# Polifonia

Një bar nga " Fuga nr.17 në banesë" e JS Bach, BWV 862, nga *Das Wohltemperierte Clavier* (Pjesa I), një shembull i famshëm i **polifonisë kontrapuntale** .
**Polifonia** është një lloj teksture muzikore që përbëhet nga dy ose më shumë linja të njëkohshme të melodisë së pavarur, në krahasim me një teksturë muzikore me vetëm një zë, monofoni ose një teksturë me një zë melodik mbizotërues të shoqëruar nga akorde, homofonia.

Brenda kontekstit të traditës muzikore perëndimore, termi *polifoni* zakonisht përdoret për t'iu referuar muzikës së mesjetës së vonë dhe të Rilindjes. Format barok si fuga, e cila mund të quhet polifonike, zakonisht përshkruhen në vend të kësaj si kontrapuntale. Gjithashtu, në krahasim me terminologjinë e *specieve* kundërpikë, polifonia në përgjithësi ishte ose "pitch-against-pitch" / "point-against-point" ose "stained-pitch" në një pjesë me melisma me gjatësi të ndryshme në një tjetër. Në të gjitha rastet, konceptimi ishte ndoshta ajo që Margaret Bent (1999) e quan "kundërpunë dyadike", me çdo pjesë të shkruar përgjithësisht kundër një pjese tjetër, me të gjitha pjesët të modifikuara nëse është e nevojshme në fund. Ky konceptim pikë-kundër-pikë është kundër "kompozimit të njëpasnjëshëm", ku zërat shkruheshin në një rend me çdo zë të ri që përshtatej në tërësinë e ndërtuar deri më tani, që supozohej më parë.

Vlerësime më të përgjithshme për këndimin polifonik të jugut dhe atë të arvanitasve kemi edhe nga Henry HOLLAND, në veprën e tij “Travels in the Ionian isles, Albania, Thessaly during the years 1812-1813”[23]. Një e dhënë mjaft interesante për konstatimin e iso-polifonisë në gjysmën e parë të shek. XIX, na vjen edhe nga udhëtimi në Shqipëri, e konkretisht në Janinë, në periudhën shtator tetor të vitit 1830 i anglezit Benzhamin Dizrael (1804-1881), më pas kryeministër i Anglisë për rreth 12 vjet. Në në nga letrat që i dërgon nga Janina të atit ndër të tjera ai shkruan: “… një natë Mehmet Aga, solli një grup këngëtarësh të cilët kënduan me iso një balladë për vrasjen e Veli Beut dhe rebelëve të tjerë

Termi *polifoni* gjithashtu përdoret ndonjëherë më gjerësisht, për të përshkruar çdo teksturë muzikore që nuk është monofonike. Një këndvështrim i tillë e konsideron homofoninë si një nënlloj të polifonisë.

## Origjina

Polifonia tradicionale (joprofesionale) ka një shpërndarje të gjerë, madje të pabarabartë, midis popujve të botës. Shumica e rajoneve polifonike të botës janë në Afrikën Sub-Sahariane, Evropë dhe Oqeani. Besohet se origjina e polifonisë në muzikën tradicionale i paraprin shfaqjes së polifonisë në muzikën profesionale evropiane. Aktualisht ekzistojnë dy qasje kontradiktore për problemin e origjinës së polifonisë vokale: Modeli Kulturor dhe Modeli Evolucionar. Sipas Modelit Kulturor, origjina e polifonisë lidhet me zhvillimin e kulturës muzikore njerëzore; polifonia erdhi si zhvillim i natyrshëm i këndimit monofonik primordial; prandaj traditat polifonike janë të detyruara të zëvendësojnë gradualisht traditat monofonike. Sipas Modelit Evolucionar, origjina e këngës polifonike është shumë më e thellë dhe është e lidhur me fazat e hershme të evolucionit njerëzor; polifonia ishte një pjesë e rëndësishme e sistemit mbrojtës të hominidëve dhe traditat e polifonisë po zhduken gradualisht në të gjithë botën.

Megjithëse origjina e saktë e polifonisë në traditat e kishës perëndimore është e panjohur, traktatet *Musica enchiriadis* dhe *Scolica enchiriadis*, të dyja datojnë nga *shek.* IX, zakonisht konsiderohen si shembujt më të vjetër të shkruar të polifonisë. Këto traktate dhanë shembuj të zbukurimeve me dy zëra të notave kundër notave të këngëve duke përdorur oktava paralele, të pesta dhe të katërta. Në vend që të ishin vepra fikse, ata treguan mënyra për të improvizuar polifoninë gjatë performancës. *Troper Winchester*, nga *shek* . 1000, konsiderohet përgjithësisht si shembulli më i vjetër ekzistues i polifonisë së shënuar për performancën e këngës, megjithëse shënimi nuk tregon nivele të sakta të lartësisë ose kohëzgjatje. Megjithatë, një antifon me dy pjesë të Shën Bonifacit, i zbuluar së fundmi në Bibliotekën Britanike, mendohet se e ka origjinën në një manastir në Gjermaninë veriperëndimore dhe është datuar në fillim të shekullit X.

