Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Periudha e pesë dinastive dhe e dhjetë mbretërive

Liang e vonshme dhe mbretëritë të tjerë në Kinë, 923 e.s.
**Periudha e pesë dinastive dhe e dhjetë mbretërive** ishte një epokë e trazirave politike. Tradicionalisht, epoka fillon me rënien e dinastisë Tang në vitin 907 dhe kulmin e saj me themelimin e dinastisë Song në vitin 960. Pesë shtete dinastike pasuan njëri-tjetrin në Rrafshin Qendror. Dhjetë Mbretëritë, u krijuan gjetkë, kryesisht në Kinën Jugore.

Në 19 vitet e ardhshme, Song gradualisht nënshtroi shtetet e mbetura në Kinën Jugore, por dinastia Liao mbeti ende në veri të Kinës (përfundimisht e pasuar nga dinastia Jin), dhe Xia perëndimore u krijua përfundimisht në veriperëndim të Kinës. Shumë shtete kishin qenë de fakto të pavarura shumë kohë përpara vitit 907, pasi kontrolli i dinastisë Tang u shkatërrua, por ngjarja kryesore ishte njohja e tyre si sovrane nga fuqitë e huaja. Pasi Tang u shemb, disa kryekomandant lufte të Rrafshit Qendror e kurorëzuan veten perandor. Gjatë periudhës 70-vjeçare, pati pothuajse një luftë të vazhdueshme midis mbretërive në zhvillim dhe aleancave që ato krijuan.

I fundit nga regjimet e Pesë Dinastive dhe Dhjetë Mbretërive ishte Hani Verior, i cili u mbajt deri sa Song e pushtoi atë në vitin 979. Për shekujt e ardhshëm, edhe pse Song kontrollonte pjesën më të madhe të Kinës Jugore, ata bashkëjetuan përkrah dinastisë Liao, dinastisë Jin dhe regjimeve të ndryshme të tjera në veri të Kinës, derisa më në fund u unifikuan të gjithë nën dinastinë Yuan.

## Dhjetë Mbretërit

 *Pallati Veror i Perandorit Ming* (明皇避暑宮) nga Guo Zhongshu (929–977)
Ndryshe nga dinastitë e Kinës veriore, të cilat pasuan njëra-tjetrën në vazhdimësi të shpejtë, regjimet e Kinës Jugore ishin përgjithësisht të njëkohshme, secila kontrollonte një zonë të caktuar gjeografike. Këto njiheshin si "Dhjetë Mbretëritë". Periudha shquhet për vitalitetin e poezisë dhe për lulëzimin e saj ekonomik. Tregtia u rrit aq shpejt sa pati mungesë të monedhës metalike. Kjo u trajtua pjesërisht nga krijimi i kartëmonedhave bankare, ose "paratë fluturuese" ( *feiqian* ), si dhe nga certifikatat e depozitave. Shtypja e blloqeve të drurit u bë e zakonshme gjatë kësaj periudhe, 500 vjet para shtypjes së Johannes Gutenberg-it.

Dhjetë Mbretëritë ishin:

* Yang Wu (907–937)
* Wuyue (907–978)
* Min (909–945)
* Ma Çu (907–951)
* Hani i Jugut (917–971)
* Ish Shu (907–925)
* Më vonë Shu (934–965)
* Jingnan (924–963)
* Tang Jugor (937–976)
* Hani i Veriut (951–979)
# Huang Xing

Huang Xing
**Huang Xing** (Kinezisht: 黄兴, 25 tetor 1874 – 31 tetor 1916) ishte udhëheqës revolucionar dhe politikanë kinez dhe një nga themeluesit të Partisë Nacionalite të Kinës, pozita e tij ishte i dyti pas Sun Yat-sen. Ai ishte komandant i përgjithshëm i Republikës së Kinës. Ai së bashku me Sun ishin të njohur si Sun Huang gjatë Revolucionit Xinhai. Ai ishte gjithashtu i njohur “Gjenerali me tetë gishta” për shkak lëndimeve që morri gjatë luftës.

## Jeta e hershme

Huang lindi në Changsha, Kinë. Ai ishte pasardhës i Huang Tingjian, poet i dinastisë Song. Huang Xing filloi studimet e tij në Akademinë prestigjoze Changsha Jugore më 1893 dhe mori shkallën e tij të Jinshi kur ishte vetëm 22 vjeç. Në vitin 1898 Huang u zgjodh për të përfunduar studimet e mëtejshme në Kolegjin Wuchang Lianghu, nga e cila Huang u diplomua në vitin 1901. Në vitin 1902 Huang u zgjodh nga Zhang Zhidong për të studiuar jashtë vendit në Japoni dhe u regjistrua në Universitetin Hongwen në Tokjo.

