# Vetëvrasja

| Vetëvrasja |
| --- |
|  |
| *Le Suicidé* nga Édouard Manet |
| Specialitet | Psikiatria, psikologji klinike, puna sociale klinike |
| Fillimi | 15–30 dhe 70+ vjeç |
| Faktor rrezikues | Depresioni, çrregullimi bipolar, autizmi, skizofrenia, çrregullim personaliteti, çrregullim ankthi, alkoolizmi, abuzimi i substancave |
| Parandalimi | Kufizimi i aksesit në metodat e vetëvrasjes, trajtimi i çrregullimeve mendore dhe keqpërdorimi i substancave, raportimi i kujdesshëm në media për vetëvrasjen, përmirësimi i kushteve sociale dhe ekonomike |
| Shpeshtësia | 12 për 100,000 në vit |
| Vdekje | 793,000 / 1.5% e vdekjeve (2016) |

**Vetëvrasja** është akti i shkaktimit të qëllimshëm të vdekjes së vetvetes. Çrregullime mendore (përfshirë depresionin, çrregullimin bipolar, çrregullimet e spektrit të autizmit, skizofreninë, çrregullimet e personalitetit , çrregullimet e ankthit), besimet nihiliste, çrregullimet fizike (si sindroma e lodhjes kronike) dhe çrregullimet e përdorimit të substancave(përfshirë çrregullimin e përdorimit të alkoolit dhe përdorimin dhe tërheqjen nga benzodiazepinat ) jane faktorë rreziku. Disa vetëvrasje janë akte impulsive për shkak të stresit (si nga vështirësitë financiare ose akademike), problemet e marrëdhënieve (të tilla si ndarjet), ose ngacmimi. Ata që kanë tentuar më parë vetëvrasje janë në një rrezik më të lartë për përpjekjet e ardhshme. Përpjekjet efektive për parandalimin e vetëvrasjes përfshijnë kufizimin e aksesit në metodat e vetëvrasjes – të tilla si armët e zjarrit, drogat dhe helmet; trajtimin e çrregullimeve mendore dhe keqpërdorimit të substancave; raportim i kujdesshëm i mediave për vetëvrasje; dhe përmirësimin e kushteve ekonomike. Edhe pse linjat telefonike të krizës janë të zakonshme, ato nuk janë studiuar mirë.

Metoda më e përdorur e vetëvrasjes ndryshon midis vendeve dhe është pjesërisht e lidhur me disponueshmërinë e mjeteve efektive. Metodat e zakonshme të vetëvrasjes përfshijnë varjen, helmimin me pesticide dhe armët e zjarrit.Vetëvrasjet rezultuan në 828,000 vdekje globale në 2015, një rritje nga 712,000 vdekje në 1990. Kjo e bën vetëvrasjen shkakun e 10-të kryesor të vdekjeve në mbarë botën.

Përafërsisht 1.5% e të gjitha vdekjeve në mbarë botën janë nga vetëvrasja. Në një vit të caktuar, kjo është afërsisht 12 për 100,000 njerëz. Përqindjet e vetëvrasjeve janë përgjithësisht më të larta tek meshkujt sesa tek femrat, duke filluar nga 1.5 herë më shumë në botën në zhvillim deri në 3.5 herë në botën e zhvilluar . Vetëvrasja në përgjithësi është më e zakonshme tek ata mbi 70 vjeç; megjithatë, në disa vende, ata të moshës nga 15 deri në 30 janë në rrezikun më të lartë.Evropa kishte normat më të larta të vetëvrasjeve sipas rajoneve në vitin 2015. Ka rreth 10 deri në 20 milionë tentime për vetëvrasje jo fatale çdo vit. Përpjekjet jo-fatale për vetëvrasje mund të çojnë në lëndime dhe paaftësi afatgjata.Në botën perëndimore, përpjekjet janë më të zakonshme mes të rinjve dhe femrave.

Pikëpamjet mbi vetëvrasjen janë ndikuar nga tema të gjera ekzistenciale si feja, nderi dhe kuptimi i jetës. Fetë abrahamike tradicionalisht e konsiderojnë vetëvrasjen si një ofendim ndaj Zotit për shkak të besimit në shenjtërinë e jetës. Gjatë epokës samurai në Japoni, një formë vetëvrasjeje e njohur si seppuku (腹切り, *harakiri* ) respektohej si një mjet për të kompensuar dështimin ose si një formë proteste. Sati, një praktikë e jashtëligjshme nga britanikët, priste që e veja indiane të vriste veten në zjarrin e funeralit të burrit të saj, ose me dëshirë ose nën presionin e familjes dhe shoqërisë. Vetëvrasja dhe tentativa për vetëvrasje, megjithëse më parë ishin të paligjshme, nuk janë më të tilla në shumicën e vendeve perëndimore. Mbetet një vepër penale në disa vende. Në shekujt 20 dhe 21, vetëvrasja është përdorur në raste të rralla si një formë proteste, dhe kamikazët dhe sulmet vetëvrasëse janë përdorur si taktikë ushtarake ose terroriste. Vetëvrasja shpesh shihet si një katastrofë e madhe për familjet, të afërmit dhe mbështetësit e tjerë aty pranë dhe shihet negativisht pothuajse kudo në botë.

