisierd Zhaous).

An disse Biespiele sjucht me nu, dät nit aaltiede n latiensken Noome is.
# Anatomie

Bielde fon n Hoangst, doo Bunken sunt uk teekend.
**Anatomie** is n Deelgebiet fon Medizin un juu Biologie. Juu befoatet sik mäd doo Binnerste Deele, doo Bunken un uur Seeken, doo in dän Apbau fon n Körper ne Betjuudenge hääbe.

## Geschichte

Al in juu Hööle fon Pindal, in Noud-Spanien, häd me uut dän alleren Deel fon juu Steentied ne Bielde fon n Elefant, woarschienelk n Mammut, fuunen, wier dät Haat ienteekend is. Dät waas woarschienelk in disse Tied nit, as juu Wietenskup fon däälich, bloot juu Medizin tou hälpen un juu moanskelke Näiskieregaid tou doaljen, sunnern woarschienelk foar juu Jaacht. Natüürelk waas sun groot Diert gefoarelk un me häd düt nit alle Deege joaged, sunnern in moonige Gebiete sogoar bloot Mammut-Oas un stierwende Mammute ferwoand. Gans seeker moasten sik doo Ljuude oawers ferdäägenje, wan n Mammut schandoald häd. Un dan waas dät goud tou wieten, wier dät Haat is. Doo Aborigines in Australien, doo däälich mongs noch as in juu Steentied lieuwje, moalje in hiere Oubieldengen fon Dierte uk mongs binnerste Deele.
In juu Antike roate dät mäd Hippokrates un Galenos twäin berüümde Doktere. Do hiere Anatomiske Meenenge stuude foarallen ap juu Ounnoame, dät dät Gliekgewicht fon ferskeedene Safte gjucht wichtich is. In dät Middeloaler roate dät in Europa foarallen Kwaksalwere. Eerste in juu Renaissance häd Andreas Vesalius juu oolde Anatomie lakschaued un wäd as die Foar fon juu Anatomie fon däälich blouked.
# Middeloaler

Dät **Middeloaler** sunt do Jiere twiske 500 un 1500. Foar sowät 500 is dät Oalerdum, ätter sowät 1500 is ju näie Tied.

## Unnerferdeelenge

* Foarmiddeloaler, antou dät 10. Jierhunnert
* Hoochmiddeloaler, begin 10. Jierhunnert bit uum 1250
* Leetmiddeloaler, 1250 bit uum 1500

## Begin un Eend

In ju Renaissance duuket dän Noome 'Middeloaler' ap. Ju Renaissance waas ju Wiergebuurt fon dät klassiske Oaler, in Moaleräi as uk in ju Baukunst un ju Musik. Maastens lät me dät Middeloaler ounfange in dät Jier 500 un eendje in dät Jier 1500. Uur Begin- un Eendjiere sunt:

* Politisk begint dät Middeloaler in 476, die Eend fon dät Wääst-Roomske Riek.
* Die Begin fon ju Foulkewonderenge in 375.
* In dät Jier 312 wuude dät Kristendum toulät in dät Roomske Riek, un dät wäd uk wäil as Beginjier nuumen.

Uk foar dän Eend fon dät Middeloaler rakt et ferscheedene Jiere:

* Ju Äntdäkkenge fon Amerikoa in 1492.
* Die Eend fon dät Aast-Roomske Riek (Byzantiniske Riek) in dät Jier 1453.
* Die Eend fon dät Middeloaler is die Begin fon ju Renaissance.
* Ju Trännenge fon ju Protestantiske Säärke un ju Roomsk-Katoolske Säärke siet 1517.
# Poagenstoule (Riek)

| Piltse |
| --- |
|  Juu Oard *Boletus edulis* (düütsk:Steinpilz) |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klassifikation:* | Lieuweweesen |
| *Domäne:* | *Eucariota* |
|  *sunner Stappe:* | *Opisthokonta* |
| *Riek:* | Piltse *(Fungi)* |

 |

Do **Poagenstoule(Fungi)* sunt n Riek fon do Eukaryoten. Jo sunt nai früünd mäd do Dierte, wuuden oaber fröier apgruund fon hieren Phänotyp tou do Plonten tälld, mäd do jo n bitje minner früünd sunt. Die Begriep Poagenstoul wäd uk gans speziell foar ju Oard *Amanita muscaria*, uk: Fljoogenpilts, bruukt, foar do *Fungi* algemeen heerd me oafter uk dät Woud **Piltse**, dät wäil uut dät düütske kumt.
# Renaissance

