Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gjuha ukrainase

| Ukrainian |
| --- |
| Language family | Default* **Gjuha ukrainase**
 |
| Official status |
| Regulated by | Akademia Kombëtare e Shkencave të Ukrainës |
| Language codes |
| ISO 639-3 | – |

Gjuha ukrainase
**Gjuha ukrainase** (ukrainishtja) është një gjuhë indo-evropiane e familjes së gjuhëve sllave, që flitet nga 42 milion folës në Ukrainë.
# Gjeodezia

**Gjeodezia** është shkenca që merret me matjet ne, nen dhe mbi sipërfaqen e Tokës si dhe me përcaktimin e formës, përmasave dhe fushës së gravitetit të Tokës.

Që në fillimet e tij, njeriu ka qënë i interesuar të mësojë rreth tokës ku jetonte, punonte dhe zhvillohej. Dukuri të ndryshme natyrore të vrojtuara përreth tij, ngjanin si të lidhura me dukuri tokësore. Për ti kuptuar këto dukuri njeriut i nevojiteshin njohuri mbi tokën, të tilla si forma dhe madhësia (përmasat) e saj.

Gjeodezia mbase mund të quhet gjeometri, meqenëse kjo e fundit do të thotë : (geo) *tokë*, (metri) *matje*. Fjalë për fjalë gjeodezi nënkupton : (gjeo) – *tokë*, desy (*ndarje*).

Matja e tokës përfshinte jo vetëm principet teorike të gjeometrisë, por mjeshtri më të rëndësishme dhe të sofistikuara për të zbatuar teorinë në praktikë. Kjo shpjegon atë që filozofi i lashtë Grek Platoni tha se gjeodezia është një art, ndërkohë që gjeometria është vetëm një teknikë. Zgjerimi i matjes së tokës për të përcaktuar figurën tërësore të saj së bashku me vrojtimet mahnitëse astronomike, krijuan të parin “portret planetar të botës” që në fillimet më të para të qytetërimit tonë.

Detyra e Gjeodezisë moderne përfshin studimet e figurës dhe të fushës gravitative tokësore, si dhe të ndryshimeve të tyre në lidhje me kohën. Gjeodezia është jo vetëm një shkencë natyrore e përcaktimit të figurës dhe gravitetit tokësor por edhe një teknologji e zbatuar, e dobishme për pozicionim mbi dhe pranë sipërfaqes së tokës. Një prej detyrave më rëndësishme të gjeodezisë moderne është të ndërtojë dhe mbajë sistemet koordinative gjeodezike referencë (mbështetëse) në shkallë kombëtare e globale, si dhe të mbështesë prodhimin, përdorimin dhe shpërndarjen e informacionit gjeografik në komunitete të gjera përdoruesish. Gjeodeti është profesionisti i cili merret me matjet gjeodezike.

Gjeodezia gjithashtu merret edhe me percaktimin e nivelit mesatar te detit nen kontinente (Gjeoidi), i njejti perdoret si siperfaqe referente e lartesive (H). Aktualisht verzionin e pare te gjeoidit te Kosoves e ka realizuar Prof. Perparim Ameti ne IAG Karlsruhe (2015)

## Organizatat

* International Geodetic Student Organisation (IGSO), Organizata Ndërkombëtare e Studentëve Gjeodetë

## Referime

* Historik e shkurtër mbi gjeodezinë - Gjeodezia Matematike (Dr. ing. Qemal Skuka)  Arkivuar 20 shtator 2017 tek Wayback Machine
# Gjeoidi

**Gjeoidi** (greqisht : ge - tokë dhe eidos - pamje). Eshte siperfaqe ekuipotenciale e cila perputhet perafersisht me nivelin mesatar te detit (Perparim Ameti). Kjo siperfaqe perdoret per referencimin e lartesive orthometrike (mbidetare). Ne cdo pike te gjeoidit forca e rendeses eshte ne kendin 90°, ndersa potenciali i rendeses konstant.
# Lartësia (në sipërfaqen e tokës)

Shenja në 2438 metra në malet San Bernardino të Kalifornisë jugore (2009).
**Lartësia** e një vendndodhjeje gjeografike është lartësia e saj mbi ose nën një pikë referimi fikse, më së shpeshti një gjeoid referencë, një model matematikor i nivelit të detit të Tokës si një sipërfaqe gravitacionale ekuipotenciale (shih Gjeodezinë). Termi *lartësi* përdoret kryesisht kur i referohemi pikave në sipërfaqen e Tokës, ndërsa *lartësia* ose *lartësia gjeopotenciale* përdoret për pikat mbi sipërfaqe, si p.sh. një avion në fluturim ose një anije kozmike në orbitë, dhe *thellësia* përdoret për pikat nën sipërfaqe.

