# Yjësia

**Yjësia** ose **Yllësia** (anglisht: *Constellation*) është një zonë në sferën qiellore në të cilën një grup yjesh të dukshëm formon një model ose skicë të perceptuar, që zakonisht përfaqëson një kafshë, subjekt mitologjik ose objekt të pajetë.

Yjësitë e para ka të ngjarë të jenë vërejtur në parahistori kur njerëzit i përdorën ato për të treguar histori të besimeve, përvojave, krijimit dhe mitologjisë së tyre. Kultura dhe vende të ndryshme shpikën yjësitë e tyre, disa prej të cilave zgjatën në fillim të shekullit të 20-të përpara se yjësitë e sotme të njiheshin ndërkombëtarisht. Njohja e yjësive ka ndryshuar ndjeshëm me kalimin e kohës. Shumë prej tyre ndryshuan në madhësi ose formë. Disa u bënë të njohura, vetëm për të rënë në errësirë. Disa ishin të kufizuar në një kulturë ose komb të vetëm. Emërtimi i konstelacioneve gjithashtu ndihmoi astronomët dhe navigatorët të identifikonin yjet më lehtë.

## Vështrim

Dymbëdhjetë (ose trembëdhjetë) yjësi të lashta i përkasin zodiakut (duke shtrirë ekliptikën, të cilën Dielli, Hëna dhe planetët përshkojnë të gjithë). Origjina e zodiakut mbetet historikisht e pasigurt; ndarjet e saj astrologjike u bënë të dukshme rr. 400 pes në astronominë babilonase ose kaldease . Yllësitë shfaqen në kulturën perëndimore nëpërmjet Greqisë dhe përmenden në veprat e Hesiodit, Eudoxus dhe Aratus . 48 yjësitë tradicionale, të përbëra nga zodiaku dhe 36 të tjera (tani 38, pas ndarjes së Argo Navis në tre yjësi) janë renditur nga Ptolemeu, një astronom greko-romak nga Aleksandria, Egjipt, në *Almagestin* e tij. Formimi i yjësive ishte subjekt i mitologjisë së gjerë, veçanërisht në *Metamorfozat* e poetit latin Ovid . Yllësitë në qiellin e largët jugor u shtuan nga shekulli i 15-të deri në mesin e shekullit të 18-të, kur eksploruesit evropianë filluan të udhëtonin në hemisferën jugore . Për shkak të transmetimit romak dhe evropian, çdo konstelacion ka një emër latin.

Në vitin 1922, Unioni Ndërkombëtar Astronomik (IAU) pranoi zyrtarisht listën moderne të 88 yjësitë, dhe në vitin 1928 miratuan kufijtë zyrtarë të konstelacioneve që së bashku mbulojnë të gjithë sferën qiellore. Çdo pikë e caktuar në një sistem koordinativ qiellor shtrihet në një nga yjësitë moderne. Disa sisteme astronomike të emërtimit përfshijnë konstelacionin ku një objekt i caktuar qiellor gjendet për të përcjellë vendndodhjen e tij të përafërt në qiell. Emërtimi Flamsteed i një ylli, për shembull, përbëhet nga një numër dhe forma gjenitale e emrit të yjësisë.

Modele të tjera yjesh ose grupe të quajtura asterizma nuk janë yjësi sipas përkufizimit zyrtar, por përdoren gjithashtu nga vëzhguesit për të lundruar në qiellin e natës. Asterizmat mund të jenë disa yje brenda një konstelacioni, ose mund të ndajnë yje me më shumë se një yje. Shembuj të asterizmave përfshijnë çajnikun brenda yjësisë së Shigjetarit, ose shkopin e madh në yjësinë e Arushës së Madhe.

## Terminologjia

Fjala *konstelacion* vjen nga termi latin i vonë *cōnstellātiō*, e cila mund të përkthehet si "grup yjesh"; ai hyri në përdorim në anglishten e mesme gjatë shekullit të 14-të. Fjala greke e lashtë për plejadë është ἄστρον ( *astron* ). Këto terma historikisht i referoheshin çdo modeli të njohur yjesh, pamja e të cilëve lidhej me personazhe ose krijesa mitologjike, kafshë të lidhura me tokë ose objekte. Me kalimin e kohës, midis astronomëve evropianë, yjësitë u përcaktuan qartë dhe u njohën gjerësisht. Në shekullin e 20-të, Unioni Ndërkombëtar Astronomik (IAU) njohu 88 yjësitë .

Një konstelacion ose yllësi që nuk bie kurrë nën horizont kur shikohet nga një gjerësi gjeografike e caktuar në Tokë quhet rrethpolar . Nga Poli i Veriut ose Poli i Jugut, të gjitha yjësitë në jug ose në veri të ekuatorit qiellor janë rrethpolare . Në varësi të përkufizimit, yjësitë ekuatoriale mund të përfshijnë ato që shtrihen midis deklinacioneve 45° në veri dhe 45° në jug, ose ato që kalojnë nëpër diapazonin e deklinimit të ekliptikës (ose zodiakut ) që varion midis 23,5° në veri dhe 23.5° në jug .

Yjet në yjësi mund të shfaqen pranë njëri-tjetrit në qiell, por ato zakonisht shtrihen në distanca të ndryshme larg nga Toka. Meqenëse çdo yll ka lëvizjen e vet të pavarur, të gjitha yjësitë do të ndryshojnë ngadalë me kalimin e kohës. Pas dhjetëra deri në qindra mijëra vjet, skicat e njohura do të bëhen të panjohshme. Astronomët mund të parashikojnë skicat e së kaluarës ose të së ardhmes së yjësisë duke matur lëvizjet e zakonshme të duhura të yjeve individualë me astrometri të saktë dhe shpejtësitë e tyre radiale me anë të spektroskopisë astronomike .

88 yjësitë e njohura nga NJAB si dhe ato nga kulturat gjatë historisë janë figura dhe forma të imagjinuara që rrjedhin nga modelet e yjeve në qiellin e vëzhgueshëm. Shumë yjësi të njohura zyrtarisht bazohen në imagjinatën e mitologjive të lashta, të Lindjes së Afërt dhe Mesdheut. Disa nga këto histori duket se lidhen me shfaqjen e yjësive, p.sh. vrasja e Orionit nga Akrepi, yjësitë e tyre shfaqen në periudha të kundërta të vitit.

## Shih edhe

* Gjithësia
* Yllplimja
* Sistemi diellor
* Rruga e Qumështit

## Referime