# Arsimi në Belgjikë

Nivelet e ndryshme të arsimit në Flandër
**Arsimi në Belgjikë** është i rregulluar dhe në pjesën më të madhe financohet nga një prej tre komuniteteve : flamande, frënge dhe gjermanishtfolëse . Çdo komunitet ka sistemin e vet shkollor, me dallime të vogla midis tyre. Qeveria federale luan një rol shumë të vogël: ajo vendos drejtpërdrejt moshën për shkollimin e detyrueshëm dhe indirekt financimin e komuniteteve.

Shkollat mund të ndahen në tre grupe:

1. Shkollat në pronësi të komuniteteve (*Onderwijs van de Vlaamse gemeenschap* ; *Wallonie-Bruxelles Enseignement* )
2. Shkollat publike të subvencionuara ( *officieel gesubsidieerd onderwijs* ; *réseau officiel subventionné* ), të organizuara nga provincat, bashkitë ose Komisioni Francez i Komunitetit të Brukselit
3. Shkollat falas të subvencionuara ( *vrij gesubsidieerd onderwijs* ; *réseau libre subventionné* ), të organizuara kryesisht nga një organizatë e lidhur me kishën katolike

Ky i fundit është grupi më i madh, si në numër shkollash ashtu edhe në numër nxënësish.

Arsimi në Belgjikë është i detyrueshëm midis moshës 5 dhe 18 vjeç ose derisa të mbarojë shkolla e mesme.

## Historia

Në të kaluarën ka pasur konflikte midis shkollave shtetërore dhe shkollave katolike, si dhe mosmarrëveshje nëse këto të fundit duhet të financohen nga qeveria (shih Luftërat e Para dhe të Dyta Shkollore). Pakti Shkollor i vitit 1958 ishte një marrëveshje nga tre partitë e mëdha politike për t'i dhënë fund këtyre konflikteve.

Reforma shtetërore e vitit 1981 transferoi disa çështje nga niveli federal belg te komunitetet. Në vitin 1988, shumica e çështjeve arsimore u transferuan. Në ditët e sotme, shumë pak çështje të përgjithshme rregullohen në nivel kombëtar. Ministritë aktuale të arsimit janë Qeveria Flamane, Qeveria e Komunitetit Francez dhe Qeveria e Komunitetit Gjermanofolës për secilën komunitet përkatësisht. Brukseli, duke qenë dygjuhësh frëngjisht-holandisht, ka shkolla të ofruara si nga komuniteti flamand ashtu edhe nga ai frëngjishtfolës. Komunat me objekte gjuhësore shpesh kanë edhe shkolla të ofruara nga dy komunitete (holandisht-francez ose gjermanisht-francez).

## Fazat e arsimit

Fazat e ndryshme të arsimit janë të njëjta në të gjitha komunitetet:

* Arsimi themelor, i përbërë nga
	+ Arsimi parashkollor ( *kleuteronderwijs* ; *enseignement maternel* ): – 6 vjet
	+ Shkolla fillore ( *lager onderwijs* ; *enseignement primaire* ): 6–12 vjet
* Arsimi i mesëm ( *secundair onderwijs* ; *enseignement secondaire* ): 12–18 vjet
* Arsimi i lartë ( *hoger onderwijs* ; *enseignement supérieur* )
	+ Universiteti ( *universiteit* ; *université* )
	+ Universiteti Politeknik / Profesional ( *hogeschool* ; *Haute école* )

## Parashkollor

Shkollimi parafillor falas i ofrohet çdo fëmije nga mosha 2 vjeç e 6 muaj. Në shumicën e shkollave, fëmija mund të fillojë shkollën sapo të arrijë këtë moshë, kështu që madhësia e klasës për fëmijët më të vegjël rritet gjatë vitit. Në rajonin flamand, datat e fillimit janë të kufizuara në 6 në vit, pas një periudhe pushimesh shkollore dhe ditës së parë të shkollës në shkurt.

Qëllimi i arsimit parashkollor është të zhvillojë, në një mënyrë lodër, aftësitë njohëse të fëmijëve, aftësinë e tyre për t'u shprehur dhe për të komunikuar, kreativitetin dhe pavarësinë e tyre. Nuk ka mësime apo vlerësime formale dhe gjithçka mësohet përmes një kuadri loje.

