# Fosfori

Fosfori i bardhë
Fosfori i kuq
E kuqe e errët dhe vjollcë
Fosfori i zi
**Fosfori** është element kimik i cili u zbulua ne vitin 1669 nga alkimisti gjerman Hennig Brand duke nxehur mbeturinat e thata të urinës me rërë. Emri fosfor rrjedh nga gjuha (greq. *fosforos* = bartës i dritës). Fosfori është element kimik i cili gjendet në grupin e 15-të të sistemit periodik, me simbol **P** dhe me numer atomik 15. Ai ka 5 atome në shtresën e jashtme.

Fosfori është një element thelbësor për të malmur jetën kryesisht përmes fosfateve, përbërës që përmbajnë jonin fosfat, PO43- . Fosfatet janë një përbërës i ADN-së, ARN-së, ATP-së dhe fosfolipideve, përbërje të ndërlikuara themelore për qelizat. Fosfori elementar u izolua fillimisht nga urina e njeriut dhe hiri i kockave ishte një burim i rëndësishëm fosfati dikur. Minierat e fosfatit përmbajnë fosile sepse fosfati është i pranishëm në depozitat e fosilizuara të mbetjeve dhe jashtëqitjeve të kafshëve. Nivelet e ulëta të fosfatit janë një kufi i rëndësishëm për rritjen në një numër ekosistemesh bimore. Shumica dërrmuese e përbërjeve të fosforit të nxjerra konsumohen si pleh . Fosfati është i nevojshëm për të zëvendësuar fosforin që bimët heqin nga toka dhe kërkesa e tij vjetore po rritet gati dy herë më shpejt se rritja e popullsisë njerëzore. Zbatime të tjera përfshijnë përbërje organofosforike në detergjentë, pesticide dhe agjentë nervorë .

## Perhapja në natyrë

Fosfori në industri përftohet nga nxehja e përzierjes së xeheroreve, që përmbajnë fosfor (fosforite), të rërës dhe të koksit në furra elektrike në temperatura të larta.

Fosfori elementar ekziston në dy forma kryesore, fosfori i bardhë dhe fosfori i kuq, por për shkak se është shumë reaktiv, fosfori nuk gjendet kurrë si një element i lirë në Tokë. Ai ka një përqendrim në koren e Tokës prej rreth një gram për kilogram (krahasojeni me bakrin me rreth 0,06 gram). Në minerale, fosfori në përgjithësi shfaqet si fosfat .

## Vetitë fizike

Fosfori formon disa modifikime alotropike, por më kryesoret janë: fosfori i bardhë,fosfori i kuq dhe fosfori i zi.

## Fosfori i Kuq

Është substancë me ngjyrë të kuq dhe është me pak aktiv se fosfori i bardhë.Kur fosfori i bardhë iu ekspozohet rrezeve të diellit ose ngrohet pa praninë e ajrit në temperaturë 250 deri në 350°C, shndërrohet në fosfor të kuq. Fosfori i kuq nuk ndizet vetvetiu në ajër dhe nuk është i rrezikshëm si fosfori i bardhë. Nuk tretet në disulfur karboni ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ) dhe nuk është helmues. Molekula e fosforit të kuq përmban më shume atome se fosfori i bardhë, atomet janë të lidhur në varg (P4)n. Me nxehjen e fosforit të kuq në temperatura të larta pastaj me ftohjen e shpejtë të avujve të tij formohet fosfori i bardhë, oksidet e fosforit,acidi fosforik dhe kripërat e tyre, lëndët helmuese luftarake,helmet kundër brejtësve etj.

## Vetitë kimike

Fosfori është me reaktiv se azoti. Ai bashkëvepron me oksigjenin dhe formon dy okside:ku fosfori është me numër oksidimi (+3) (hekaoksidin e tetrafosforit, WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ) dhe me numër oksidues (+5) (dekaoksdi i tetrafosforit ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ).Keto okside kur bashkëveprojnë me ujin formojnë acide. Oksidi i fosforit (III\_ P4O6 quhet edhe treoksid fosfori,emri i përdorur që në kohën kur njihet formula empirike e komponimit WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .Oksodi i fosforit (V) WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 quhet edhe pentoksidi fofirit duke bazuar në formulën empirike ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 )

## Shih dhe këtë

Sistemi periodik i elementeve

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| H |  | He |
| Li | Be |  | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |  | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca | Sc |  | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga |
Ge
 | As |
Se
 | Br | Kr |
| Rb | Sr | Y |  | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn |
Sb
 | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi |
Po
 |
At
 | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Metalet alkaline | Metalet alkaline tokësore | Lantanoidet | Aktinidet | Metalet kalimtare | Metalet tjera | Jometale | Jometale tjera | Halogjene | Gazrat fisnike |

Elementet kimike:
Ac | Ag | Al | Am | Ar | As | At | Au |
B | Ba | Be | Bh | Bi | Bk | Br |
C | Ca | Cd | Ce | Cf | Cl | Cm | Cn | Co | Cr | Cs |
Cu |
Db | Ds | Dy |
Er | Es | Eu |
F | Fe | Fl | Fm | Fr |
Ga | Gd | Ge |
H | He | Hf | Hg | Ho | Hs |
I | In | Ir |
K | | Kr |
La | Li | Lr | Lu | Lv |
Mc | Md | Mg | Mn | Mo | Mt |
N | Na | Nb | Nd | Ne | Nh | Ni | No | Np |
O | Og | Os |
P | Pa | Pb | Pd | Pm | Po | Pr | Pt | Pu |
Ra | Rb | Re | Rf | Rg | Rh | Rn | Ru |
S | Sb | Sc | Se | Sg | Si | Sm | Sn | Sr |
Ta | Tb | Tc | Te | Th | Ti | Tl | Tm | Ts |
U |
V |
W |
Xe |
Y | Yb |
Zn | Zr

Stampa:Kimi-cung