Në mesjetë, injoranca e evropiano-perëndimorëve për greqishten e lashtë nënkuptonte se ata humbën kontaktin me veprat e Platonit, Sokratit dhe Hipokratit . Përkthimet në latinisht nga arabishtja lejuan që këto vepra filozofike të ndikojnë në Evropën Perëndimore. Kjo shkaktoi një sërë risish në mjekësi, shkencë, art dhe muzikë.

Polifonia evropiane u ngrit para dhe gjatë periudhës së skizmës perëndimore . Avignoni, selia e papëve dhe më pas e antipapëve, ishte një qendër e fuqishme e bërjes së muzikës laike, shumica e së cilës ndikuan në polifoninë e shenjtë.

### Gadishulli i Ballkanit

 Grup popullor polifonik shqiptar me qeleshe dhe fustanella në Skrapar .
**Këndimi polifonik në Ballkan** është lloj këndimi popullor tradicionale e kësaj pjese të Evropës Jugore. Quhet gjithashtu këngë *e lashtë*, *arkaike* ose *e stilit të vjetër* .

* Këngët bizantine
* Ojkanje, në Kroaci, Serbi dhe Bosnjë e Hercegovinë
* Ganga, në Kroaci, Mal të Zi dhe Bosnje-Hercegovinë
* Këndimi epirot, në Greqinë veriore dhe Shqipërinë e Jugut (shih më poshtë)
* Iso-polifonia, në Shqipërinë e Jugut (shih më poshtë)
* Gusle kënduar, në Serbi, Mal të Zi, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci dhe Shqipëri
* Izvika kënduar, në Serbi
* Koret e grave të Shopit (Bistritsa Babi) dhe Pirinit, në Bullgari dhe ato në Maqedoninë e Veriut

**Polifonia fillestare** (*polifonia primitive)* përfshin antifoninë dhe thirrjen dhe përgjigjen, dronët dhe intervalet paralele.

Tradita e këndimit polifonik të Epirit është një formë e polifonisë tradicionale popullore e praktikuar midis arumunëve, shqiptarëve, grekëve dhe maqedonasve etnikë në Shqipërinë e Jugut dhe Greqinë veriperëndimore. Ky lloj i traditës vokale popullore gjendet edhe në Maqedoninë e Veriut dhe Bullgari.

Këndimi polifonik shqiptar mund të ndahet në dy grupe të mëdha stilistike të realizuara nga Toskët dhe Labët e Shqipërisë së Jugut, që përformohet në dy mënyra: te toskët është gjithmonë i vazhdueshëm dhe këndohet në rrokjen 'e', duke përdorur frymëmarrje të ngecur; ndërsa ndër labët, këndohet ndonjëherë si një ton ritmik, i realizuar në tekstin e këngës. Mund të dallohet midis polifonisë me dy, tre dhe katër zëra.

Në muzikën arumune, polifonia është e zakonshme dhe muzika polifonike ndjek një sërë rregullash të përbashkëta.

Fenomeni i **isopolifonisë** popullore shqiptare është shpallur nga UNESCO “Kryevepër e Trashëgimisë Orale dhe Jomateriale të Njerëzimit”. Termi *iso* i referohet dronit, i cili shoqëron këndimin isopolifonik dhe lidhet me isonin e muzikës kishtare bizantine, ku grupi i dronëve shoqëron këngën.

## Shih gjithashtu

* Kënga
* Muzika
* Ganga (muzikë)
* Iso-polifonia shqiptare

## Referime

## Lidhje të jashtme

* Polifonia e shekullit të trembëdhjetë
* Akordim dhe intonacion në polifoninë e shekullit të pesëmbëdhjetë dhe të gjashtëmbëdhjetë
* Rrugët e Botës në Shqipëri – Iso-Polifonia në Shqipërinë e Jugut në BBC Radio 3
* Rrugët Botërore në Gjeorgji - Polifonia e lashtë nga rajoni i Kaukazit në BBC Radio 3
* Aka Pygmy Polyphony Muzika afrikane pigme, me foto dhe peizazhe zanore