Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gnauedierte

| Gnauedierte |
| --- |
|  Ne Rotte fon juu Oard *Rattus norvegicus* (Düütsk:Wanderratte) |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  *Riege:* | *Tetrapoda* |
| *Klasse:* | Suugedierte *(Mammalia)* |
| *Unnerklasse:* | *Eutheria* |
| *Uuroardenge:* | *Euarchontoglires* |
| *Taxon sunner Stappe:* | *Glires* |
| *Oardenge:* | **Gnauedierte *(Rodentia) |

 |

Doo **Gnauedierte(Rodentia)* sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte. Deertou heert toun Biespil alles, wät me so as "Muus" beteekend, man toun Biespil uk die Kateeker.

## Systematik

Doo Gnauedierte sunt wäil mäd 29 rezente Familien, 468 Sleeke un 2052 Oarde juu grootste Oardenge fon doo Suugedierte. Traditionell häd me joo, foarallen mäd doo Määrkmoale fon juu Keeuwenmuskulatuur un dän Schäädel, in 3 Unneroardengen ienoardend. Doo *Sciuromorpha* (t.B.: die Kateeker), doo *Myomorpha* (t.B.:alles, wät me so as Rotten un Muuse beteekend) un doo *Hystricomorpha* (t.B.: *Hystrix cristata*, düütsk: Gewöhnliches/Westafrikanisches Stachelschwein). Owwol disse Systematik bit däälich noch mongs in Gebruuk is, kweede moonige Ljuude, dät dät komplisierder is: Dät rakt n näier System, wät innerdoat bloot 2 Unneroardengen häd, doo mäd Hälpe fon dän Unnerkeeuwenapbau apdeeld wäide, man deel wäd dät komplisierder mäd Deeloardengen, Uurfamilien un Familien, doo foarallen mäd Hälpe fon Keeuwen-Anatomie un doo Tusk-Määrkmoale oardend wuuden:

* Oardenge **Gnauedierte (Rodentia)**
	+ Unneroardenge Sciurognathi
		- Deeloardenge Protrogomorpha
			* + Familie Aplodontidae
		- Deeloardenge Sciuromorpha
			* + Familie Sciuridae (t.B.: Die Kateeker)
		- Deeloardenge Castorimorpha
			* + Familie Castoridae (t.B.: *Castor fiber* düütsk: Europäischer Biber)
		- Deeloardenge Myomorpha
			* Uurfamilie Geomyoidea
				+ Familie Geomyidae
				+ Familie Heteromyidae
			* Uurfamilie Dipodoidea
				+ Familie Dipodidae
			* Uurfamilie Muroidea
				+ Familie Muridae (t.B.: Juu Fäildmuus)
		- Deeloardenge Anomaluromorpha
			* + Familie Anomaluridae
				+ Familie Pedetidae
		- Deeloardenge Ctenodactylomorpha
			* + Familie Ctenodactylidae
		- Deeloardenge Glirimorpha
			* + Familie Myoxidae (t.B.: *Glis glis*, düütsk:Siebenschläfer)
	+ Unneroardenge Hystricognathi
		- Deeloardenge Bathyergomorpha
			* + Familie Bathyergidae
		- Deeloardenge Hystricomorpha
			* + Familie Hystricidae (t.B.: *Hystrix cristata*, düütsk: Gewöhnliches/Westafrikanisches Stachelschwein)
		- Deeloardenge Phiomorpha
			* + Familie Petromuridae
				+ Familie Thryonomyidae
		- Deeloardenge Caviomorpha
			* Uurfamilie Erethizontoidea
				+ Familie Erethizontidae
			* Uurfamilie Chinchilloidea
				+ Familie Chinchillidae (t.B.: juu suudamerikoanske Oard *Lagostomus maximus*, düütsk: Viscacha)
			* Uurfamilie Cavioidea
				+ Familie Dinomyidae
				+ Familie Caviidae
				+ Familie Hydrochaeridae
				+ Familie Dasyproctidae
				+ Familie Agoutidae
			* Uurfamilie Octodontoidea
				+ Familie Ctenomyidae
				+ Familie Octodontidae
				+ Familie Abrocomidae
				+ Familie Echimyidae
				+ Familie Capromyidae
				+ Familie Heptaxodontidae
				+ Familie Myocastoridae
# Dierte

