# Tre mbretëri

Ngjarjet gjatë periudhës së Tre Mbretërive
**Epoka e Tre Mbretërive** në Kinë (Kineze: 三国*)* (220-280 e.s.) ishte një periudhë historike e eret dhe e konfliktit në Kinë e lashtë. Ajo është njohur për konkurrimin dhe luftën midis tre mbretërive: Wei, Shu dhe Wu. Në këtë periudhë, regjimet e tre mbretërive përpiqeshin të merrnin kontrollin e plotë të territorit kinez dhe të etabloheshin si pushtetet kryesore të vendit.

Mbretëria e Wei, me kryeqytet në Luoyang, ishte mbretëria më e madhe dhe më e fuqishme, me një ushtri të madhe dhe një administratë të mirëorganizuar. Mbretëria Shu, me kryeqytet në Chengdu, ishte vendndodhja e treguar për rezistencën dhe mbijetesën ndaj presionit të mbretërisë së Wei. Ndërsa, Mbretëria Wu, me kryeqytet në Jianye (sot Nanking), kontrollonte bregdetin lindor dhe kishte një flotë të fuqishme detare.

Luftërat dhe konfliktet ishin të zakonshme midis këtyre tre mbretërive. Mbretëritë konkurronin për territor dhe burime, duke kryer fushata ushtarake dhe ndërtuar aleancat me mbretëritë e tjera për të forcuar pozitat e tyre. Gjatë kësaj periudhe, u zhvilluan luftërat më të njohura dhe vendimtare, si Beteja e Chibi, ku forcat e Wu triumfuan ndaj Wei dhe Shu.

Përveç luftërave, ky periudhë karakterizohej edhe nga zhvillimi kulturor dhe krijimi i veprave të rëndësishme. Shkrimtarët e mëdhenj si Zhuge Liang dhe Çao Çao u shquanë për vizionin dhe ndihmën që i jepnin mbretërive. Vepra e shkrimtarit Luo Guanzhong, "Historia e Tre Mbretërive", është një përpjekje për të regjistruar ngjarjet e kësaj periudhe dhe për të dhënë një përshkrim të thelluar të luftërave dhe rivalitetit midis mbretërive.

Epoka e Tre Mbretërive në Kinë përfundoi kur mbretëria e Jin shkëlqeu dhe themeloi një unitet të ri në vitin 280 pas Krishtit. Edhe pse periudha e Tre Mbretërive ishte një kohë e konfliktit dhe turbullirash, ajo gjithashtu solli ndryshime të rëndësishme politike, shoqërore dhe kulturore në Kinë. Ajo u shënon si një nga kohët më të shquara dhe më interesante në historinë e Kinës dhe ndikoi thellësisht në zhvillimin e vendit në shekujt që pasuan.

Këto luftëra shpesh shoqëroheshin me vdekje të shumta ushtarësh, civilësh dhe liderësh të ndryshëm. Betejat ishin të dhimbshme dhe të rrezikshme, ku forcat ushtarake përdornin armët dhe taktikat më të avancuara të kohës. Shkatërrimi i fshatrave, qyteteve dhe infrastrukturave ishte i zakonshëm, ndërsa popullata e prekur nga konfliktet pësoi vdekje, dëmtim të pasurisë dhe humbje të pashmangshme.

Gjaku dhe dhuna ishin pjesë integrale e kësaj periudhe, ku hakmarrja dhe lufta për pushtet shkaktuan shumë viktima. Ambiciet e mbretërve dhe rivaliteti midis tyre rezultuan në një fushë beteje të dendur dhe mizori njerëzore të mëdha. Nëpërmjet rrënojave dhe zjarreve të shumta, këto luftëra shkaktuan dëme të mëdha në infrastrukturën dhe ekonominë e rajonit.

Për shkak të natyrës së dhunshme të kësaj periudhe, kujtimet e konflikteve dhe tragjedive të Tre Mbretërive janë të ngulitura thellë në historinë dhe kulturën kineze. Sidoqoftë, ndër konfliktin dhe tragjedinë, epoka gjithashtu prodhoi shkrimtarë të mëdhenj dhe vepra të rëndësishme artistike dhe intelektuale që reflektojnë këtë kohë të vështirë.

## Periodizimi

Nuk ka një periudhë kohore të caktuar për këtë erë. Pikëpamja më e përhapur përdor vitet 220-280 si pikat kufitare, duke filluar me shkëputjen e perandorit të fundit Han dhe përfunduar me bashkimin e Kinës nga perandori i parë Jin. Në kuptimin e vërtetë, Tre Mbretëritë, ose shtetet e pavarura, ekzistonin vetëm nga proklamimi i sundimtarit të Lindjes së Wu-së si perandor në vitin 229 deri te rënja e Shu Han në vitin 263. Interpretimet e periudhës jashtë veprimeve politike performative japin fillimin më vonë, në vitet e vonshme të Han-it, me rënien e familjes mbretërore Han.

Meqenëse bashkimi i Jinit ishte i shkurtë, gjithë periudha midis rënies së Hanit dhe bashkimit të Dinastisë Sui (220–589) ndonjëherë konsiderohet si "periudha e përçarjes" ose "Dinastitë Wei, Jin, Veriore dhe Jugore" (ose thjesht "dinastitë veriore dhe jugore"). Në mënyrë specifike, kjo periudhë mund të përfshijë vitet 420-589 midis Jin dhe Sui. Një term tjetër që përdoret është "periudha e Gjashtë dinastive". Ky term i referohet së vërtetës së madhe që gjatë kësaj periudhe kanë sunduar gjashtë dinasti të ndryshme: Wei, Jin, Qi, Liang, Chen dhe Zhou.