Lartësia nuk duhet të ngatërrohet me distancën nga qendra e Tokës. Për shkak të fryrjes ekuatoriale, majat e malit Everest dhe Chimborazo kanë, përkatësisht, lartësinë më të madhe dhe distancën më të madhe gjeocentrike.

## Shiko edhe

* Lartësia

## Referime
# Elipsoidi

Hiperboloidi
**Elipsoidi** është sipërfaqe e gradës së dytë që përcaktohet me ekuacioni në formën kanonike:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Përndryshe bashkësia e këtyre pikave merret si trup gjeometrik që i ngjanë sferës së shtypur në pole.

## Burimi i të dhënave
# Niveli i detit

Ky shenjues që tregon nivelin e detit ndodhet midis Jerusalemit dhe Detit të Vdekur.
**Niveli mesatar i detit** (MSL, shpesh i shkurtuar në **nivelin e detit**) është një nivel mesatar sipërfaqësor i një ose më shumë trupave bregdetarë të ujit të Tokës nga i cili mund të maten lartësi të tilla si lartësia. MSL globale është një lloj i të dhënave vertikale - një të dhëna gjeodezike e standardizuar - që përdoret, për shembull, si një të dhëna grafike në kartografi dhe navigacion detar, ose, në aviacion, si niveli standard i detit në të cilin matet presioni atmosferik për të kalibruar lartësinë dhe, rrjedhimisht, nivelet e fluturimit të avionëve. Një standard i zakonshëm dhe relativisht i drejtpërdrejtë i nivelit mesatar të detit është në vend të kësaj një mesatare afatgjatë e leximeve të matësit të baticës në një vendndodhje të caktuar referimi.

Termi mbi nivelin e detit në përgjithësi i referohet lartësisë mbi nivelin mesatar të detit (AMSL). Termi APSL do të thotë mbi nivelin e detit aktual, duke krahasuar nivelet e detit në të kaluarën me nivelin sot.

Rrezja e Tokës në nivelin e detit është 6,378.137 km në ekuator. Është 6,356.752 km në pole dhe 6,371.001 km mesatarisht. Ky sferoid i rrafshuar, i kombinuar me anomali lokale të gravitetit, përcakton gjeoidin e Tokës, i cili përafron nivelin mesatar lokal të detit për vendet në oqeanin e hapur. Gjeoidi përfshin një depresion të konsiderueshëm në Oqeanin Indian, sipërfaqja e të cilit ulet deri në 106 m (348 ft) nën nivelin mesatar global të detit (duke përjashtuar efektet e vogla si baticat dhe rrymat).

## Shiko edhe

* Lartësia mbidetare
* Lartësia (në sipërfaqen e tokës)

## Referime
# Sistemi koordinativ

Sistemi koordinativ
**Sistemi koordinativ** është treshja e renditur e boshteve numerike që janë normale ndërmjet vetes dhe kanë një pikë të përbashkët O dhe një njësi të përbashkët. Në fakt ky është përkufizimi i sistemit kordinativ kënddrejtë apo të quajtur edhe kartezian.

Si do që të jetë si sistem koordinativ merren dy a tri sipërfaqe me njësi matëse të njëjta që priten ndërmjet veti dhe me ndihmën e këtij sistemi mundësohet pasqyrimi figurativ dy-tredimensional i gjitha trupave në natyrë.

Në shkencat natyrore dallohen disa sisteme koordinative ndër të cilat më i përdoruri dhe më i njohuri është sistemi kënddrejtë, sistemi koordinativ polaro-cilindrik dhe sistemi koordinativ sferik.

