Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mars

Mars
Die **Mars** (Symbol: ) is die fjoode Planet fon uus Sunnensystem. Sin Noome kumt fon dän roomsken Kriechsgoad Mars.

## Mäiten un aal sowät in n Fergliek mäd ju Äide

|  | Mars | Äide |
| --- | --- | --- |
| Uumelooptied  | 1 Jier un 322 Deege | 1 Jier |
| Rotationstied | 24 Uuren un 37 Minuten | 23 Uuren, 56 min un 4,1 Sekunden (Me boalt normoal so uur'n Tuume wäch fon 24 Uuren, deermäd reekent uk ne Klokke.

  |
| Die Eende fonne Sunne in n Truchsleek | 227.900.000 Kilometere | 149.600.000 Kilometere

  |
| Ju Truchmäite fon dän Planet | 6794 Kilometere (wäil in n Truchsleek) | 12.756,32 Kilometere an n Äquator un 12.713,55 Kilometere fon Pool tou Pool. |
| Temperatuur an ju Bupperkaante (Nullniveau)(ju kooldste, ju Temperatuur in n Truchsleek un ju woormste Temperatuur) | -80 °C -63 °C +10 °C | -89 °C +15 °C +58 °C |
| Mounen | (black) Two Mounen | Een Moune |

## Atmosphäre

Ap düsse Bielde sjucht me uk ju Faawe fon n Heemel, wo hie fon n Mars uut bekieked uutsjucht.
Ju Atmosphäre bestoant foarallen uut CO2. Ju is oaber täämelk tän, mäd säks Millibar bedrächt hieren Druk minner as een Prosänt fon dän Luftdruk appe Äide. Ju Faawe fon dän Heemel sjucht ap n Mars rosa uut, dät kumt fon swieuwjende litje Iersendeele. Fier buppe rakt dät Ieswulken uut fäärsen CO2 und Woater. In n Suumer rakt dät uk mongs an hooge Bierichspitsen Wulken. Rien rakt dät deer oaber nit.

## Woater

*Ap ju Uurfläche fon Mars meent me Spuuren fon Woater tou sjoon.*
# Köln

|  |
| --- |
| **Köln** |
|  |
| Köln in Tjuusterenge |
| **Statistieke** |
| Ienwoonertaal | 1.060.582 (2015) |
| Fläche | 405,35km² |
| Befoulkengstichte | 2.600/km² |
| Höchte | 37,5-118m |
| **Politik** |
| Lound | Düütsklound |
| Buundeslound | Noudrhien-Wäästfoalen |
| Buurmäster | Jürgen Roters (SPD) |
| **Uur** |
| Stiftenge | 50 |
| Tiedzone | UTC +1 |
| \*Suumertied | UTC +2 |
| Websiede | stadt-koeln.de |

**Köln** (Ripuarisk un Limbuurichsk: *Kölle*) is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Deer woonje ungefeer 1.000.000 Moanskene (2015). Ju Stääd lait an dän Rhien.

|   Großstadt* fon Düütsklound** |  |
| --- | --- |
| *Moor as 1.000.000 Ienwoonere:*
Berlin |
Hamburg |
Köln |
München
*Moor as 500.000 Ienwoonere:*
Bremen |
Dortmund |
Dresden |
Düsseldorf |
Essen |
Frankfurt am Main |
Hannover |
Leipzig |
Nürnberg |
Stuttgart
*Moor as 250.000 Ienwoonere:*
Aachen |
Augsburg |
Bielefeld |
Bochum |
Bonn |
Braunschweig |
Duisburg |
Gelsenkirchen |
Karlsruhe |
Mannheim |
Mönchengladbach |
Münster |
Wiesbaden |
Wuppertal
*Moor as 100.000 Ienwoonere:*
Bergisch Gladbach |
Bottrop |
Bremerhaven |
Chemnitz |
Cottbus |
Darmstadt |
Erfurt |
Erlangen |
Freiburg im Breisgau |
Fürth |
Göttingen |
Hagen |
Halle (Saale) |
Hamm |
Heidelberg |
Heilbronn |
Herne |
Hildesheim |
Ingolstadt |
Jena |
Kassel |
Kiel |
Koblenz |
Krefeld |
Leverkusen |
Lübeck |
Ludwigshafen am Rhein |
Magdeburg |
Mainz |
Moers |
Mülheim an der Ruhr |
Neuss |
Oberhausen |
Offenbach am Main |
Oldenburg |
Osnabrück |
Paderborn |
Pforzheim |
Potsdam |
Recklinghausen |
Regensburg |
Remscheid |
Reutlingen |
Rostock |
Saarbrücken |
Salzgitter |
Siegen |
Solingen |
Trier |
Ulm |
Wolfsburg |
Würzburg |
# New York (Buundesstoat)