Ndërsa në Japoni, Huang zhvilloi një vlerësim për studimin e çështjeve ushtarake dhe studioi luftën moderne nën një oficer japonez në kohën e tij të lirë. Ndërkohë që jetonte në Japoni, Huang praktikoi kalërimin dhe gjuajtjen çdo mëngjes. Trajnimi ushtarak i Huang në Japoni e përgatiti atë për rolin e tij të mëvonshëm si revolucionar kinez.

## Familja

Fëmijët e Huangit:

* Huang Yiou (黄一欧), anëtari më i ri i Tongmenghui dhe udhëheqës në Republikën e Kinës
* Huang Yizhong (黄一中), ishte këshilltar i Ministrisë së Hekurudhës, Ministrisë të Punëve të Brendshme në Republikën e Kinës
* Huang Zhenhua (黄振华), anëtar i asamblesë gjyqësore
* Huang Yihuan (黄一寰), i njohur "Baba i të verbërve të Kinës" për kontributin e tij ndaj personave të verbër
* Huang Teh-Hua, (Cordelia Teh-Hua Hsueh), fëmija më e re e Huangit. Ajo jetoi në Bregdetin Lindor të Shteteve të Bashkuara deri në vdekjen e saj më 2002.

## Në kulturën popullore

* Huang u portrerizua nga Jackie Chan në filmin 1911, film që flet për revolucionin e 1911.

## Referimet
# Sun Jat-sen

Sun Jat-sen
**Sun Jat-sen** (/ sʊn jɑːtsɛn /; 12 nëntor 1866 - 12 mars 1925) ishte një mjek kinez, shkrimtar, filozof, calligrapher dhe revolucionar, presidenti i parë dhe babai themelues i Republikës së Kinës.

Si pionieri kryesor dhe udhëheqësi i parë i Kinës republikane, Sun është quajtur "Ati i kombit" në Republikën e Kinës (ROC) dhe "paraardhësi i revolucionit demokratik" në Republikën Popullore të Kinës (PRC). Sun luajti një rol të rëndësishëm në përmbysjen e dinastisë Qing (dinastia e fundit perandorake e Kinës) gjatë viteve që çuan në Revolucionin Xinhai. Ai u emërua për të shërbyer si Presidenti i Përkohshëm i Republikës së Kinës kur u themelua në vitin 1912. Më vonë ai themeloi Partinë Popullore të Kinës (Kuomintang), duke shërbyer si udhëheqës i saj i parë. Sun ishte një figurë e bashkuar në Kinën post-perandorake dhe ai mbetet unik në mesin e politikanëve kinezë të shekullit të 20-të për t'u nderuar gjerësisht mes njerëzve nga të dyja anët e ngushticës së Tajvanit.

## Burimet
# Ching Shih

**Ching Shih** (Kinezisht: 鄭|氏, *vejusha e Zheng*) (e lindur **Shih Yang** (Kinezisht 石陽; 1775–1844), e njohur si **Cheng I Sao**, ishte udhëheqëse kineze piratësh e cila terrorizoi Detet Kineze gjatë preiudhës së Perandorit Jiaqing të dinastisë Qing në fillim të shekullit 19-të. Ajo komandoi mbi 300 anije kineze të drejtuar nga 20,000 deri në 40,000 piratë —burra, gra, dhe poashtu edhe fëmijë. Ajo hyri në konflikt me kombet e mëdha, të tilla si Perandoria Britanike, Perandoria Portugeze dhe Dinastia Qing.

Në vitin 1881, ajo u martua me Zheng Yi. Ata adoptuan Cheung Po Tsai, duke e bërë atë si trashëgimtarë të tij. Cheng lindi edhe dy djem të tjerë: Cheng Ying Shih (鄭 英石) dhe Cheng Heung Shih (鄭雄).

Ajo konsiderohet gjerësisht si piratja më e suksesshme në histori, bazuar në faktin se ajo komandonte ekuipazhin më të madh të mbledhur ndonjëherë. Ajo vdiq në shtrat e rrethuar nga familja e saj, në moshën 69 vjeç.

## Referime
# Cheung Po Tsai

**Cheung Po Tsai** (Kinezisht: 張保仔; lindi **Cheung Po**; 1783–1822) ishte një kolonel detar i dinastisë Qing dhe ish-piratë. Ai ishte i njohur për marinën portugeze si *Quan Apon Chay* gjatë Betejës së Gojës së Tigrit.

## Historia

Cheung Po Tsai ishte djali i një peshkatari i cili ka jetuar në Xinhui, Jiangmen.

## Karriera si piratë

Rreth vitit 1798 ai u rrëmbye nga pirati Zheng Yi i cili i bëri atij presion të bëhej pirat.

Talenti i tij natyror e ndihmoi atë të përshtatet me karrierën e tij të paplanifikuar të re dhe ai u ngrit shpejt në gradë.