## Shih edhe

* Vektori
* Sistemi koordinativ kartezian
* Sistemi koordinativ polaro-cilindrik
* Sistemi koordinativ sferik

## Referime
# Harta

Harta e botës e Johannes Keplerit
**Harta** (nga greqishtja: χάρτητς leter, fletë), fotografi-vizatim i zvogeluar i sipërfaqes së Tokës, i ndonje pjese të sipërfaqës së Tokës ose trupi qiellor. Sipërfaqja e Tokës për shkak të formes së saj nuk mund të paraqitet në rrafsh pa deformime dhe nuk mund të paraqiten të gjitha imtësitë e as objektet e sipërfaqës së Tokës.

Hartat përdoren për nevoja të ndryshme si në: ekonomi, teknikë, për nevoja ushtarake dhe kulturore, dhe ndahen për nga përmasa, përmbajta dhe lloji. Shkenca e cila merret me përpilimin, përpunimin dhe shtypjen-botimin e hartave quhet Hartografi.

## Shih edhe

* Harta e Botës
* Harta memece
* Harta politike dhe gjeografike

Harta memece
Harta memece është një lloj harte në të cilën janë të paraqitura disa të dhëna bazë, zakonisht të relevit mbi të cilat në bazë të metodave dhe veprimeve të caktuara që rrjedhin nga teknika e përpunimit të hartave ndërtohen harta të ndryshme politike, fizike, ekonomike etj. me të dhëna të plota varësishtë nga lloji i hartës me toponime fizike, gjeografike apo të dhëna tjera informative për lexuesin e hartës.

Hartat memece elektronike janë të ngjajshme me ato në letër. Dallimi i saj është mundësia dhe tolerancat e shumta që i mundësojn teknologjia kompjuterike. Në internet nga shumë institute arsimore me qëllim të ofrimit të materialit për nxënsit janë prezentuar disa lloje të tyre. Në Media Wiki p.sh që nga viti 2005 është futur në përdorim një funksion "plaso dhe shëno" i cili e bënë të mundëshme që të bëhen mbishkrime mbi figurat e prezantuara. Ky funksion mundëson që në tabela të futet harta memece si figura të cilat plotësohen nga redaktorët d.m.th. shënimi dhe plasimi i toponimeve sipas dëshirës.
elementet matematikore te hartes jane:shkalla e zvogelimit,projeksioni,permbajtja dhe emrat e gjeografise . Ne harte verejme disa paralele paraleli me i madh eshte ekuatori.
# Sfera

Dy rreze pingule të sferës
**Sfera** (nga Greqishtja e Vjetër *σφαῖρα* 'rruzull,top') është bashkësia e pikave në hapësirë të cilat kanë largësi të barabarta prej një pike të fiksuar. Përndryshe kjo bashkësi e pikave apo sipërfaqeve të gradës së dytë d.m.th Sfera merret si trup gjeometrik dhe në matematiken analitike shprehet me formulen:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Në këtë ekuacion a, b dhe c janë konstante për një ekuacion të dhënë dhe pika O me koordinata (a,b,c) është qendra e sferës, ndërsa rrezja e saj është R. Sfera nuk ka as brinjë as kulme as faqe . Formohet dhe nga rrotullimi 360° i një gjysmërrethi rreth vetes.

Sfera konsiderohet si shtrirje e konceptit të rrethit në hapësirën 3-dimensionale. Ajo është një objekt themelor në shumë disiplina të matematikës. Sfera dhe objektet pothuaj-sferike dalin në natyrë dhe në industri. Toka shpesh përafrohet si sferë në gjeografi dhe sfera qiellore është një koncept i rëndësishëm në astronomi. Sendet e fabrikuara duke përfshirë enët e presionit dhe pasqyrat me kurbaturë si dhe lentet bazohen në sfera. Sferat gjithashtu rrokullisen në çdo drejtim kështu që shumica e topave në sporte dhe lodra janë sferike

## Burimi i të dhënave

Zona e sipërfaqe sferike me rreze jepet nga ekuacioni:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

ndërkohë që vëllimi i mbyllur nga rreze sferë është dhënë nga (drintegrale e sipërfaqes):

Dëshmia e këtyre fakteve mund të merret në një mënyrë fillore duke përdorur metodën e indivisibles, ose me mjete të analizës matematike.

