Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Näiguinea

Koarte fon Näiguinea
**Näiguinea** is n Ailound, dät tou n australisken Kontinent heert, politisk oaber in dät Wääste tou Indonesien heert un in dät Aaste fon n oainen uunouhongigen Stoat (Papua-Näiguinea) bedäkt wäd.

Do uursproangelke Bewoonere sunt do Papuas.

## Geskichte

Ätter ju Befräienge fon Indonesien in 1959 beheelten do Niederlounde Wääst-Näiguinea as Kolonie. Noch 1956 wuud die Obano-Apstand deelsloain mäd moor as 100 Doode. Leeter wuud do Papuas Oainständegaid in Foaruutsicht stoald, man unner Druk fon do Fereende Stoate moast dät Lound 1962 uurroat wäide an do Fereende Natione, do dät leeter an Indonesien uurdruugen.

Ätters sunt fuul Indonesier ätter Wääst-Näiguinea keemen. Wäkke Papuas betrachtje do Indonesier as Besättere.
# Europa

Satellitbielde fon Europa
Lounde in Europa
**Europa** is n eurasisken Subkontinent, die in dät eeuwendloundiske Toanken daach moor as n Kontinent beteekend wäd. Dät is in dät Wääste kulturäl un historisk feronkerd is. Europa häd ne Fläche fon 10,5 Mio. km² un is deermäd ätter Australien die twäidlitste Kontinent. Mäd uungefeer 680 Mio. Ljuude, do deer lieuwje, häd et oawers moor Ienwoonere as Australien, Noud- of Suudamerikoa.

Europa gränset in dät Suude an dät Middelmeer, in dät Wääste an dän Atlantik, in dät Noude an ju Arktis un dät Skeed in dät Aaste is nit gans fäästlaid, deer rakt dät Diskussione, man maastens wäide dät Gebierge Ural mäd glieknoomigen Flus Ural, as Kaspisk Meer, dän Kaukasus un ju Swotte See as natüürelk Skeed juun Asien nuumen.

## Lounde

Europa bestoant däälich politisk uut 46 souveräne Stoate:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Bosnien
* Albanien
* Andorra
* Armenien
* Belgien
* Bosnien un Herzegowina
* Bulgarien
* Dänemark
* Düütsklound
* Estlound
* Fereenigd Köönichriek
* Finlound
* Frankriek
* Griechenlound
* Ieslound
* Irlound
 | * Italien
* Kasachstan
* Kroatien
* Letlound
* Liechtenstein
* Litauen
* Luxembuurich
* Malta
* Moldawien
* Monaco
* Montenegro
* Do Niederlounde
* Noudmakedonien
* Norwegen
* Polen
 | * Portugal
* Rumänien
* Ruslound
* San Marino
* Serbien
* Slowakäi
* Slowenien
* Spanien
* Ju Swaits
* Sweden
* Tschechien
* Türkäi
* Ju Ukraine
* Ungarn
* Vatikanstääd
* Wietruslound
 |

## Befoulkenge

Europa häd mäd 680 Mio. Ienwoonere ätter Asien un Afrikoa die träädgrootste Befoulkengstaal fon aal Kontinente un heert tou do ticht besiedelde Deele fon de Waareld. Ju Befoulkengstichte is in n Truchsleek 65 Ienwoonere/km². Ap hoochste is ju in Wääst-, Middel- un Suudeuropa, in Gjuchte Noude un Aaste wäd ju läiger.

## Geskichte

Fuul europäiske Lounde oarbaidje nu touhoope in ju Europäiske Union.

## Sproake

Moor as 90 Prozent fon do Ienwoonere baale indogermaniske Sproaken. Ap maaste ferbrat sunt slawiske, germaniske un romaniske Sproaken. Uk Griechisk, Albanisk, do baltiske un keltiske Sproaken un Romani heere tou do indogermaniske Sproaken.

Nit indogermanisk sunt: Baskisk; Ungarisk, Estnisk, Finnisk, Samisk, Samojedisk; Kalmukisk, Tursk un wäkke Kaukasus-Sproaken.