## Historia

### Rebelimi i çallmës së verdhë

Fuqia e dinastisë Han Lindore pësoi një rënie të vazhdueshme pas vdekjes së perandorit He në vitin 105 pas Krishtit. Perandorë të rinj u ngjitën në fron, ndërsa pushteti "de fakto" shpesh qëndronte te të afërmit më të vjetër të perandorëve. Këta të afërmit nuk donin të hiqnin dorë nga ndikimi i tyre, duke shkaktuar grindje dhe konflikte politike me zyrtarët dhe eunukët për kontrollin e qeverisë. Problemet politike dhe grindjet brenda qeverisë ishin të vazhdueshme.

Në periudhën e perandorëve Huan dhe Ling, mosmarrëveshjet e zyrtarëve kryesorë me eunukët arritën kulmin dhe u shfaqën protesta kundër tyre. Eunukët u përpoqën të shmangnin këto protesta dhe perandorët ekzekutuan shumë studiues të pavarur. Në të njëjtën kohë, sundimtarët lokalë shfrytëzuan situatën për të ushtruar kontroll mbi territorin dhe qytetarët e tyre. Shumë njerëz kishin frikë të flisnin lirshëm për shkak të klimës politike shtypëse.

Sundimi i perandorëve Huan dhe Ling u njoh për shtypjen politike, keqmenaxhimin dhe rebelimet e shumta. Kina përjetoi edhe fatkeqësi natyrore, si tërmete dhe përmbytje, që rëndonin akoma më shumë situatën. Rebelimet lokale u shfaqën në të gjithë vendin si reagim ndaj kushteve të vështira dhe sundimit të dobët. Kjo periudhë u vlerësua si një kohë e errët në historinë e dinastisë Han.

### diktatura e Dong Zhuo-së

Në të njëjtën vit, Perandori Ling vdiq dhe një luftë tjetër filloi midis femrat në haremin për kontrollin e familjes mbretërore. Haremshiku i Gjykatësit, Jian Shuo, donte qe te vriste e Komandantit He Jin, i cili ishte i lidhur me familjen mbretërore, dhe zëvendësimin e princit të kurorës Liu Bian me vëllain e tij të vogël, Liu Xie, Princin e Chenliu (në Kaifeng të sotme), megjithatë plani i tij ishte i pasuksesshëm. Liu Bian mori fronin Han si Perandori Shao, dhe He Jin konspironte me luftëdhënësin Yuan Shao për të vrasë Dymbëdhjetëshin, një grup eunukësh të drejtuar nga Zhang Rang që kontrollonin pjesë të mëdha të gjykatës mbretërore.

He Jin gjithashtu urdhëroi Dong Zhuo, gjeneralin e kufirit në Provincën Liang, dhe Ding Yuanin, Inspektorin e Provincës Bing, të sjellin trupat në kryeqytet për të forcuar pozitën e tij të autoritetit. Eunukët mësuan për planin e He Jin, dhe e vrasën atë para se Dong Zhuo të arrinte kryeqytetin Luoyang. Kur trupat e Yuan Shao arritën në Luoyang, ata rrethuan kompleksin e pallatit, duke vrarë Dymbëdhjetëshin dhe 2,000 nga mbështetësit e eunukëve. Ky veprim mbylli grindjen njëshekullore midis eunukëve dhe familjes mbretërore, por kjo ngjarje shkaktoi ftesën e Dong Zhuos në përgjithësi Luoyang nga kufiri veriperëndimor i Kinës.

Në 24 shtator 189, Gjenerali Dong Zhuo vuri re se Luoyang ishte shkëmbyer në flakë—si rezultat i një luftë për pushtet midis eunukëve dhe shërbimit civil—dhe dha urdhër ushtrisë së tij përpara për të goditur çrregullimin. Pasi që mbreti kishte humbur çdo pushtet të mbetur ushtarak ose politik, Dong Zhuo mori kontrollin e facto të qeverisë që gjendej në Luoyang. Më 28 shtator, Dong Zhuo e rrëzoi Liu Bian-in nga fronin mbretëror Han në favor të Liu Xie. Në javët që vijuan, rebellimet shpërthyen në të gjithë Kinën. Në Kinën Lindore, në përpjekje për të rikthyer pushtetin e Hanit, u ngrit një koalicion i madh kundër Dong Zhuos, me udhëheqës si Yuan Shao, Yuan Shu dhe Çao Çao. Shumë zyrtarë provinciale u detyruan të bashkoheshin ose të rrezikonin eliminimin. Në vitin 191, Sun Jian (nënndrejtori i Yuan Shus) udhëhoqi një ushtri kundër Dong Zhuos dhe e dëboi atë nga Luoyangu drejte Cang-an. Lü Bu, ish-gardiani i Dong Zhuo-s, e vrau Dong Zhuo-n. Thuhet se trupi i Dong Zhuo-s u hedh në rrugë me një qirinj të ndezur në bark, i cili, sipas pretendimeve, dogji me të njëjtin shkëlqim si dielli për një periudhë prej katër ditësh.