| New York (Buundesstoat) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (nauere Anjääften) | (nauere Anjääften) |

 |
| Koarte fon doo USA, New York (Buundesstoat) is deer besunners ienteekendLieste fon doo Buundesstoaten |
| **Stoatsmotto:** | *Excelsior* |
| **Fläche:** | 141.299 km² |
| **Tiedzone:** | Eastern: UTC-5/-4 |
| **Hoochsten Punkt:** | 1.629 m (Campbell Hill) |
| **Truchsnittelke Hööchte:** | 305 m |
| **Djoopsten Punkt:** | 0 m Atlantisken Ozean |
| **Gouverneur:** | David Paterson (D) |
| **Post / Amt / ISO** | NY / / US-NY |
| Koarte fon New York (Buundesstoat)Koarte fon New York (Buundesstoat)Koarte fon New York (Buundesstoat) |

**New York** is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten.

## Sjuch uk

* Onondaga
# 15. Oktober

## Skjonisse

* 1985: Michael Gorbatsjow begint mäd sien *perestrojka*-Politik.

## Tou Waareld keemen

* 70 f. Kr.: Publius Vergilius Maro, roomsken Dichter
* 1844: Friedrich Nietzsche, bekoand foar sien philosophiske Uurlääsengen.
* 1795: Freerk Wülm IV., prüüsken Köönich († 1861)

## Stuurwen

* 1946: Hermann Göring, fierenden Politiker un Kriechsferbreeker fon ju NS-Diktoatuur (Suizid)
* 2020: Bhanu Athaiya, indiske Kostüm-Bieldnerske
# 7. Oktober

## Skjonisse

* 1858: Köönich Freerk Wülm IV. blift nominell Köönich uur't Prüüske Riek, man uurrakt sin Bruur, dän leetere Köönich un Kaiser Wülm I., ju Regentskup.
* 1949: Ju Gruundenge fon ju DDR skjucht truch ju Konstituierenge fon dän twäide Düütske Foulksräid fon ju Sowjetiske Besättengs-Soone as Provisoorisken Foulkskoomer; Tougliek wäd ju fon dän Foulksräid ap dän 30. Moai bewilligede Ferfoatenge tou ju Ferfoatenge fon dän näie Stoat ferkloord. Tou dän eerste Ministerpräsidänt wäd Otto Grotewohl kädden.
* 1979: Ju Bremer Gräine Lieste roaket as eerste gräine Paatäi Mandoate in een Loundsparlemänt un lukt mäd fjauer Ouoardende in ju bremiske Burgerskup ien.
* 2001: Unner dät Propaganda-Motto "Kriech juun dän Terror" beginne do USA dän Kriech juun do Taliban in Afghanistan.
* 2023: In aan groot ounlaiden Oungriep, wier do Terroristen fon dän Gaza-Striepe uut tou Lound, Lucht un See Israel oungriepe un foaruurgungend uk Lound besätte, begint ju Terrormiliz Hamas aan Massenmoort oun ju Befoulkenge. 1182 Ljuude wäide uumebroacht, do maaste Doode sunt israeelske Juuden. Sänt ju Schoah sunt foar dät eerste Moal so fuul Juuden ap aan Dai möärend wuuden. Monken do Doode sunt 695 israeelske Zivilisten (deerbie uk 36 Minnerjierige), 373 Liede fon do israeelske Seekerhaidskrääfte un 73 Buutloundere. Moor as 5400 Ljuude wuuden ferseerd un 250 as Jeesel ätter dän Gaza-Striepe wai broacht.

## Tou Waareld keemen

* 1520: Alessandro Farnese, italieensken Kardinoal
* 1920: Georg Leber, düütsken Politiker fon ju SPD.
* 1952: Wladimir Putin

## Stuurwen

* 1849 - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer (tou Waareld keemen in 1809)
* 1873 - Knut Jungbohn Clement, noudfräisken Skrieuwer, Sproakwietenskupper un Nasjonoalist (tou Waareld keemen in 1803)
# 1977

---

17. -- 18. -- 19.
-- **20. Jierhunnert** --
21. -- 22. -- 23.