## Sproaken fon Europa in 1990

## Sjuch uk

* Portoal:Europa
# Glires

| *Glires* |
| --- |
|  Die Kateeker *(Sciurus vulgaris)*. |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klasse:* | Suugedierte *(Mammalia)* |
| *Unnerklasse:* | *Eutheria* |
| *Uuroardenge:* | *Euarchontoglires* |
| *Taxon sunner Stappe:* | *Glires* |

 |

Doo Glires sunt n Taxon fon doo Suugedierte. Dät kon me apdeele in doo Oardengen Hoasenoardige un Gnauedierte. Fröier toachte me, doo Hoasenoardige wieren ne binnere Gruppe in doo Gnauedierte, man deer roate dät ferskeedene Argumente juun disse Ansicht. Ätterdät doo Wietenskuppere joo as gans ferskeedene Oardengen ienoardend hääbe, leeuwe joo däälich maasttieds, dät doo Hoasenoardige mäd doo Gnauedierte so nai früünd sunt (man nit deertou heere), dät me doo bee Oardengen touhoope in een Taxon, disse Glires, ienoardenje kon.
# Laurasiatheria

| Laurasiatheria |
| --- |
|  Ferscheedene *Laurasiatheria* |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Buppeklasse:* | Keeuwebäkke *(Gnathostomata)* |
|  *Riege:* | *Tetrapoda* |
| *Klasse:* | Suugedierte *(Mammalia)* |
| *Unnerklasse:* | "Normoale Suugedierte" *(Eutheria)* |
| *Uuroardenge:* | *Laurasiatheria* |

 |

Doo Laurasiatheria (Ne Uuroardenge fon doo Suugedierte) sunt n Taxon sunner phänotypiske Kannegaid.

Laurasia un Gondwana in dät Trias foar 200 Mio. JiereDät Taxon wuude bloot truch molekulargenetiske Unnersäikengen äntdäkt. Doo Foarfoaren fon doo Laurasiatheria sunt uut dän Waarelddeel Laurasia keemen, die der foar loange Tied uutnunner breeken is tou Laurentia (Däälich: Noudamerikoa) un Eurasien. Juu fiske-äänelke Oard *Balaenoptera musculus* (düütsk:Blauwal) heert uk tou doo Laurasiatheria un is nit bloot dät grootste Suugediert, dät is sogoar dät grootste un sweerste Diert, dät deer jeemoals ap juu Äide tou fienden waas. Dät Sustertaxon fon doo Laurasiatheria sunt woarschienelk doo *Euarchontoglires*, wiertou uk doo Moanskene heere.
# Konvergenz (Biologie)

**Konvergenz** is in juu Biologie, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, daach äänelke Määrkmoale äntwikkelje.

## Biespile

Dät kon weese, wült dät Määrkmoal algemeen n evolutionären Foardeel in dät ganse Ökosystem rakt. Biespile deerfoar sunt:

* Fuugele, Insekte, Fläddermuuse un eenige minner bekoande Dierte hääbe aal Juuken un kou, uutnuumen spezielle Foarmen as doo Loopfuugele, uk deermäd fljooge, wät praktisk foar doo Dierte is.

* Doo Fiske, ofwäil joo ne paraphyletiske Gruppe sunt, sjo bolde aal täämelk äänelk uut (dät fiskeoardige Uutsjoon) un sogoar doo *Cetacea* (düütsk:Wale) häbe düsse fiskeoardige Ärskienengsbielde, owwol joo sogoar Suugedierte sunt, neen "Fiske". Dät is eenfach goud in't Woater, wan me hydrodynamisk is, deeruum häbe sik doo Dierte in't Woater oafter konvergent äntwikkelt.