### Rënia e pushtetit qendror

Në vitin 192, u fliste ndër koalicionin për emërimin e Liu Yu-t, një i afërm imperial, si imperator, dhe gradualisht anëtarët e tij filluan të ndaheshin. Shumica e kryetarëve luftarakë në koalicion, me disa përjashtime, kërkonin rritjen e forcës ushtarake personale gjatë kohës së paqëndrueshmërisë, në vend që të dëshironin seriozisht rikthimin e autoritetit të dinastisë Han. Perandoria Han u nda ndër disa kryetarë luftarakë rajonalë. Si rezultat i rënieve totale të qeverisë qendrore dhe aleancës së lindjes, Fusha e Kinës Veriore ra në luftë dhe anarki, me shumë pretendente që garuan për sukses ose mbijetesë. Perandori Xian ra në duart e kryetarëve luftarakë të ndryshëm në Çang-an. Dong Zhuo, i besuar në suksesin e tij, u vranë nga ndjekësi i tij Lü Bu, i cili planifikoi me ministri Wang Yun. Lü Bu, sërish, u sulmua nga oficerët e mëparshëm të Dong Zhuo-s: Li Jue, Guo Si, Zhang Ji dhe Fan Chou. Wang Yun dhe e gjithë familja e tij u ekzekutuan. Lü Bu u largua te Zhang Yang, një kryetar luftarak i veriut, dhe qëndroi me të për një kohë para se të bashkohej shkurtërisht me Yuan Shao-n, por ishte e qartë se Lü Bu ishte shumë i pavarur për të shërbyer ndonjë tjetër. Yuan Shao operonte nga qyteti i Ye në Provincën Ji, duke zgjeruar fuqinë e tij në veri të Lumit të Huang He. Han Fu ishte më parë Guvernatori i Provincës Ji, por ai erdhi nën kontrollin e Yuan Shao-s dhe u zëvendësua nga ai. Në mes të Lumit të Huang dhe Lumit Huai, ndodhi një konflikt midis Yuan Shu-t, Çao Çao-s, Tao Qian-it (Guvernatori i Provincës Xu) dhe Lü Bu-t.

Çao Çao detyroi Turqit e Verdhë të dorëzohej në vitin 192, shtyu Yuan Shu-n në jug të Lumit Huai në vitin 193, shkaktoi shkatërrim tek Tao Qian në vitin 194, pranoi dorëzimin e Liu Bei-t (njëherazi komandant nën Tao Qian-in) në vitin 196 dhe kaptoi dhe ekzekutoi Lü Bu-n në vitin 198. Tani Cao ishte në kontroll të plotë të pjesës jugore të Fushës Kineze Veriore. Në verilindje, Gongsun Du mbante kontrollin e Gadishullit Liaodong dhe rajoneve përreth, ku ai kishte krijuar një shtet. Ai u pasua nga djali i tij Gongsun Kang në vitin 204. Në veri, pas rënies së kontrollit imperial, rajoni u bë kaotik si rezultat i përplasjes së mbetjeve Xiongnu me Xianbei-t. Goguryeo u pushtua nga kryetari luftarak Gongsun Kang në vitin 204, rezultuar në Komandën Daifang.

Në vitin 209, Kang pushtoi përsëri Goguryeo-n, mori kryeqytetin e Goguryeo-s dhe i detyroi ata të nënshtroheshin. Goguryeo u detyrua të zhvendoste kryeqytetin e tij më tej në lindje. Në Provincën Liang (sot Gansu), u shpërthye një rebelim në vitin 184. Në perëndim, Liu Yan ishte Guvernatori i Provincës Yi që nga emërimi i tij në vitin 188. Ai u pasua nga fëmija i tij Liu Zhang në vitin 194. Drejtpërdrejt në veri të territorit të Liu Zhang, Zhang Lu (udhëheqësi i Pesë Peckave të Orizit) udhëhiqte një qeveri teokratike në komandën Hanzhong (në Hanin e sipërm). Liu Biao kontrollonte provincën e tij si Guvernatori i Provincës Jing. Sun Quan mbante kontrollin e poshtëm të Lumenjzes.

#### provincat Xu dhe Yan

Në vitin 194, Çao Çao u përplas me Tao Qian të provincës Xu, sepse nënshtruesi i Tao-s, Zhang Kai, kishte vrarë babanë e Çao Çao-s, Cao Song. Tao Qian mori mbështetjen e Liu Bei dhe Gongsun Zan, por edhe në këto kushte, duket se forcat e Çao Çao-s do të pushtonin tërësisht provincën Xu. Çao Çao mori lajme se Lü Bu kishte marrë provincën Yan në mungesën e tij, dhe sipas kësaj ai u tërhoq, duke ndalur për momentin konfliktin me Tao Qian-in.

Tao Qian vdiq në të njëjtin vit, duke lënë provincën e tij te Liu Bei. Një vit më pas, në vitin 195, Çao Çao arriti të dëbojë Lü Bu-n nga Provinca Yan. Lü Bu u arratis në Provincën Xu dhe u prit nga Liu Bei, dhe filluan një aleancë e papërshtatshme midis tyre.

Pas kësaj, Lü Bu tradhtoi Liu Bei-n dhe merrte Provincën Xu, duke formuar një aleancë me forcën e mbetur të Yuan Shu-t. Liu Bei, bashkë me ndjekësit e tij Guan Yu dhe Zhang Fei, ikën te Çao Çao, i cili e pranoi atë. Së shpejti u bënë përgatitjet për një sulm ndaj Lü Bu-t, dhe forcat e kombinuara të Çao Çao-s dhe Liu Bei-s sulmuan Provincën Xu. Burrat e Lü Bu-t e braktisën atë, forcat e Yuan Shu-t nuk arritën si forca të shtuara, dhe ai u lidh nga nënshtruesit e tij Song Xian dhe Wei Xu dhe u ekzekutua në urdhër të Çao Çao-s.

#### Fati i perandorit Xian

Në gusht të vitit 195, Perandori Xian iku nga tirania e Li Jue-s në Çang-an dhe filloi një rrugë të rrezikshme gjashtë mujore në lindje në kërkim të mbështetësve. Në vitin 196, Perandori Xian u vendos nën mbrojtjen dhe kontrollin e Çao Çao-s pasi ia kishte arritur të ikte nga sundimtarët e Çang-an-it. Duke vendosur gjykatën imperiale në Xuchang të Henan-it, Çao Çao—i cili tani kishte kontrollin de facto—ndoqi me rigorozitet formalitetet e gjykatës dhe i justifikoi veprimet e tij si një ministër besnik i Han-it. Në atë kohë, shumica e pretendenteve më të vogla për pushtetin ishin asimiluar nga të mëdhatë ose ishin shkatërruar. Ky ishte një lëvizje shumë e rëndësishme për Çao Çao, pas sugjerimit të këshilltarit të tij kryesor, Xun Yu, që duke mbështetur perandorin autentik, Çao Çao do të kishte autoritetin ligjor formal për të kontrolluar sundimtarët e tjerë dhe për t'i detyruar ata të bindeshin për të rikthyer dinastinë Han.