Jiere: 1974 - 1975 - 1976
- **1977** -
1978 - 1979 - 1980 -

---

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1977 *MCMLXXVII* |
| ab urbe condita | 2730 |
| Armeensken Kalänner | 1426
*ԹՎ ՌՆԻԶ* |
| Chineesken Kalänner | 4673 – 4674
癸辰 – 甲巳 |
| Äthiopisken Kalänner | 1969 –1970 |
| Hebräisken Kalänner | 5737 – 5738 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 2032 – 2033 |
| - *Shaka Samvat* | 1899 – 1900 |
| Iroansken Kalänner | 1355 –1356 |
| Islamisken Kalänner | 1397 –1397 |

## Foarfaale

* 11. Februoar: Mengistu Haile Mariam wäd tjo Jiere ätter dän Putsk juun Haile Selassie amtelk Stoats-Upperhaud fon Äthiopien un Foarsitter fon dän Militär-Räid Derg.
* 7. September: Twiske Panama un do Fereende Stoaten wäide do Torrijos-Carter-Ferdraage ousleeten, ätter do ju Hoohaid uur dän Panamakanoal stappenwiese fon do Fereende Stoaten oun Panama uurgunge skäl.

## Tou Waareld keemen

* 6. Januoar: Esther Zimmering, düütske Skauspielerske
* 6. Januoar: Maria Chudnovsky, israeliske Mathematikerske
* 10. Januoar: Kathrin Kühnel, düütske Skauspielerske
* 11. Januoar: Anni Friesinger-Postma, düütske Sköäwelerske
* 2. Februoar: Shakira, kolumbioanske Pop-Sjungerske

## Stuurwen

* 6. Januoar: Hanns Lilje, düütsken Theologe, Kunsthistoriker un Loundesbiskop
* 14. Januoar: Anthony Eden, britisken Politiker, moorfäken Buute-Minister, Premierminister
* 18. Januoar: Carl Zuckmayer, düütsken Skrieuwer
# Geskichte

Ju **Geskichte** fertält, wo alles sik äntwikkeld häd, wät aal geböard is. Ju Geskichte kon sik gjuchte ap Gebiete do tichte bie uus sunt, af do fääre wääge sunt.

## Uursicht fon Artikkele

### Oalerdum

Ephesos - Heliand - Julius Caesar - Roomske Riek

### Middeloaler

Teppich fon Bayeux - Hillige Roomske Riek - Radbod

### Ätter dät Middeloaler

Berliner Muure - Eerste Waareldkriech - Irakkriech - Kongräs fon Wien - Nazi-Düütsklound - Sowjetunion - Twäide Waareldkriech

### Uur

materielle Geskichte - Geskichte fon Seelterlound
# Wikipedia

Logo fon ju seelterfräiske Wikipedia
Dät Logo fon Wikipedia
James "Jimbo" Wales in Paris, 2004
**Wikipedia** is n Enzyklopädie ju ap dät Internet skrieuwen wäd. Ju is n Deel fon ju Wikimedia Foundation, un wäil die wichtichste un bekoandste Deel deerfon. Dät besunnere an Wikipedia is, dät et sik hier honnelt uum n Enzyklopädie basierd ap dän Wiki-Syntax; düt hat dät älke Computerbruuker mäd Tougong tou dät Internet nit bloot näie Sieden touföigje, man uk bestoundende Sieden beoarbaidje kon. Deeruum boalt me fon *Eepene Software*. Wikipedia wuude ap dän 15. Januoar 2001 stifted fon James "Jimbo" Wales.

Ju ängelske Wikipedia is ju ooldste un ju grootste fon aal. Ju twäide is al sänt Jiere ju düütske Wikipedia. Eend Oktober 2005 hieden doo 790.000 un 310.000 Artikkele. Fääre rakt et noch moor as 200 litjere Wikipedias.

## Sjuch uk

* Seelterfräiske Wikipedia
* Uur litje Wikipedien
* Statistike
# Latienamerikoa

Koarte
**Latienamerikoa** is die politisk-kulturelle Begriep fon Lounde in Amerikoa, wier Spanisk un Portugiesisk boald wäide.