Dät kon oaber uk weese, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, juu sälge Ökologiske Niske häbe un sik uut düssen Gruund konvergent äntwikkelt häbe. Deerfoar rakt dät n bekoand Biespil:

* Two Oarde, die Wulf *(Canis lupus)* un juu 1936 uutroodede Oard *Thylacinus cynocephalus* (düütsk: Beutelwolf, Tasmanischer Tiger) wieren sik äänelk, deeruum dät joo juu sälge Ökologiske Niske hieden (Uur Dierte joagjen). In n Artikkel Ökologiske Niske kon me tou düsse Konvergenz uk Bielden fiende.

## Sjuch uk

* Konvergenz - uur Betjuudengen fon dät Woud

## Wällen

* Hääruutroat fon n Ferloag Herder, Beoarbaided fon Rainer Bergfeld:*Herder Lexikon Biologie* ISBN 3-451-16453-1
# Monophylie

N Biespil foar n Monophyletisk Taxon (Monophylum)
Juu **Monophylie** (Adj:monophyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät aal doo Oarde, doo der oane sunt, een Stamoard hääbe, un dät aal doo Oarde, doo fon disse Stamoard oustamme, uk in dät Taxon sunt. In juu Phylogenetiske Systematik wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Sun monophyletisk Taxon wäd uk "Monophylum" naamd.

## Sjuch uk

* Paraphylie
* Polyphylie

## Wällen

* Peter Ax: *Das Phylogenetische System*; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
# Cusco

|  |
| --- |
| **Cusco** |
|  |
| **Statistieke** |
| Ienwoonertaal | 435114 (Stound: 2013) |
| Fläche | 385.1 km² |
| Befoulkengstichte | sowät 1130/km² |
| Höchte | 3416 Meetere |
| **Politik** |
| Lound | Peru |
| **Uur** |
| Tiedzone | UTC-5 |
| Koordinoaten | 13° 31′ S, 71° 59′ W |
| Websiede |  |

**Cusco(allere Skrieuwwiese: Cuzco, Quechua: **Qusqu** of **Qosqo**)* is ne Stääd in Peru.

Aleer waas dät ju Haudstääd fon dät Inka-Riek. Do Inka deelden ju Stääd ien in *Bupper-Cusco (Hanan Qusqu)* un *Unner-Cusco (Urin Qusqu)*. In dät Rebät fon Cusco is fon düsse Fergeenhaid noch fuul tou sjoon.

Däälich wäd dät fon ju peruoanske Ferfoatenge as "histooriske Haudstääd" fon Peru beteekend, uk wan ju näie Haudstääd Lima is. Ju Stääd wäd fon ju UNESCO as Waareldäärfgoud liested.

## Sjuch uk

* Machu Picchu

## Ferbiendenge ätter buuten

 **Commons: Cusco** – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
# Paiute

Angie Bulletts (Kaibab Paiute) weeut n Paiute Bäidendrachte, Arizona, 2011
Do **Paiute** sunt n Indioanerstam in do USA. Hiere Sproake tält tou do uto-aztekiske Sproaken.

Do Paiute hääbe in fieuw ferskeedene Stamme in dät Gestrich fon do Buundesstoaten Utah, Arizona, Nevada un Kalifornien fon däälich in dat Kultuurareal fon dät Groote Bäkken siedeld. Jo sunt früünd tou do Ute, Shoshone un Bannock. Do Paiute bedreeuwen n bitje Buuräi un lieuweden in litje Gruppen maastens fon de Jaacht. Siet 1859 troangen uk in ju Geegend fon dissen Stam wiete Siedlere foar un häábe do fertroangen. As Reaktion ap dät Ferdrieuwen äntstuud bie do Paiute die Gäisterdons, die der ätters fon do Lakota un uur Stamme uurnuumen wuuden is. Däälich lieuwje noch sun 5.000 Paiute in do Indioanerreservoate:

* Fallon Paiute-Shoshone Tribe
* Pyramid Lake Paiute
* The Confederated Tribes of Warm Springs Indians

## Ferbiendengen

|  |  |
| --- | --- |
|  | Klik hier foar moor touheerige Mediendoatäie ap Wikimedia Commons. |

* Native American Nations