#### Rrafshina e Kinës së Veriut

Çao Çao, i cili kontrollonte zonën e cila parapriu themelimin e shtetit Çao Wei, formoi një ushtri në vitin 189. Përmes lëvizjeve strategjike dhe betejave, ai kontrollonte provincën Yan dhe mundi disa fraksione të rebelëve të Pluhurit të Verdhë. Kjo i siguroi ndihmën e ushtrive të tjera lokale të kontrolluara nga Zhang Miao dhe Chen Gong, të cilët i bashkuan forcave të tij për të formuar ushtrinë e tij të parë të madhe. Ai vazhdoi përpjekjen dhe absorbonte rreth 300,000 rebelë të Pluhurit të Verdë në ushtrinë e tij, si dhe një numër grupe ushtarake të bazuar në klanet në anën lindore të provincës Qing. Nga viti 192, ai zhvilloi koloni ushtarake bujqësore (tuntian) për të mbështetur ushtrinë e tij.

Në vitin 200, Dong Cheng, i afërm imperial, mori një urdhër sekret nga Perandori Xian për të vrarë Çao Çao-n. Ai bashkëpunoi me Liu Bei në këtë përpjekje, por Çao Çao shpejt zbuloi komplotin dhe ekzekutoi Dong Chengun dhe bashkëpunëtorët e tij, duke lënë vetëm Liu Bei-n të mbijetojë dhe të ikë për të bashkuar me Yuan Shao-n në veri. Pas vendosjes së provincave të afërta, përfshirë një rebelim të drejtuar nga ish-rebelët e Pluhurit të Verdë dhe çështjeve të brendshme me gjyqin, Çao Çao përqendroi vëmendjen e tij në Yuan Shao-n në veri, i cili vetë kishte eleminuar rivalin e tij në veri, Gongsun Zan, në të njëjtën vit. Yuan Shao, që ishte më i lartë në nobëlsi se Çao Çao, mblodhi një ushtri të madhe dhe vendosi kampin në bregun verior të Lumit të Huang Heut. Në verën e vitit 200, pas muajve të përgatitjeve, ushtritë e Çao Çao-s dhe Yuan Shao-s u përleshën në Betejën e Guandusë (afër Kaifeng-ut së sotëm). Ushtria e Çao Çao-s ishte jashtëzakonisht nënnumëruar nga ushtria e Yuan Shao-s. Si rezultat i një sulmi në linjën e furnizimit të Yuan-it, ushtria e tij ra në shpërngulje dhe kaos kur ata ikën në veri. Çao Çao shfrytëzoi vdekjen e Yuan Shao-s në vitin 202, që shkaktoi ndarje midis të bijve të tij, dhe avancoi në veri. Në vitin 204, pas Betejës së Yesë, Çao Çao pushtoi qytetin e Yesë. Në fund të vitit 207, pas një fushate fitimtare përtej kufirit kundër Wuhuan-ve që kulmoi në Betejën e Malit të Ujkut të Bardhë, Çao Çao arriti dominim të plotë të Qytetërimit të Kinës së Veriut. Ai tani kontrollonte zemrën e Kinës, duke përfshirë territorin e ish-Yuan Shao-s, dhe gjysmën e popullsisë kineze.

#### Në jug të Yangtze

#### Beteja e shkëmbinjve të kuq

Në vitin 208, Çao Çao marshoi në jug me ushtrinë e tij, duke shpresuar të unifikonte shpejt perandorinë. Bija e Liu Biao, Liu Cong, dorëzoi provincën Jing dhe Cao u në gjendje të kapte një flotë të rëndësishme në Jiangling. Sun Quan, trashëgimtari i Sun Ce në luginën e poshtme të Yangtzetit, vazhdonte të rezistonte. Këshilltari i tij, Lu Su, siguroi një aleancë me Liu Bei, i cili ishte një refugjat i fundit nga veriu, dhe Zhou Yu u vuri në komandë të flotës së Sun Quan-it, bashkë me një gjeneral veteran që shërbente familjes Sun, Cheng Pu. Biri i dytë i Liu Biao-s, Liu Qi, iu bashkua aleancës me trupat e tij, dhe ushtritë e kombinuara prej 50,000 njerëzish u përballën me flotën e Çao Çao-s dhe forcat e tij prej 200,000 njerëzish në Red Cliffs atë dimër.

Pas një përleshjeje fillestare, u zhvillua një sulm duke filluar me një plan për të djegur flotën e paralizuar të Çao Çao-s përmes dorëzimit të shtirur të Huang Gait, gjeneralit të Sun Quan-it. Çao Çao u mund në mënyrë të qartë dhe u detyrua të tërhiqej në kaos përsëri në veri. Fitoreja e aleancës në Red Cliffs siguroi mbijetesën e Liu Bei dhe Sun Quan, dhe ofroi bazën për shtetet e Shu dhe Wu.