Sfera eshte trup tre-dimensional me raport minimal sipërfaqe/vëllim, i cili shpjegon se pse kjo formë ka tendencë për të shumë objekte fizike, nga pika e trupave qiellorë. Për shembull, flluskat janë sferike sepse tensioni sipërfaqësor tenton të minimizojë zonën e vëllimit të njëjtë. Cilindri i kufizuar ka një vëllim që është 3/2 herë më i madh se i sferës me një sipërfaqe anë të njëjtë. Ky fakt, dhe formulat e shkruara më lart, ishin të njohura tashmë që nga koha e Arkimedit.

Me rritjen e rrezes, vëllimi i sferës rritet më shumë se në sipërfaqe. Në fakt, marrëdhëniet mes këtyre dy sasi është r / 3.
Një sferë mund edhe të përkufizohet si e formuar nga një rreth i cilirrotullohet rreth diametrit të saj. Nëse ju përdorni një elips, ne marrimnjë ellipsoid e rotacionit.
Topi gjithashtu mund të kuptohet si piramida kaq shumë, të gjithame kulmin në qendër të sferës, The shumëkëndëshave bazuar në sipërfaqe të prehjes së sferës, po të kemi parasysh bazat e këtyrepiramidave janë mikroskopike dhe krahasonte, një tjetër në'piramidat e shumë të tjera Keep up me kulm të përbashkët, pasivëllimi i piramidës është

nga të cilat ajo ndjek kuptimin e formulës për vëllimin e sferës dhe formula për vëllimin e sferës është:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
# Sistemi koordinativ kartezian

Sistemi koordinativ
**Sistemi koordinativ kartezian** është sistem gjeometrik i përbërë nga tri sipërfaqe me një pikë të përbashkët **O**, njësi matëse të përbashkët dhe ndërmjet veti mbyllin këndin prej 90 shkallës.

## Abshisa

**Abshisa** është njëra nga koordinantat, që shërbejnë për të përcaktuar vendin e një pike në një plan.

## Ordinata

**Ordinata** është tjetra nga koordinantat, që shërbejnë për të përcaktuar vendin e një pike në një plan.

## Burimi i të dhënave
# Ekuatori

Harta e Botës me vijën ekuatoriale
**Ekuatori** është rrethi më i madh i Tokës (), i përfytyruar si një rreth pingul ndaj boshtit të tij me largësi të njëjtë nga të dy polet dhe që e bashkon Tokën në dy gjysmësfera te barabarta — veriore dhe jugore. Rrethi më i madh i një planeti i përfytyruar si një rreth pingul me boshtin e saj të rrotullimit; vija e hequr në një harte që i përgjigjet këtij trekendeshi.
Ekuatori zakonisht i referohet ekuator e Tokës: një linjë imagjinare mbi baraslarguar sipërfaqes së Tokës nga Poli i Veriut dhe Poli i Jugut, duke e ndarë Tokën në hemisferën veriore dhe jugore hemisferën. Planetet e tjera dhe organet astronomike kanë equators përcaktuar në mënyrë të ngjashme. Ekuator i Tokës është rreth 40.075 kilometra (24.901 mi) i gjatë; 78,7% është nëpër ujë dhe 21,3% është mbi tokë. Indonezia është vendi me vijë më të gjatë ekuatoriale që shtrihet nëpër ujë dhe tokë.

Vendndodhja e saktë e Ekuatorit nuk është vërtet fikse; niveli i vërtetë ekuatorial është pingul me aksin spinor të Tokës, i cili shkon rreth 9 metra gjatë një viti. Ky efekt duhet të llogaritet në matje gjeofizike të hollësishme.

Rrethi i ekuatorit është pak më i madh se 40.000 km.

## Vendet që kalojnë nëpër Ekuator

Ekuatori kalon nëpër 13 vende:

* Ekuadori
* Kolumbia
* Brazili
* Sao Tome dhe Principe
* Gaboni
* Republika e Kongos
* Republika Demokratike e Kongos
* Uganda
* Kenia
* Somalia
* Maldivet
* Indonezia
* Kiribati

## Referime