## Lounde

Deer heere bolde dät heele Suud- un Zentroalamerikoa tou, man is nit gans, deeruum dät fjauer Lounde in düt Gebiet uur Amtssproaken hääbe (sjuch in n Apsnit Uutnoamen). Buutewais heert deer uk dät Noudamerikoanske Mexiko tou, wier uk Spanisk Amtssproake is. Tjo karibiske Lounde heere uk tou Latienamerikoa.

| **Middelamerikoa** | **Suudamerikoa** |
| --- | --- |
| **Mexiko** | **Zentroalamerikoa** | **Karibik** |  |
|  |  Costa Rica |  Dominikoanske Republik |  Argentinien |
|  |  El Salvador | Kuba |  Bolivien |
|  |  Guatemala |  Puerto Rico | Brasilien |
|  |  Honduras |  |  Chile |
|  |  Nicaragua |  |  Ecuador |
|  |  Panama |  |  Kolumbien |
|  |  |  |  Paraguay |
|  |  |  |  Peru |
|  |  |  |  Uruguay |
|  |  |  |  Venezuela |

### Uutnoamen

Suriname mäd juu Amtssproake Holloundsk heert nit deertou, Guyana mäd juu Amtssproake Ängelsk heert nit deertou, Frantsöösk-Guyana mäd juu Amtssproake Frantsöösk heert nit deertou un in Middelamerikoa heert Belize mäd juu Amtssproake Ängelsk nit deertou.
# Houston

|  |
| --- |
| **Houston** |
|  |
| **Statistieke** |
| Ienwoonertaal | 2.099.451 2010 |
| **Politik** |
| Lound | Fereende Stoaten fon Amerikoa |
| Buundesstoat | Texas |

**Houston** is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Texas. Ju Stääd häd 2.099.451 Ienwoonere (2010).
# Sport

Sport
Unner dän Begriep **Sport** wäide ferskeedene Oarde fon Bewäägenge, Spil un aal sowät touhoopefoated, do maasttieds fon dän moanskelken Körper uutfierd wäide. Dät rakt t.B. oaber uk Motorsport, wier do Moansken bloot n Woain stjuure un betjoonje moutene.

## Sportoarde

Do oolde Seelter hieden uk al apaate Sporte un deer sunt fuul näie bietou keemen.
Dät rakt toun Biespil also:

* Balspil
* Tennis
* Kaalje
* Kuusje
* Foutbal
* Fiskje
* Joagje
* Riedersport
* Sköäwelje
# 1860

---

16. -- 17. -- 18.
-- **19. Jierhunnert** --
20. -- 21. -- 22.

Jiere: 1857 - 1858 - 1859
- **1860** -
1861 - 1862 - 1863 -

---

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1860 *MDCCCLX* |
| ab urbe condita | 2613 |
| Armeensken Kalänner | 1309
*ԹՎ ՌՅԹ* |
| Chineesken Kalänner | 4556 – 4557
丙未 – 丁申 |
| Äthiopisken Kalänner | 1852 –1853 |
| Hebräisken Kalänner | 5620 – 5621 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1915 – 1916 |
| - *Shaka Samvat* | 1782 – 1783 |
| Iroansken Kalänner | 1238 –1239 |
| Islamisken Kalänner | 1277 –1277 |

## Geböärnisse

* 6. November: Abraham Lincoln wäd toun Präsident fon doo USA köärd.

## Stuurwen

* 6. Januoar: William Martin Leake, ängelsken Armee-Offisier un Archäologe
* 29. Januoar: Ernst Moritz Arndt, düütsken Skrieuwer un Dichter, Ouoardenden fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge
* 1. Juli: Charles Nelson Goodyear, n US-amerikoansken Ärfiender un Pionier in ju Gummi-Feroarbaidenge.
* M. Seeling
# Allegorie

Giuseppe Arcimboldo: Suumer (1573)
**Allegorie** is, wan ju Kunst een Seeke (oafter aan abstrakten Bigriep) truch uurs een Seeke, ju is griepboar, uutdrukt. Bisunners bikoand is ju Allegorie in ju Bieldende Kunst, deer rakt dät fuul allegoriske Skilleroatsjen, Skulptuuren uas. Man uk in ju Literatuur rakt dät Allegorien. Oafter sunt Allegorien Personifikationen. So sunt uk wäkke fon do griechiske blw. roomske Godde skiere Allegorien tou een Themoa, so toun Biespil ju roomske Godinne Iustitia - dät is Latiensk un hat fääre niks as Gjuchtfäidegaid.