### Vitet e fundit të dinastisë

Në vitin 209, Zhou Yu kaptoi Jiangling, duke vendosur dominim të plotë të jugut mbi lumin Yangtze. Ndërkohë, Liu Bei dhe këshilltari kryesor i tij, Zhuge Liang, kapën komandat e basenit të lumit Xiang, duke vendosur kontroll mbi territorin jugor të provincës Jing. Sun Quan u detyrua të largonte territorin rreth Jiangling-ut te Liu Bei, sepse nuk mund të vendoste një autoritet të duhur mbi të pas vdekjes së Zhou Yu në vitin 210. Në vitin 211, Çao Çao mundi një koalicion të caudillos në luginën Wei, duke përfunduar me betejën e Huayin-it, dhe kapërceu territorin rreth Çang-an-it. Në vitin 211, Liu Bei pranoi ftesën e Liu Zhang për të ardhur në provincën Yi për ta ndihmuar kundër një kërcënimi nga veriu, të cilin e përfaqësonte Zhang Lu i Hanzhong-ut. Liu Bei u takua me persona brenda gjykatës së Liu Zhang-ut që dëshironin që ai të zëvendësonte Liu Zhang-un si sundimtar i provincës Yi. Një vit pas mbërritjes së tij, Liu Bei u konfliktua me Liu Zhang-un dhe u kthye kundër tij. Në verën e vitit 214, Liu Bei pranoi dorëzimin e Liu Zhang-ut, duke kapur provincën Yi, dhe vendosi regjimin e tij në Chengdu. Në vitin 215, Çao Çao kapërceu Hanzhong-un pas sulmit dhe dorëzimit të Zhang Lu-it. Ai kishte nisur sulmin nga Çang-an-i përmes shkëmborëve të mali Qinling deri në Hanzhong. Kombinimi kërcënoi territorin e Liu Bei-t që ishte drejtpërdrejt në jug. Çao Çao gradualisht rriti titujt dhe pushtetin nën perandorin e papunë Xian. Ai u bë Kancelar në vitin 208, Duka i Weit në vitin 214, dhe Mbret i Weit në vitin 217. Ai gjithashtu detyroi Sun Quan të pranonte bindjen ndaj Weit, por nuk kishte ndonjë ndikim të vërtetë në praktikë. Pasi Liu Bei kishte kapur provincën Yi nga Liu Zhang-i në vitin 214, Sun Quan - i cili kishte qenë i angazhuar me Çao Çao-n në juglindje në rajonin midis lumit Huai dhe Yangtze gjatë viteve ndërmjetëse - kthyer vëmendjen te lumja e mesme e Yangtzetit. Çao Çao dhe Sun Quan nuk kishin arritur sukses në thyerjen e pozicioneve të tyre. Liu Fu, një administrator nën Çao Çao, kishte themeluar garnizona bujqësore në Hefei dhe Shouchun për të mbrojtur territorin e Cao pranë lumit Huai. Sun Quan u ndie i pikëlluar nga fakti që Liu Bei, një aleat më i dobët, kishte fituar kaq shumë territor në perëndim të tij dhe kërkoi një pjesë më të madhe të basenit të lumit Xiang. Në vitin 215, Lü Meng (zëvendësi i Sun Quan-it) u dërgua për të kapur komandat jugore të provincës Jing, por Guan Yu (gjenerali i Liu Bei-t) zhvilloi një kundëratakim. Më vonë në atë vit, Liu Bei dhe Sun Quan arritën një marrëveshje që lumi Xiang do të shërbente si kufiri midis territorit të tyre. Në jug, Sun Quan kishte dërguar He Qin, Lu Xun dhe të tjerë për të zgjeruar dhe për të zënë territor në atë që sot janë provincat e jugut të Zhejiangut dhe Fujianit. Në vitin 219, Liu Bei mori Hanzhong duke mundur dhe vrasur Gjeneralin Xiahou Yuan, i cili shërbente Çao Çao-n. Çao Çao dërgoi forcime në një përpjekje të pasuksesshme për të rikthyer territorin. Tani Liu Bei kishte siguruar territorin e tij kundër veriut dhe shpalli veten Mbret i Hanzhong-ut. Në lindje, Sun Quan kishte përpiqur të kapte Hefei nga Çao Çao, por nuk ia arriti. Ndërsa Lu Su ishte komandant kryesor i Sun Quan-it në provincën Jing, politika e tyre ishte të mbajnë aleancën me Liu Bei ndërsa Çao Çao ishte ende një kërcënim. Kjo ndryshoi kur Sun Quan emëroi Lü Meng pas vdekjes së Lu Su në vitin 217. Në vitin 219, Guan Yu u nis nga Jianglingu lart në lumin Han drejt qytetit Fan (afër Xianyang), por nuk mund ta kapte atë. Në vjeshtën e vitit 219, Lü Meng zhvilloi një sulm të papritur duke lundruar lart në Yangtze drejt Jianglingut, duke rezultuar në kapjen e tij. Guan Yu nuk mund të mbante pozicionin e tij pasi shumica e ushtrisë së tij dorëzohet. Ai u kap dhe u ekzekutua në urdhër të Sun Quan-it. Çao Çao riktheu luginën Han, ndërsa Sun Quan zuri të gjithë territorin lindor të rrëzave të Yangtzetit.

Në fillim të vitit 220, Çao Çao vdiq dhe u zëvendësua nga djali i tij Cao Pi. Më 11 dhjetor, Mbreti Xian u tërhoq nga fronin dhe Cao Pi u ngrit në fronin imperial duke shpallur mandatin qiellor si Mbreti i Wei-t. Më 15 maj 221, Liu Bei iu përgjigj duke shpallur veten si Mbreti i Han-it. Shteti i tij u njoh gjerësisht si Shu Han. Sun Quan vazhdoi të njohë suzeranitetin e tij ligjor ndaj Wei-t dhe u dha titullin Mbreti i Wu-t.Në fund të vitit 221, Shu sulmoi Wu-n si përgjigje për vrasjen e Guan Yu dhe humbjen e Provincës Jing nga Wu.