Ju **Renaissance** (Wiergebuurt) waas n Stiel ju touräächgreep ap ju Kunst fon dät klassiske Oaler, in Moaleräi as uk in ju Baukunst un ju Musik.

Raffael: "Ju litje Cowper-Madonna" (1504-1505)
Moalere sunt: Michelangelo - Sandro Botticelli - Paolo Veronese - Raffael Santi - Jan van Scorel - Lucas van Leyden - Pieter Bruegel die Allere.

Hans Holbein die Jungere: *Kjuusdreegenge* (uum 1523).

Pieter Bruegel die Allere: "Buurenhochtied" (1568)

Räidhuus fon Lübeck, Renaissance Trappe fon 1594

Donatello: *Monumento al Gattamelata*, Padua (1386–1466)
# Paraphylie

Biespil foar n paraphyletisk Taxon (Paraphylum)
Juu **Paraphylie** (Adj.: paraphyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät nit aal doo Oarde, doo fon juu Stamoard fon dät Taxon oustamme, deer oane sunt, bloot doo maaste. So sunt doo Reptilien *(Reptilia)* sunner doo Fuugele *(Aves)* paraphyletisk un wäide uut dissen Gruund oafte tou een Taxon, doo *Sauropsida* touhoopefoated. In juu Phylogenetiske Systematik jält **Paraphylie** as ferkierd, deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. N paraphyletisk Taxon wäd uk "Paraphylum" naamd.

## Sjuch uk

* Monophylie
* Polyphylie

## Wällen

* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
# Polyphylie

Biespil foar n polyphyletisk Taxon (Polyphylum)
Juu **Polyphylie** is juu Oainskup fon n Taxon, dät dät uut phylogenetisk nit naier früünde Taxa bestoant. Wan me Fuugele un Suugedierte touhoope in een Taxon ienoardend, dan is dät toun Biespil polyphyletisk. Doo hääbe innerdoat een gemeensoame Stamoard, man juu is nit bloot juu Stamoard fon doo two Taxa, man uk juu Stamoard fon fuul moor Taxa. Monophyletisk waas dät Taxon bloot, wan me aal doo Taxa roane däd, doo fon disse Stamoard oustamme. Polyphyletiske Taxa sunt inne Phylogenetiske Systematik ferkierd. Deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand.

## Sjuch uk

* Monophylie
* Paraphylie

## Wällen

* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
# Nukleinsüüren

**Nukleinsüüren** sunt Kätten uut Nukleotide.

## Chemiske Struktuur

Ne Nukleinsüüre uut tjo Nukleotide. Dät Sukkermolekül (Hier: Ribose) is rood teekend, die Phosphat-Räst türkis un juu Nuklein-Base is nit meeteekend, oaber deer is beskrifted, wier juu sik anslut. H = Woaterstof; O = Suurstof; P = Phosphor; C = Koolestof.
Älk Nukleotid bestoant uut:

* N Sukker
* N Phosphoat-Räst
* Ne Base: Doo Nuklein-Basen af Nukleo-Basen wäide apdeeld in:
	+ Purin-Basen:
		- Adenin
		- Guanin
		- Hypoxanthin
		- Xanthin
	+ Pyrimidin-Basen
		- Cytosin
		- Thymin
		- Uracil

Düsse Nukleotide sunt Deele fon juu Nukleinsüüre.

## Biologiske Betjuudenge

DNA un RNA in n Fergliek
In juu belieuwede Natuur rakt dät bloot two Nukleinsüüren: Ribonukleinsüüre (RNA) mäd dän Sukker Ribose un Desoxyribonukleinsüüre (DNA) mäd dän Sukker Desoxyribose. Truch ferskeedene Sequenzen (Riegenfoulgen) fon Nukleotide kon ferskeedene Information spiekerd wäide.

