# Gjuha amtare

**Gjuha amtare** ose **Gjuha e nënës** e njohur edhe si gjuhë arteriale (L1) është një gjuhë, të cilën një person e mëson që nga lindja ose brenda periudhës kritike. Në disa vende, termi gjuhë amtare i referohet gjuhës së një grupi etnik në vend të gjuhës së parë.

## Hyrje

Fëmijët e rritur që flasin më shumë se një gjuhë mund të kenë më shumë se një gjuhë amtare, dhe të jenë dygjuhësh (bilingual) ose shumëgjuhësh (multilingual). Në të kundërt, një gjuhë e dytë është çdo gjuhë që flet ndryshe nga gjuha e parë e dikujt.

Sipas Ivan Illich, termi "gjuha amtare" për herë të parë u përdor nga murgjit katolikë për të përcaktuar një gjuhë të veçantë që ata përdorën, në vend të latinishtes, kur ata «flisnin nga katedra». Kjo është, "nëna e shenjtë Kisha" e cila paraqiti këtë term dhe kolonitë e trashëguan atë nga krishterimi si pjesë e kolonializmit.

Në disa vende, si Kenia, India dhe vende të ndryshme të Azisë Lindore, "gjuha amtare" ose "gjuha e nënës" përdoret për të treguar gjuhën e një grupi etnik si në gjuhën e përbashkët ashtu edhe në atë gazetareske ("Nuk kam ndjesë për mos mësimin gjuhës time amtare"). Gjithashtu, në Singapor, "gjuha amtare" i referohet gjuhës së një grupi etnik pavarësisht aftësisë aktuale ndërsa "gjuha e parë" i referohet anglishtes, e cila është themeluar në ishull nën Perandorinë Britanike, e cila është "Lingua Franca" për shumicën në Singapor pas pavarësisë për shkak të përdorimit të saj si gjuhë mësimore në shkollat ​​qeveritare dhe si gjuhë pune.

J. R. R. Tolkien, në leksionin e tij "Anglisht dhe Uellsisht", në vitin 1955, e dallon "gjuhën amtare" nga "gjuha e kopesë". Kjo e fundit është gjuha që mësohet gjatë fëmijërisë së hershme dhe gjuha e vërtetë amtare mund të jetë e ndryshme, ndoshta e përcaktuar nga një shije e trashëguar gjuhësore dhe mund të zbulohet më vonë nga një lidhje të afërt emocionale e fortë në një dialekt specifik (Tolkien personalisht pranoi një afinitet të tillë në anglishten e mesme të West Midlands, në veçanti).

Më 17 nëntor 1999, UNESCO ka caktuar 21 Shkurt si Ditën Ndërkombëtare të Gjuhës amtare.

## Terminologjia

Një nga përkufizimet më të pranuara të folësve amtare është se ata kanë lindur në një vend të caktuar, të rritur për të folur gjuhën e atij vendi gjatë periudhës kritike të zhvillimit të tyre. Personi kualifikohet si një "folës amtarë" i një gjuhe duke u lindur dhe zhytur në gjuhë gjatë rinisë, në një familje në të cilën të rriturit kishin një përvojë të ngjashme gjuhësore si fëmijë. Gjuha folëse konsiderohet të jetë një autoritet në gjuhën e tyre të dhënë për shkak të procesit të prvetësimit të tyre natyror në lidhje me gjuhën, në krahasim me mësimin e gjuhës më vonë në jetë. Kjo arrihet nëpërmjet ndërveprimit personal me gjuhën dhe folësit e gjuhës. Folësit amë nuk do të kenë domosdoshmërisht njohuri për çdo rregull gramatikore të gjuhës, por ata do të kenë "intuitë" të mirë të rregullave nëpërmjet përvojës së tyre me gjuhën.

Ndonjëherë, termi "gjuha amtare" ose "gjuha e nënës" përdoret për gjuhën të cilën një person e përvetson si fëmijë në shtëpi (zakonisht nga prindërit). Fëmijët që rriten në shtëpitë dygjuhësore munden, sipas këtij përkufizimi, të kenë më shumë se një gjuhë amtare.

Në kontekstin e regjistrimit të popullsisë të kryer në popullatën kanadeze, Statistika Kanadeze e definon gjuhën amtare si "gjuha e parë e mësuar në shtëpi në fëmijëri dhe ende e kuptuar nga individi në kohën e regjistrimit". Është mjaft e mundshme që gjuha e parë e mësuar nuk është më një gjuhë dominuese e folësit. Kjo përfshin fëmijë të rinj emigrantë, familjet e të cilëve kanë kaluar në një mjedis të ri gjuhësor, si dhe njerëz që mësuan gjuhën e tyre amtare si fëmijë të vegjël në shtëpi (në vend se gjuha e shumicës së komunitetit), të cilët mund ta kenë humbur, pjesërisht ose në tërësi, gjuhën që ata kanë përvetësuar fillimisht.

## Shih edhe

* Gjuha
* Dialekti
* Gjuha e folur
* Terminologjia
* Gjuha zyrtare
* Lingua Franca
* Lista e gjuhëve
* Gjuha moderne
* Gjuha e shkruar
* Gjuha popullore
* Gjuha standarde
* Purizmi gjuhësor
* Politika e gjuhëve
* Gjuha policentrike
* Gjuha dhe nacionalizmi
* Dita Evropiane e Gjuhëve
* Dita Ndërkombëtare e Gjuhës Amtare
* Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare

## Burimet