Në pranverën e vitit 222, Liu Bei mbërriti në vendin e sulmit për të marrë personalisht komandën e sulmit. Sun Quan dërgoi Lu Xun për të komanduar mbrojtjen e Wu-s kundër sulmit të Shu-s. Kundërshtarisht me këshillat e nënshtruarve të tij, Lu Xun priti derisa Liu Bei u përfshi nën Yangtze poshtë Rrënojave të Yangtze-s. Në fund të muajit gjashtë të vitit 222, Lu Xun zhvilloi një seri sulmesh me zjarr kundër anës së zgjeruar të pozicionit të Liu Bei-s, duke shkaktuar shpërbërje në ushtrinë e Shu-s dhe tërheqjen e Liu Bei-s në Baidi (afër Fengjie-s sot). Më pas, në vitin 222, Sun Quan përjashtoi suzeranitetin e tij ndaj Wei-t dhe shpalli pavarësinë e Wu-t.

Në vitin 223, Liu Bei ndërroi jetë në Baidi. Zhuge Liang vepronte tani si regjent për Liu Shan (17-vjeçar) dhe kontrollonte qeverinë e Shu-s. Shu dhe Wu rikthyen marrëdhëniet diplomatike duke ristabilizuar paqen dhe aleancën në dimrin e vitit 223.

Më 23 qershor 229, Sun Quan shpalli veten si Mbreti i Wu-t. Shu kontrollonte luginën e sipërme të Han-it dhe territorin në perëndim të Rrënojave të Yangtze-s. Maleve Qinling i ndanin Shu-n nga Wei. Wei kontrollonte luginën e Wei-t dhe Huai-t, ku ishin vendosur garnizonet bujqësore në Shouchun dhe Hefei për të mbrojtur Huain. Sulmet ushtarake të Wu-s kundër Hefeit dhe Shouchunit kishin përfundimisht dështuar gjithmonë, duke konfirmuar kontrollin e Weit mbi Huain. Wu kontrollonte të gjithën luginën e Yangtze-s. Territori midis Huait dhe Yangtze ishte një zonë e brishtë, ku kishte formuar një kufi të mjaft statik midis Weit dhe Wut në luginën e poshtme të Han-it.

### Tre Shtetet

#### Rënia e Mbretërise Wu

Sun Quan u drejtua te aborigjenët e juglindjes, të cilët kinezët i quajnë "Shanyue". Një koleksion i sukseseve kundër kryengritësve të fisëve kulmoi me fitoren e vitit 224. Në atë vit, Zhuge Ke përfundoi një bllokadë trevjeçare të Danyang-ut me dorëzimin e 100,000 Shanyue. Prej tyre, 40,000 u rekrutuan si ushtarë ndihmës në ushtrinë e Wu-së. Ndërkohë, Shu po përballonte vështirësi edhe me fiset vendase të jugut. Popujt jugperëndimorë Nanman ngriheshin në kryengritje kundër autoritetit të Shu-së, kapnin dhe plaçkitnin qytetet në provincën Yi. Zhuge Liang, duke e vlerësuar rëndësinë e stabilitetit në jug, urdhëroi avancimin e ushtrive të Shu-së në tre kolona kundër Nanman-it. Ai zhvilloi disa beteja kundër kryetarit Meng Huo, në fund të së cilës Meng Huo dorëzoi armët. Një fis i lejohet të banojë në kryeqytetin e Shu-së, Chengdu, si një zyrtar, dhe Nanman-it formuan batalione të tyre brenda ushtrisë së Shu-së.

Në kohën e ofensivave të Zhuge Liang në veri, shteti i Wu-t gjithmonë ishte në mbrojtje kundër sulmeve nga veriu. Zona rreth Hefeit ishte skena e shumë betejave të hidhëra dhe ishte në presion të vazhdueshëm nga Wei pas Betejës së Klifit të Kuq. Lufta ishte bërë kaq intense saqë shumë banorë zgjodhën të lëviznin dhe të vendoseshin në jug të lumit Yangtzë. Pas vdekjes së Zhuge Liang, sulmet në rajonin e lumenjve Huai po rriteshin, por megjithatë Wei nuk mund të thyente linjën e mbrojtjes së lumit që ishte vendosur nga Wu, e cila përfshinte fortalezën e Ruxu.

Sundimorënia e gjatë e Sun Quan konsiderohet një kohë e pasur për shtetin e tij në jug. Migracionet nga veriu dhe vendosja e Shanyue-s rritën fuqinë e punës për bujqësinë, veçanërisht në pjesën poshtësore të lumit Yangtzë dhe në komandenë e Kuaiji-s në bregun jugor të Gjirit Hangzhou. Transporti lumor përparoi, me ndërtimin e kanaleve Zhedong dhe Jiangnan. Tregtia me Shu-së zhvillohej, me një fluks të madh të pambukut nga Shu dhe zhvillimin e industrisë së qeladonit dhe metaleve. U bënë udhëtime denjësisht të detit drejt Liaodong-ut dhe ishullit të Tajvanit. Në jug, tregtarët e Wu-së arritën në Linyi (Vietnami Jugor) dhe Mbretërinë Funan. Siç prosperoi ekonomia, u rritën edhe artet dhe kultura.

Në deltën e lumit Yangtzë, ndikimet budiste arritën në jug nga Luoyang-u.Era e Wu-së Lindore ishte një periudhë formuese në historinë e Vietnamit. Prefekti i Jiaozhou-t (Vietnami modern dhe Guangzhou), Shi Xie, sundoi Vietnamin si një kryengritës autonome për katërmbëdhjetë vjet dhe u deifikua pas vdekjes nga mbretëritë vietnameze më vonë. Shi Xie zotëroi besnikëri ndaj Wu-t Lindor. Në fillim, vietnamezët ishin të kënaqur me sundimin e Wu-t Lindor, por ata u kundërshtuan kryengritjes së Shi Hui kundër Wu-t Lindor dhe e sulmuan për këtë. Megjithatë, kur gjenerali i Wu-t, Lü Dai, i tradhëtoi Shi Hui dhe ekzekutoi të gjithë familjen Shi, vietnamezët u tronditën shumë.