So spiekert juu DNA juu genetiske Information (Äärwgoud) fon doo Lieuweweesen un eenige Viren, wierbie dät uk Viren rakt, doo hiere genetiske Information mäd RNA spiekerje. Normoal is RNA deertou, uum Äärwgoud in Proteine uumetousätten.
# Doatenboank

Seelter Doatenboank mäd dät Woud *fjoose*.
N **Doatenboank** of **Doatenboanksystem** (DBS) is n digitoal spiekerd Archiv, iengjucht foar flexibele Beräidenge un Gebruuk. Doatenboanke spielje ne wichtige Rulle foar ju Archivierenge fon Doaten bie toun Biespil ju Behöörde, Finanzinstitute, Unnerniemen un in de Wietenskup.

## Biespil

**Doatenboank fon ju seelter Sproake** . Deeroun is n Korpus mäd ju groote Meerhaid fon do seelter Texte apnuumen, mädnunner 175, as me links unner in ju Bielde sjucht. Deerbie wäd as Biespil ju Wierkenge foar dät Woud *fjoose* ‘frieren’ wiesd. Me kon dan mäd dän Doatenboank hääruutfiende, in wäkke Oard Satse un Betjuudengen dät Woud juust anwoand wuude. Tou dät Säiken änthaalt ju Doatenboank uk aal Tiedfoarme fon dät Woud (*fjust, froos, fäärsen*) un uk aal Skrieuwfoarme do do Skrieuwere deerfoar ferwoand hääbe. Wäkke deerfon sjucht me gjuchts in ju Bielde. Un dan kricht me uk t.B. ju Foarm *färsen* un dät rakt dan in dät Resultoat uk moal dät toufällich foarkuumende düütske Moortaal *Färsen* ‘Räire’, man dät fint die maaste Bruker eenfach hääruut.

Midde unner sjucht me, dät me ap ju Wiese 118 Foarkuumen fon dät Woud *fjoose* fint, wiertruch me gans fuul uur dät Woud leere kon. Truch klikken ap älke faawige Woudfoarm kon deertou uk ju ganse Uumtext sichtboar moaked wäide. Deermäd is sun Doatenboank n goud Hälpmiddel foar ju Häärstaalenge fon Woudebouke un foar sproakelke Unnersäikengen.
# Anden

Die See Alliqucha in do Bierge
Do **Anden**, do sik loangs ju Wäästkuste fon Suudamerikoa luuke, sunt ju loangste Bierichkätte ap dät Fäästlound fon uus Äide. Jo hääbe ne Uutdienenge fon 7500 Kilomeetere fon't Noude ätter't Suude un fon bit tou 600 Kilomeetere fon't Aaste ätter't Wääste. Die hoochste Bierich is die Aconcagua mäd 6962 Meetere.

Do Anden bestounde uut moorere Deel-Bierichkätten, do ieuwenskenuur in ju sälge Gjuchte ferloope. In ju Midde, twiske Peru, Bolivien, dät Noude fon Chile un dät Noude fon Argentinien is Ruumte twiske do Deelkätten, deer lait dät säntroale Hoochlound Altiplano mäd dän Titicaca-See oane.

## Dierte

Wieuwelken Anden-Kondor
In do Anden rakt two wüülde Oarde fon Kamäile, dät Vikunja *(Lama vicugna)* un dät Guanako *(Lama guanicoe)*. Düsse Näiwaareld-Kamäile *(Lama)* hääbe uurs as do Ooldwaareld-Kamäile *(Camelus)* neen Hökkere, uumdät jo in hiere Lieuwendsruumte ne beetere Woaterfersuurgenge hääbe. Jo sunt uk tom moaked wuuden, tomme Vikunjas heete Alpakas, tomme Guanakos heete Lamas.

