# Protoshkenca

**Protoshkenca** është një term në filozofinë e shkencës, mbi të cilin ekzistojnë disa përkufizime. Kuptimi i saj më i thjeshtë (që pasqyron më së afërmi rrënjët e saj të *proto shkencës*) përfshin epokat më të hershme të historisë së shkencës, kur metoda shkencore ishte ende në lindje. Termi mund të zbatohet gjithashtu për fushat moderne të studimit në zhvillim.

## Protoshkenca parashkencore

Termi *parashkencor* do të thotë në rrënjë "që lidhet me një epokë përpara se të ekzistonte shkenca". Për shembull, mjekësia tradicionale ekzistonte për mijëra vjet përpara se të ekzistonte shkenca mjekësore, dhe kështu shumë aspekte të saj mund të përshkruhen si parashkencore. Në një kuptim të ngjashëm, temat protoshkencore (të tilla si alkimia e kohës së Njutonit) mund të quhen parashkencore, në të cilin rast *etiketat proto-* dhe *para-* mund të funksionojnë pak a shumë në mënyrë sinonime (kjo e fundit duke u fokusuar më qartë në idenë se asgjë tjetër përveç shkencës është shkencë).

Krahasuar me shkencën e skajshme, e cila konsiderohet shumë spekulative apo edhe e kundërshtuar fuqishëm, disa protoshkenca vazhdojnë të bëhen pjesë të pranuara të sistemit shkencor. Baza historike e pjesës më të madhe të kimisë moderne bazohet në zbulimet e alkimisë, një proto-kimi që përdor disa nga teknikat dhe proceset e verifikuara të kimisë moderne.

## Protoshkenca moderne

Një kuptim tjetër e shtrin këtë ide në të tashmen, me protoshkencën që është një fushë studimi në zhvillim e cila ende nuk është plotësisht shkencore, por më vonë mund të bëhet një shkencë. Një shembull i saj është teoria e përgjithshme e relativitetit, e cila filloi si një protoshkencë (një punë teorike që nuk ishte testuar), por më vonë u verifikua eksperimentalisht dhe u bë plotësisht shkencore. Protoshkenca në këtë kuptim dallohet nga pseudoshkenca nga një gatishmëri e vërtetë për t'u ndryshuar nëpërmjet provave të reja, në krahasim me të paturit e një teorie që mund të përdoret për të racionalizuar një besim të paracaktuar (d.m.th., njëanshmëri konfirmimi).

Filozofi i kimisë Jaap Brakel e përkufizon protoshkencën si "studim i *kritereve normative* për përdorimin e teknologjisë eksperimentale në shkencë". Thomas Kuhn thotë se protoshkencat "gjenerojnë përfundime të testueshme, por ... megjithatë i ngjajnë filozofisë dhe arteve në vend të shkencave të vendosura në modelet e tyre të zhvillimit. Unë mendoj, për shembull, për fusha si kimia dhe elektriciteti para mesit të shekullit XVIII, për studimin e trashëgimisë dhe filogjenisë para mesit të shekullit XIX, ose për shumë nga shkencat shoqërore sot." Ndërsa vuri në dukje se ato plotësojnë kriteret e demarkacionit të falsifikueshmërisë nga Popper, ai vë në dyshim nëse diskutimi në fushat e protoshkencës "rezulton në përparim të qartë". Kuhn arriti në përfundimin se protoshkencave, "si arteve dhe filozofisë, u mungon një element i cili, në shkencat e pjekura, lejon format më të dukshme të përparimit. Megjithatë, nuk është asgjë që mund të sigurojë një recetë metodologjike. . . . Unë nuk pretendojë asnjë terapi për të ndihmuar transformimin e një proto-shkence në një shkencë, as nuk mendoj se kam ndonjë gjë të këtij lloji".

## Shih edhe

* Shkenca
* Hipoteza
* Filozofia natyrore
* Shkencat formale
* Shkencat natyrore
* Shkencat shoqërore
* Historia e shkencës
* Fushat e Shkencës dhe Teknologjisë

## Literatura

* J.A. Campbell, *On artificial intelligence*. Artificial Intelligence Review, 1986.
* D. Hartmann, *Protoscience and Reconstruction*. Journal of General Philosophy of Science, 1996.
* H. Holcomb, *Moving Beyond Just-So Stories: Evolutionary Psychology as Protoscience*. Skeptic Magazine, 1996.
* G. Kennedy, *Psychoanalysis: Protoscience and Metapsychology*. 1959.
* A.C. Maffei, *Psychoanalysis: Protoscience or Science?* 1969.
* N. Psarros, *The Constructive Approach to the Philosophy of Chemistry*. Epistemologia, 1995.
* R. Tuomela, *Science, Protoscience and Pseudoscience*. In Joseph C. Pitt, Marcello Pera (eds.), *Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning*, Dordrecht, Reidel, 1987.

## Referime