## Përkufizimet

Vetëvrasje, nga latinishtja *suicidium* *,* është "akti i marrjes së jetës". Tentativa për vetëvrasje ose sjellje vetëvrasëse jo-fatale është vetëlëndim me të paktën një farë dëshirë për t'i dhënë fund jetës suaj që nuk rezulton me vdekje.Vetëvrasja e asistuar është kur një individ ndihmon një tjetër të sjellë vdekjen e tij në mënyrë indirekte duke ofruar ose këshilla ose mjete për qëllimin. Kjo është në kontrast me eutanazinë, ku një person tjetër merr një rol më aktiv në sjelljen e vdekjes së një personi. Idetë vetëvrasëse janë mendime për t'i dhënë fund jetës suaj, por që nuk bëjnë përpjekje aktive për ta bërë këtë. Mund të përfshijë ose jo një planifikim ose qëllim të saktë. Në një vrasje-vetëvrasje (ose vrasje-vetëvrasje), individi synon të marrë jetën e të tjerëve në të njëjtën kohë. Një rast i veçantë i kësaj është vetëvrasja e zgjatur, ku vrasja motivohet duke i parë të vrarët si zgjatim të vetes së tyre. Vetëvrasja në të cilën arsyeja është se personi ndjen se nuk është pjesë e shoqërisë njihet si vetëvrasje egoiste .

Në vitin 2011, Qendra për Parandalimin e Vetëvrasjeve në Kanada zbuloi se folja normale në kërkimin shkencor dhe gazetarinë për aktin e vetëvrasjes ishte *kryerja* . Disa grupe avokuese rekomandojnë përdorimin e termave i *mori jetën*, *vdiq nga vetëvrasja* ose *vrau veten* në vend që të *kryente vetëvrasje* . Associated Press Stylebookrekomandon shmangien e "vetëvrasjes së kryer" përveç në citatet e drejtpërdrejta nga autoritetet. *Udhëzuesi i stilit të Guardian dhe Observer* zhvlerëson përdorimin e "përkushtuar", siç bën CNN . Kundërshtarët e *kryerjes*argumentojnë se ajo nënkupton që vetëvrasja është kriminale, mëkatare ose moralisht e gabuar.

## Faktoret e rrezikut

Faktorët që ndikojnë në rrezikun e vetëvrasjes përfshijnë çrregullimet mendore, keqpërdorimin e drogës, gjendjet psikologjike, situatat kulturore, familjare dhe sociale, genetic, përvojat e traumës ose humbjes dhe nihilizmin . Çrregullimet mendore dhe keqpërdorimi i substancave shpesh bashkëekzistojnë. Faktorë të tjerë rreziku përfshijnë tentativën për vetëvrasje më parë, disponueshmërinë e gatshme të një mjeti për të marrë jetën, një histori familjare të vetëvrasjes ose praninë e dëmtimit traumatik të trurit . Për shembull, shkalla e vetëvrasjeve është gjetur të jetë më e madhe në familjet me armë zjarri sesa ato pa to.

Problemet socio-ekonomike si papunësia, varfëria, të pastrehët dhe diskriminimi mund të shkaktojnë mendime vetëvrasëse. Vetëvrasja mund të jetë më e rrallë në shoqëritë me kohezion të lartë shoqëror dhe kundërshtime morale kundër vetëvrasjes. Rreth 15–40% e njerëzve lënë një shënim vetëvrasjeje . Veteranët e luftës kanë një rrezik më të lartë të vetëvrasjes pjesërisht për shkak të shkallës më të lartë të sëmundjeve mendore, të tilla si çrregullimi i stresit post-traumatik dhe problemet shëndetësore fizike që lidhen me luftën. Gjenetika duket se përbën ndërmjet 38% dhe 55% të sjelljeve vetëvrasëse. Vetëvrasjet mund të ndodhin gjithashtu si një grup lokal i rasteve.

Shumica e hulumtimeve nuk bëjnë dallim midis faktorëve të rrezikut që çojnë në të menduarit për vetëvrasje dhe faktorëve të rrezikut që çojnë në përpjekje për vetëvrasje. Rreziqet për tentativën për vetëvrasje dhe jo vetëm mendimet për vetëvrasje përfshijnë një tolerancë të lartë ndaj dhimbjes dhe një frikë të reduktuar nga vdekja.

## Shiko edhe

* Mendimet vetëvrasëse
* Vetëvrasja mes të rinjve LGBT

## Referime