Në vitin 248, populli i komandërive Jiaozhi dhe Jiuzhen kryengritën. Wu-t Lindor dërgoi Lu Yin për të përballuar kryengritësit. Ai arriti të qetësonte kryengritësit me një kombinim kërcënimesh dhe bindjesh. Megjithatë, kryengritësit u rigrupuan nën udhëheqjen e Zonjës Triệu në Jiuzhen dhe rinovuan kryengritjen me një marsh në Jiaozhi. Pas disa muajsh luftërash, ajo u mund dhe begati vetëvrasje.

#### Rënia e Wei

Në vitin 226, Cao Pi vdiq (me moshën 40 vjeç) dhe u pasua nga i biri i tij i madh Cao Rui (me moshën 22 vjeç). Ministri Chen Qun, Gjenerali Cao Zhen, Gjenerali Cao Xiu dhe Gjenerali Sima Yi u emëruan si këshilltarë, megjithëse Cao Rui ishte në gjendje të drejtonte qeverinë në praktikë. Më vonë, të parët tre vdiqën, duke lënë vetëm Sima Yi si ministër i lartë dhe komandant ushtarak. Në vitin 226, Sima Yi mbrojti me sukses Xiangyang-un nga një sulm nga Wu; ky betejë ishte hera e parë që ai kishte komandën në fushë.

Në vitin 227, Sima Yi u emërua në një post në Çang-an, ku ai menaxhoi çështjet ushtarake në lumin Han. Në vitin 238, Sima Yi u dërgua të komandonte një fushatë ushtarake kundër Gongsun Yuanit të deklaruarit Yan Kingdom në Liaodong, rezultuar me pushtimin e kryeqytetit të tij Xiangping dhe masakrën e qeverisë së tij. Në periudhën midis 244 dhe 245, Gjenerali Guanqiu Jian u dërgua për të sulmuar Goguryeo dhe e shkatërroi rëndë atë shtet. Kufiri verior- lindor i Wei-u tani ishte i siguruar nga çdo kërcënim i mundshëm. Sulmet, si përgjigje ndaj një sulmi të Goguryeo në vitin 242, shkatërruan kryeqytetin e Goguryeo-s, Hwando-n, dëbuan mbretin e tij dhe thyen marrëdhëniet tributare midis Goguryeo-s dhe fiset e tjera të Koreas që formonin një pjesë të madhe të ekonomisë së Goguryeo-s. Megjithëse mbreti arriti të shmangej nga kapja dhe në fund u vendos në një kryeqytet të ri, Goguryeo u zvogëlua në aq pakësi sa për gjysmë shekulli nuk u përmend shteti në tekste historike kineze.

Në vitin 238, Cao Rui vdiq në moshën 35 vjeç. U pasua nga adoptimi i tij Cao Fang (me moshën 7 vjeç), i cili ishte anëtar i ngushtë i familjes mbretërore. Cao Rui kishte emëruar Cao Shuangun dhe Sima Yi-t si këshilltarët e Cao Fangut, megjithëse ai kishte planifikuar të vendoste një këshill mbretëror të dominuar nga anëtarët e familjes mbretërore. Cao Shuangu kontrollonte kryesisht gjyqin. Ndërkohë, Sima Yi mori titullin nderës të Mësuesit të Madh, por kishte shumë pak ndikim në gjyq.

### Rënia dhe fundi

#### Rrënjë e Mbretërisë Shu

Pas vdekjes së Zhuge Liang-ut, pozita e kancelarit u mor nga Jiang Wan, Fei Yi dhe Dong Yun, në atë rend. Por pas vitit 258, politika e Shu-s u kontrollua gjithnjë e më shumë nga fraksioni eunuk, në krye me Huang Hao-n, dhe korrupsioni rriteshë. Pavarësisht përpjekjeve energjike të Jiang Wei-t, nxënësit të Zhuge Liang-ut, Shu nuk arriti të siguronte ndonjë arritje vendimtare.

Në vitin 263, Wei zhvilloi një sulm me tre kryqëzime dhe ushtria e Shu-s u detyrua të tërhiqej në përgjithësi nga Hanzhong-u. Jiang Wei mbajti menjëherë një pozicion në Jiange, por u shpërndan nga komandanti i Wei-s, Deng Ai, i cili kryeu një marshim të shpejtë me ushtrinë e tij nga Yinpingu nëpër territor që më parë konsiderohej i pamkalueshëm. Deri në dimër të atij viti, kryeqyteti Chengdu ra në duart e Wei-s për shkak të sulmit strategjik të Deng Ai, i cili sulmoi Chengdu personalisht. Mbreti Liu Shan u dorëzua.

Shteti i Shu-s kishte ardhur në fund pas 43 vitesh. Liu Shan u rivendos në kryeqytetin e Wei-s, Luoyang, dhe iu dha titulli i ri "Duke i Anle". Në përkthimin drejtpërdrejtë, kjo do të thotë "Duke i Sigurisë dhe Lumturisë" dhe ishte një pozicion i parëndësishëm pa ndonjë pushtet të vërtetë.

#### Rrënja e Mbretërisë Wei

Nga fundi i vitit 230, tensionet filluan të jenë të dukshme midis fisit imperial Cao dhe fisit Sima. Pas vdekjes së Cao Zhen-it, u shfaqën ndarje fraksionale midis Cao Shuang-ut dhe mësuesit të madh Sima Yi. Në bisedime, Cao Shuang vendosi mbështetësit e tij në poste të rëndësishme dhe përjashtoi Sima Yi-n, të cilin e konsideronte si një kërcënim të rrezikshëm. Fuqia e fisit Sima, një nga familjet e mëdha pronësore të dinastisë Han, u stërvit nga fitoret ushtarake të Sima Yi-t. Për më tepër, Sima Yi ishte një strateg dhe politikan shumë i aftë.