| Dierte |
| --- |
|  *Larus ridibundus*, n Oard fon Seemeeske |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klassifikation:* | Lieuweweesen |
| *Domäne:* | *Eucariota* |
|  *sunner Stappe:* | *Opisthokonta* |
| *Riek:* | Dierte *(Animalia)* |

 |

Do **Dierte**, af in Strukelje **Däirte**, *(Animalia)*, sunt n Riek fon Lieuweweesen. N normoal Diert frät organiske Stoffe un kon sik bewäägje. N Uutnoame sunt toun Biespiel do Swomme un do Seeanemonen, do fääst ap dän Gruund woakse.

Wan me fon Dierte spräkt, meent me normoal do *Bilateria*, do uut toun Biespiel do Wirbelde Dierte (mäd Fiske, Amphibien, do Suugedierte un do *Sauropsida*, dät is n Taxon fon do Fuugele un do Reptilien) bestounde. Tou do *Bilateria* heere uk do Insekte (Flinnerkene, Ruste, Fljoogen etc.)

## Binnere Systematik fon düt Taxon

Do Dierte kon me ferdeele in Gruppen:

* Riek: Dierte *(Animalia)*
	+ Oudeelenge: *Parazoa*
	+ Oudeelenge: *Eumetazoa*
		- Unneroudeelenge: *Bilateria*

* *Xestospongia testudinaria*, n Oard fon Swom as Biespiel foar do Parazoa
* *Aurelia aurita*, düütsk: *Ohrenqualle*, as Biespiel foar do Eumetazoa, do der *nit* tou dät Taxon *Bilateria* heere.
* Hoangste *(Equus caballus)* as Biespiel foar do *Bilateria*

## Sjuch uk

* Diertenoomen

|  |  |
| --- | --- |
|  | Klik hier foar moor touheerige Mediendoatäie ap Wikimedia Commons. |
# Suugedierte

| Suugedierte |
| --- |
|  N Mandrill *(Mandrillus sphinx)* |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Unnerstam:* | Wirbelde Dierte *(Vertebrata)* |
| *Buppeklasse:* | Keeuwebäkke *(Gnathostomata)* |
|  *Riege:* | *Tetrapoda* |
| *Klasse:* | Suugedierte *(Mammalia)* |

 |

Do **Suugedierte(Mammalia)* sunt ne Klasse fon do Dierte, ju der uut 28 rezente Oardengen bestoant. Me leeuwt, dät do Suugedierte fon do *Sauropsida* oustamme. Do maaste Suugedierte konnen nit fljooge, sunnerje bloot gunge. Dät rakt innerdoat eenige Suugedierte, do gliede konnen, man gjucht fljooge konnen bloot do Flädderdierte *(Chiroptera)*: Fläddermuuse *(Microchiroptera)* un *Pteropodidae*.

## Määrkmoale

Wichtige Määrkmoale sunt:

1. Do Hiere. Toun Biespiel do *Cetacea* (Düütsk:Wale) hääbe innerdoat as Uutwoaksene Dierte neen Hiere, man as Embryo.

2. Suugedierte sunt meelk.

3. Träi litje Oorbunken: Hoomer, Ambold un Stieuwbail. Do Fiske hääbe neen Oorbunken, aal uurs Wirbelde Dierte buute do Suugedierte häbe bloot aan litje Oorbunke, die Stieuwbail.

* Opossum-Fäl
* N Iesel *(Equus asinus asinus)* sööget sin Foole
* Do litje Oorbunken fon dän Moanske
 a: Trummelfäl
 b: Hoomer
 c:Ambold
 d: Stieuwbail
 e:Middeloor

## Binnere Systematik fon düsse Taxon

Disse binnere Systematik is tou n grooten Deel ätter juu Wälle *Walkers Mammals of the World*. Bloot doo Unnerklassen sunt uut uur Wällen dertou föiget, dermäd disse Systematik gnauer wäd.