Uur Suugedierte sunt Chinchillas *(Chinchillidae)*, Pudus *(Pudu)*, Bierich-Tapire *(Tapirus pinchaque)*, Struuk-Rotten *(Octodon)*, Anden-Boare *(Tremarctos ornatus)*, Pumas *(Puma concolor)* un säildener Jaguare *(Panthera onca)*.

Die Anden-Kondor *(Vultur gryphus)* is ju grootste Roowfuugel-Oard ap ju Waareld. Hie kon sien Juuken 3,20 Meetere wied uutsponne.

## Kultuur

Machu Picchu
Wieuw mäd Alpakas in dän Nasjonoalpark Huascarán
In dät Noude fon dän Altiplano lait dät Säntrum fon dät Inka-Riek mäd sien domoalige Haudstääd Cusco. 75 Kilomeetere noudwäästelk sunt do bekoande Ruinen fon ju Inka-Stääd Machu Picchu tou fienden. Uk ju Inka-Stääd Llactapata lait in düt Rebät.

Dät Inka-Riek mäd sien hooge Kultuur is läider truch dän Kolonioalismus stukken geen, man ju Sproake fon do Inka, dät Quechua, wäd bit däälich noch masse fon Anden-Foulke boald. Uurs ne wichtige ienheemske Sproake is dät Aymara.

Ju noudelke Anden-Regioon is een fon moorere Rebätte fon ju Neolithisierenge, dät hat, een fon do Rebätte, wier Buuräi, fääste Siedelengen un sliepene Steenreewen ärfuunen wuuden sunt. Wilst uus Buuräi in Europa foar dän grootsten Deel uut dät Naie Aaste kumt, wier dät uum sowät 9000 foar Kristus begon un sik in do foulgjende Jierduusende ätter Europa uutspratte, begon dät in do Anden sowät 2000 bit 3000 foar Kristus. Wäkke Seeken sunt in ju Tied fon dän Kolonioalismus uut ju Suudamerikoanske Buuräi-Traditsjoon ätter Europa keemen, dät wichtichste Biespil is ju Tuffelke. Wät in Europa man exotisk blieuwen is, sunt dät Lama un dät Alpaka, two tomme Kamäil-Oarden, ju in Suudamerikoa haudseekelk tuchted wäd, uum Wulle un Flask tou kriegen; dät Lama uk, uum Lasten tou dreegen.
# Publius Vergilius Maro

Vergil ap een roomsk Mosaik uut Tunesien:
Vergil is in ju Midde, links Klio, ju Muse fon ju Skichtsskrieuwenge, gjuchts Melpomene, ju Muse fon ju Tragödie.
**Publius Vergilius Maro** (däälich maast kuut Vergil, leet-antik un middellatiensk Virgil; (15. Oktober 70 f. Kr. bie Mantua; † 21. September 19 f. Kr. in Brundisium (däälich:Brindisi)) waas aan roomsken Dichter, die fonsäärm ap Latiensk skreeuw.

## Wierke

Dät bekoandste Wierk fon Vergil is ju Aeneis, een Epos tou ju Äntstoundenge fon dät roomske Foulk. Dät baut in dän Ienhoold ap Homer sien Illias ap - ju Haudfigur, Aeneas, fljuchtet uut dät fernäilde Troja - un lieket uk, wät do Belieuwnisse fon Aeneas angungt, Homer sien Odyssee un Illias. Me kon kweede, dät Homer ju Foarbielde fon Vergil waas. Vergil kreech sien Aeneis bit tou sin Dood tou nit kloor un laide in sin lääste Wille fääst, dät dät ounfangde Wierk fernäilt wäide skuul. Man dät skaach nit, wiertruch ju Aeneis däälich ärheelden is un bit däälich oafter tou ju Waareldliteratuur täld wäd. Fääre skreeuw hie uk do Bucolica (Höideriemsele) un do Georgica (Leer-Riemsel uur ju Buuräi). Fonsäärm rakt dät uk noch uurswäkke Seeken, do oafter in Ferbiendenge mäd Vergil sien Wierke uurlääwerd wuden, man deer is nit heel kloor, af dät wuddelk aal fon him is.