Në vitin 238 ai shtypi rebellimin e Përmbretërisë së Samadhit të shpallur nga Gongsun Yuan dhe bëri që rajoni Liaodong të bëhej një pjesë e drejtpërdrejtë e kontrollit qendror. Në fund të fundit, ai e lëvizte më shumë Cao Shuang-un në luftën për pushtet. Duke përfituar nga një udhëtim i anëtarëve të fisit imperial në Grobitë e Gaoping-ut, Sima Yi zhvilloi një goditje shteti në Luoyang, duke detyruar fraksionin e Cao Shuang-ut të largohet nga pushteti. Shumë protestuan kundër fuqisë mprehtësi të familjes Sima; të spikatur ndër këta ishin Shtatë Ëngjëj të Kopshtit të Bambusës. Një prej ëngjëjve, Xi Kang-u, u ekzekutua si pjesë e pastrimeve pas rënies së Cao Shuang-ut.

Cao Huan iu ngjit në fron në vitin 260 pasi Cao Mao u vra në një përpjekje për grusht shteti kundër Sima Zhao-s. Pak pas kësaj, Sima Zhao vdiq dhe titulli i tij si Duka i Jìn-it u trashëgua nga djali i tij, Sima Yan. Sima Yan menjëherë filloi të planifikonte të bëhej imperator, por u përball me rezistencë të fortë. Pas këshillave të këshilltarëve të tij, Cao Huan vendosi se rruga më e mirë ishte të japë dorëheqje, në kundërshtim me pararendësin e tij Cao Mao. Sima Yan zuri fronin në vitin 266 pasi e detyroi Cao Huan-in të japë dorëheqje, rrjedhimisht rrëzoi dinastinë Wei dhe vendosi dinastinë Jin si pasardhëse. Ky situatë ishte e ngjashme me rrëzimin e perandorit Xian të Hanit nga Cao Pi 40 vjet më parë.

#### Rënja e Mbrëterise Wu-t

Pas vdekjes së Sun Quan dhe ngjitjes së Sun Liang në fron në vitin 252, shteti i Wu-së ra gradualisht në rënie. Përpjekjet e suksesshme të Wei-s për të shtypur rebelimet në rajonin e Lumit Huai jugor nga Sima Zhao dhe Sima Shi ulën çdo mundësi të ndikimit të Wu-së. Rënja e Shu-t shënoi një ndryshim në politikën e Wei-s. Pas dorëzimit të Liu Shan-it te Wei, Sima Yan (nipi i Sima Yi-t), rrëzoi perandorin e Wei-s dhe shpalli dinastinë e tij të Jin-it në vitin 266, duke mbyllur 46 vjet dominim të Cao-s në veri. Pas ngritjes së Jin-it, perandori Sun Xiu i Wu-së vdiq, dhe ministrat e tij i dhanë fronin Sun Hao-s. Sun Hao ishte një burrë i ri premtues, por pas ngjitjes së tij u bë një tiran, duke vrarë ose dëbuar të gjithë ata që guxonin t'i kundërviheshin në gjykatë.

Në vitin 269, Yang Hu, një komandant Jin në jug, filloi përgatitjet për invazionin e Wu-së duke urdhëruar ndërtimin e një flote dhe trajnimin e marinës në Sichuan nën komandën e Wang Jun-it. Katër vjet më vonë, Lu Kang-u, gjenerali i fundit i madh i Wu-së, vdiq pa lënë një pasardhës kompetent. Sulmi i planifikuar i Jin-it u realizua në fund të vitit 279.

Sima Yan-i lanë pesë sulme të njëkohshme nëpër Lumin Yangzi nga Jianye (sot Nanjingu) në Jiangling, ndërsa flota e Sichuanit zhvendosej poshtë lumenjve drejt provincës Jing. Nën presionin e një sulmi kaq të madh, forcat e Wu-së ranë në rënje dhe Jianye-u ra në muajin e tretë të vitit 280. Sun Hao dorëzohet dhe i jepet një fief mbi të cilin të jetë gjatë jetës së tij. Ky shënon fundin e periudhës së Tre Mbretërive dhe fillimin e ndërprerjes në 300 vitet e ardhshme të paditurisë.

## Historiografia

### Burimet

Historia standarde e periudhës është "Tregimet e Tre Mbretërive", e përpiluar nga historiani Chen Shou në dinastinë Perëndimore Jin në shekullin III e.s. Ky veprë sintetizon historitë e shteteve rivale Çao Wei, Shu Han dhe Vendi Lindor Wu në periudhën e Tre Mbretërive në një tekst të përpunuar të vetëm.

Një version i zgjeruar i "Tregimeve të Tre Mbretërive" u botua nga historiani i dinastisë Liu Song, Pei Songzhi, në vitin 429, Annotations to permajtjet e tre mbreterive, të cilat suplementuan origjinalin me pasqyra të konsiderueshme të teksteve të pakapërdorura nga Chen Shou dhe ofruan komentare. Vepra rezultuese pothuajse e dyfishoi madhësinë e Tregimeve origjinale, dhe puna e përbashkët e Chen dhe Pei u konsiderua si histori zyrtare (正史).

### Çështja e legjitimitetit

Periudha e "Tre Mbretërive" në historinë kineze u shfaq pas rënies së dinastisë Han, gjatë një kohe turbullire politike dhe fragmentimi. Grumbullimi për mandatin e qiellit, ose të drejtën hyjnore për të sunduar, ishte një temë qendrore në këtë periudhë, ku tre fuqi të mëdha luftonin për dominim.

Koncepti i mandatit të qiellit parashikonte se sundimtarët kishin të drejtën për të sunduar sipas dëshirës hyjnore, por ky mandat mund të hiqej nëse një sundimtar nuk qeveriste në mënyrë efektive ose humbte mbështetjen e popullit.