Snoabeldiert *(Ornithorhynchus anatinus)* as Biespil foar doo Uursuugedierte
*Wallabia bicolor* (düütsk:Sumpfwallaby), n Oard fon Känguru, as Biespiel foar do Püütdierte
N Kateeker *(Sciurus vulgaris)* as Biespiel foar do Normoale Suugedierte
* Klasse: Suugedierte *(Mammalia)*
	+ Unnerklasse: Uursuugedierte *(Protheria)*
		- Oardenge:*Monotremata*
	+ Unnerklasse: Püütdierte *(Marsupialia)*
		- Oardenge:*Didelphimorphia*
		- Oardenge:*Paucituberculata*
		- Oardenge:*Microbiotheria*
		- Oardenge:*Dasyuromorphia*
		- Oardenge:*Peramelemorphia*
		- Oardenge:*Notoryctemorphia*
		- Oardenge:*Diprotodontia*
	+ Unnerklasse: *Eutheria* (Gans normoale Suugedierte)
		- Oardenge:*Xenarthra*
		- Oardenge:Insektefreetere *(Insectivora)*
		- Oardenge:*Scandentia*
		- Oardenge:*Dermoptera*
		- Oardenge:Flädderdierte *(Chiroptera)*
		- Oardenge: Oapen *(Primates)*
		- Oardenge: Roowdierte *(Carnivora)*
		- Oardenge: Rubben *(Pinnipedia)* Doo Rubben heere ätter fuul Wällen ook tou doo Roowdierte. Foar dissen Stried, sjuch deer!
		- Oardenge:*Cetacea* (dütsk: Wale)
		- Oardenge:Seebäiste *(Sirena)*
		- Oardenge:*Proboscidea*
		- Oardenge:*Perissodactyla*
		- Oardenge:*Hyracoidea*
		- Oardenge:*Tubulidentata*
		- Oardenge:*Bibymalagasia*
		- Oardenge:*Artiodactyla*
		- Oardenge:*Polidota*
		- Oardenge: Gnauedierte *(Rodentia)*
		- Oardenge: Hoasenoardige *(Lagomorpha)*
		- Oardenge:*Macroscelidea*

## Literatuur

* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World* Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
# Haagere Suugedierte

| *Eutheria* |
| --- |
|  Ferscheedene *Eutheria* uut aal doo fjauer Uuroardengen |
| **Systematik** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Buppeklasse:* | Keeuwebäkke (Gnathostomata) |
|  *Riege:* | Tetrapoda |
| *Klasse:* | Suugedierte (Mammalia) |
| *Unnerklasse:* | Haagere Suugedierte (Eutheria) |

 |

Doo **Haagere Suugedierte** (Eutheria) sunt doo "gans normoale" Suugedierte juunuur doo Püütdierte un doo Uursuugedierte. Me kon joo apdeele in fjauer Uuroardengen:

* Afrotheria
* Euarchontoglires
* Laurasiatheria
* Xenarthra

Doo *Euarchontoglires*, wiertou t.B. die Moanske heert, un doo *Laurasiatheria*, wiertou t.B. die Wulf heert, sunt woarschienelk Sustertaxa.
# 1904

|  |  |
| --- | --- |
| **Jierhunnert:**  | 19. Jierhunnert · **20. Jierhunnert** · 21. Jierhunnert |
| **Jier:** | < · 1902 · 1903 · **1904** · 1905 · 1906 · > |

|  |
| --- |
|  **Kalännere** |
| Gregorioansken Kalänner | 1904 *MCMIV* |
| ab urbe condita | 2657 |
| Armeensken Kalänner | 1353
*ԹՎ ՌՅԾԳ* |
| Chineesken Kalänner | 4600 – 4601
庚卯 – 辛辰 |
| Äthiopisken Kalänner | 1896 –1897 |
| Hebräisken Kalänner | 5664 – 5665 |
| Hindu-Kalännere |  |
| - *Vikram Samvat* | 1959 – 1960 |
| - *Shaka Samvat* | 1826 – 1827 |
| Iroansken Kalänner | 1282 –1283 |
| Islamisken Kalänner | 1322 –1322 |