Ndihmësi dhe toger i piraterisë së Cheung Po Tsai ishte Cai Qian dhe të dy punuan së bashku. Cai Qian kishte lidhje të forta me tregtarët e armëve perëndimore pasi gruaja e tij Lu Shi, e njohur më së shumti me pseudonimin e saj Cai Qian Ma, ishte e rrjedhshme në anglisht dhe ishte një eksperte në armët perëndimore.

## Ngritja në komandë

Pasi Cheng I vdiq papritmas në Vietnam më 16 nëntor 1807, e veja e tij Ching Shih veproi shpejt për të forcuar partneritetin me djalin e saj (step-son) Cheung Po Tsai. Suksesi i tyre i parë erdhi kur ata arritën të sigurojnë besnikërinë e të afërmve të Cheng, të cilët ishin udhëheqës të flotës. Ata u bënë të dashuruar brenda disa javësh.

Si komanda e dytë e Ching Shih, Cheung Po Tsai ishte aktiv përgjatë zonës bregdetare të Guangdong gjatë dinastisë Qing. Udhëtarët e tyre thuhej se kishin arritur në 50,000+ dhe flota e tij thuhej se posedonte 600 anije.

Autoritetet arritën të zbulojnë se Cai Qian ishte ankoruar në qytetin bregdetar të Wuzhen, provincën Zhejiang. Drejtuesit e rinj detarë, Wang De-lu dhe Qiu Lianggong, e bllokuan atë në port dhe sulmuan. Topat e tyre fundosën anijen e Cai Qian dhe e vranë.

## Vdekja

Pasi Cheung Po vdiq në det në vitin 1822 në moshën 39 vjeç, e veja e tij transferoi familjen në Makao dhe atje ajo hapi një shtëpi të lojërave të fatit dhe një bordello dhe gjithashtu në tregtinë e kripës.

## Referime
# Chui A-poo

Chui A-poo
**Chui A-poo** (Kinezisht: 徐亞保; vdiq 1851) ishte piratë kinezë i cili komandoi më shumë se 50 anije në Detin e Kinës Jugore. Ai ishte një nga dy piratët e njohur të epokës, së bashku me Shap Ng-tsai.

Në shtator 1849, flota e tij, e cila ishte e bazuar në Gjirin Bias në lindje të Hong Kong, ishte shkatërruar nga Britanikët dhe luftanije kineze. Më shumë se 400 piratë u vranë dhe Chui u plagos rëndë. Edhe pse fillimisht ia doli të ikte, ai u tradhtua dhe u dorëzua britanikëve. Ai ishte kërkuar me një dhuratë prej $500 për vrasjen e tmerrshme të dy oficerëve Dënimi i tij ishte mërgimi i përjetshëm në Tokën e Van Diemenit (tani Tasmania), por ai u var në qelinë e tij para se të mund të kryhej.

## Referime
# Zhou Enlai

Zhou Enlai
**Zhou Enlai** (kinezçe: 周恩来) ishte ministri i jashtëm i Kinës nga viti 1949 në vitin 1958.

## Jetëshkrimi

Zhou Enlai është revolucionari, politikani, strategu dhe diplomati i madh proletar, një nga udhëheqësit kryesor të Partisë Komuniste të Kinës dhe të Republikës Popullore të Kinës, një nga themeluesit e Ushtrisë së Çlirimit të Popullit Kinez. Shtëpia e të parëve të tij ishte në Shaoxing të provincës Zhejiang. Më 5 mars të vitit 1898, Zhou Enlai lindi në Huaian të provincës Jiangsu. Në janar të vitit 1976, ai vdiq në Pekin.

Zhou Enlai hartoi dhe zbatoi shumë politika të rëndësishme të jashtme të Kinës. Në vitin 1954, Zhou Enlai mori pjesë në konferencën e Gjenevës. Në këtë konferencë u zgjidh problemi i Indokinës, u pranua pavarësia e Vietnamit (përveç jugut), e Laosit dhe e Kamboxhias nga komuniteti ndërkombëtar. Në emër të Kinës, Zhou Enlai propozoi 5 parimet e bashkëekzistencës paqesore si normat e marrëdhënieve midis vendeve të ndryshme. Në konferencën e Bandungut të 29 vendeve aziatike e afrikane të zhvilluar në vitin 1955 në Indonezi, Zhou Enlai propozoi bashkëekzistencën paqesore dhe kundërshtoi kolonizimin. Ai vizitoi me radhë dhjetra vende evropiane, aziatike dhe afrikane, priti shumë udhëheqës dhe personalitete miqësore të vendeve të ndryshme duke thelluar miqësinë midis popullit kinez dhe popujve të tjerë në botë.

## Referime