## Foarfaale

* 12. Januoar: In dän beginnde Apstound fon do Herero un Nama in Düütsk Suudwäästafrikoa fernäile do Herero mäd een Iersenboanbrääch bie Osona un een Telegroafenferbiendenge wichtige Ferbiendengen ätter Windhoek.
* 6. Februoar: Japan bräkt sien diplomoatiske Ferbiendengen tou Ruslound ou un lukt sin Boskupper uut Sänt Päitersbuurich ou.
* 8. Februoar: Japan gript uunferwachted Port Arthur oun, dät is die Begin fon dän Japoansk-Rusken Kriech.
* 8. April: Ju Entente cordiale ("Haatelk Ienferstoundnis), een Oukuumen uur Rebätte in't noudelke Afrikoa un dän Skipferkier in ju Sträite fon Gibraltar un dän Sues-Kanoal, wät twiske Frankriek un dät Fereende Köönichriek uutmoaked.
* 2. August: In dän Japoansk-Rusken Kriech begint ju Beleegerenge fon Port Arthur.
* 11. August: Slacht an dän Waterbierich: Düütske Kolonioaltroppen unner Generoal Lothar von Trotha bekampje in dän Apstound fon do Herero un Nama ienheemske Herero, do ätter Aaste uutwieke.
* 22. August: Eerste Japoansk-Koreoanske Uureenkumst.
* 2. Oktober: Die Generoal von Trotha skrift in aan Bräif an dät Foulk fon do Herero, dät jo aal doodskeeten wäide, wan jo Düütsk Suudwäästafrikoa nit ferläite. In düsse Tied beginne do düütske mäd dän Foulkemoort oun do Herero, die as eersten Genozid fon't twintichste Jierhunnerd jält. Do Düütske unner Trotha hääbe do Herero in'e Wöiste drieuwen, do Woatersteeden besät heelden un wäl sik deer sjo liet, wuude doodskeeten.
* 3. Oktober: ǃNanseb ǀGabemab, bekoand as "Hendrik Witbooi", aan *Kapitän* in ju Kolonie Düütsk-Suudwäästafrikoa, känniget dän bestoundende Skuulferdraach un ferkloort dät Düütske Kaiserriek dän Kriech. Sien Ljuude griepe Düütske an, do Nama kuume tou dän Apstound fon do Herero un Nama bietou.
* 29. November: Groote Protäste in Sänt Päitersbuurich un Moskau juun dän Kriech mäd Japan un juun ju Zaren-Heerskup.

## Bädden

* 6. April: Kurt Georg Kiesinger, trääden Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
* 11. Moai: Salvador Dalí, Moaler fon dän Surrealismus

## Stuurwen

* 9. April: Isabella II., Kööniginne fon Spanien
* 1. Moai: Antonín Dvořák, tsjechisken Komponist in ju Romantik

## Foutnooten
# IUCN

Juu **International Union for Conservation of Nature and Natural Resources**, kuut **IUCN**, is ne internationoale Natuurschuts-Gruppe, juu foarallen foar hiere Lieste fon betruuede Oarde bekoand is.
# Somalia

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Soomaaliya الصومال As-Soemal |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flaage | Woapen |

 |
| Woalspruch: |
| Nationoalhymne: Somaliyaay toosoo |
|  |
| Amtssproake | Somalisk un Arabisk |
| Haudstääd | Mogadischu |
| **Stoatsfoarm** | Republik |
| **Gebiet** Fläche % Woater |  637.657 km² 1,6­% |
| **Ienwoonere (2003)** | 11.000.000 |
| **Munte** | Somali shilling (SOS) |
| **Tiedzone** | UTC +3 |
| **Fierdai** | 1. Juli |
| **Loundkode** | SOM |
| **TLD** | .so |
| **Telefonfoarwoal** | 252 |

 |

**Somalia** is n Lound in Afrikoa.
# Äthiopien

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  Dät waas Amharisk yä-Ityoṗṗya Fädäralawi Dimokrasiyawi Ripäblik Dät waas ook Amharisk, man in latienske Schrift Demokratiske Buundesrepublik Äthiopien |
| --- |
|  |  |
| *Woalspruch:*  |
| *Nationoalhymne: Wädäfit Gäsgeshi Wudd Ennate Ityop'ya* |
|  |
| Amtssproake | Amharisk |
| Haudstääd | Addis Abeba |
| Stoatsfoarm | Demokratiske Buundesrepublik |
|  |  |
| Ienwoonere | ca. 79.000.000 (Meerte 2008) |
| Munte | Birr = 100 Santim |
| Tiedzone | UTC +3 |
| Fierdai |  |
| Loundkode |  |
| Auto-Känteeken | ETH |
| Internet TLD | .et |
| Telefonfoarwoal | +251 |

 |

**Äthiopien** af **Abessinien** (wät gans gnau nuumen bloot dät Hoochlound fon Äthiopien beteekent) is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Äthiopien wäd begränsed...

* In dät Wääste un Noudwääste fon dän Sudan
* In dät Suude un Suudwääste fon Kenia
* In dät Suude, Suudaaste un Aaste fon Somalia
* Ook in dät Aaste fon Dschibuti
* In dät Aaste un Noudaaste fon Eritrea, wät fröier n Deel fon Äthiopien waas.

* Äthiopisk Hoochlound
* Bierge in dän Semien-Nationoalpark

## Sjuch uk

* Afro-Asiatiske Sproaken
* Semitiske Sproaken
# Dschibuti

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| جمهورية جيبوتي Dät waas Arabisk Dschumhūriyyat Dschībūtī Dät waas ook Arabisk, man latiensk schrieuwen République de Djibouti Dät waas Frantsöösk |
| --- |
|  |  |
| *Woalspruch: Unité, Égalité, Paix (Frantsöösk foar "Eenegaid, Gliekhaid, Free)* |
| *Nationoalhymne: Jabuuti (Dät is Somalisk foar "Dschibuti")* |
|  |
| Amtssproake | Arabisk un Frantsöösk |
| Haudstääd | Dschibuti (Stääd) |
| Stoatsfoarm | Präsidialrepublik |
|  |  |
| Ienwoonere | 496.374 (2007) |
| Munte | Dschibuti-Franc |
| Tiedzone | UTC +3 |
| Fierdai | 27. Juni |
| Loundkode |  |
| Auto-Känteeken | DJI |
| Internet TLD | .dj |
| Telefonfoarwoal | +253 |

 |

**Dschibuti** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Dschibuti wäd begränsed...

* In dät Noude fon Eritrea
* In dät Aaste fon dät Roode Meer
* In dät Suudaaste fon Somalia
* In dät Suude bit Wääste fon Äthiopien
# Eritrea

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  Dät waas Tigrinnisk Hagärä Ertra Dät waas ook Tigrinnisk, man latiensk schrieuwen. **إيريتريا** Dät waas Arabisk al-Dawla al-Iritriyya Dät waas ook Arabisk, man latiensk schrieuwen. |
| --- |
|  | [[Image:|100px|Woapen fon {{{Noome}}}]] |
| *Woalspruch:*  |
| *Nationoalhymne: Ertra, Ertra, Ertra* |
|  |
| Amtssproake | Tigrinnisk un Arabisk |
| Haudstääd | Asmara |
| Stoatsfoarm | Präsidentialrepublik |
|  |  |
| Ienwoonere | 4.786.994 (2006 |
| Munte | 1 Nakfa = 100 Cent |
| Tiedzone | UTC +2 / +3 |
| Fierdai |  |
| Loundkode |  |
| Auto-Känteeken | ER |
| Internet TLD | .er |
| Telefonfoarwoal | +291 |

 |

**Eritrea** is n Lound in Afrikoa.

## Geographie

Eritrea wäd begränsed...

* Noudelk bit wäästelk fon dän Sudan
* Suudwäästelk fon Äthiopien (Eritrea waas fröier ook n Deel fon düt Lound)
* Suudelk fon Dschibuti.
* Aastelk fon dät Roode Meer