Edhe pse nuk është e detyrueshme deri në moshën 5 vjeç, më shumë se 90% e të gjithë fëmijëve në këtë kategori moshe ndjekin parashkollorin.

Shumica e institucioneve parashkollore janë të lidhura me një shkollë fillore të caktuar. Shkollat parashkollore dhe shkollat fillore shpesh ndajnë ndërtesa dhe ambiente të tjera. Disa shkolla ofrojnë arsim të posaçëm parashkollor për fëmijët me aftësi të kufizuara ose nevoja të tjera të veçanta.

## Shkollë fillore

 Shkollë fillore në Viesville
Shkolla fillore (holandisht: *lager onderwijs*; frëngjisht: *enseignement primaire*; gjermanisht: *Grundschule*) përbëhet nga gjashtë vjet dhe lëndët që mësohen janë përgjithësisht të njëjta në të gjitha shkollat. Shkollimi fillor është falas dhe mosha është i vetmi kusht pranimi.

Arsimi fillor është i ndarë në tre cikle :

* Cikli i parë (viti 1 dhe 2)
* Cikli i dytë (viti 3 dhe 4)
* Cikli i tretë (viti 5 dhe 6)

Ndërsa ekzistojnë disa përjashtime të dukshme, arsimi në shkollat fillore është mjaft tradicional : ai përqendrohet në lexim, shkrim dhe matematikë bazë, por prek gjithashtu një gamë shumë të gjerë temash (biologji, muzikë, fe, histori, etj.). Shkolla zakonisht fillon rreth orës 8:30 dhe mbaron rreth orës 15:30. Një pushim dreke zakonisht ofrohet nga ora 12:00 deri në 13:30. E mërkurë pasdite, e shtuna dhe e diela janë të lira. Ndërsa mësimet e mëngjesit shpesh përqendrohen në lexim, shkrim dhe matematikë bazë, mësimet e pasdites zakonisht kanë të bëjnë me tema të tjera si biologjia, muzika, feja, historia ose aktivitete " bëje vetë ".

Shkollat flamande në Bruksel dhe në disa komuna pranë kufirit gjuhësor, duhet të ofrojnë mësime frënge duke filluar nga viti i parë ose i dytë. Shumica e shkollave të tjera flamande ofrojnë arsim francez në ciklin e tretë. Disa nga shkollat e fundit ofrojnë mësime jo të detyrueshme të frëngjishtes që në ciklin e dytë. Shkollat fillore në Komunitetin Francez duhet të mësojnë një gjuhë tjetër, e cila është përgjithësisht holandishtja ose anglishtja, varësisht nga shkolla. Shkollat fillore në Komunitetin Gjerman kanë mësime të detyrueshme të frëngjishtes.

Ekzistojnë gjithashtu disa shkolla private të ngritura për t'i shërbyer komuniteteve të ndryshme ndërkombëtare në Belgjikë (p.sh. fëmijët e detarëve ose diplomatëve evropianë), kryesisht rreth qyteteve të mëdha. Disa shkolla ofrojnë arsim fillor special për fëmijët me aftësi të kufizuara ose nevoja të tjera të veçanta.

## Arsimi i mesëm

 Këndi i lojërave të shkollës së mesme në Zele (2007)
Kur mbarojnë shkollën fillore rreth moshës 12 vjeç, nxënësit hyjnë në arsimin e mesëm . Këtu ata duhet të zgjedhin një kurs që duan të ndjekin, varësisht nga niveli i aftësive dhe interesat e tyre.

Arsimi i mesëm përbëhet nga tre cikle :

* Cikli i parë (viti 1 dhe 2)
* Cikli i dytë (viti 3 dhe 4)
* Cikli i tretë (viti 5 dhe 6)

Arsimi i mesëm belg u jep nxënësve më shumë zgjedhje ndërsa ata hyjnë në një cikël më të lartë. Cikli i parë ofron një bazë të gjerë të përgjithshme, me vetëm disa mundësi për të zgjedhur (si p.sh. latinishtja, matematika shtesë dhe teknologjia). Kjo duhet t’u mundësojë studentëve të orientohen në mënyrën më të përshtatshme drejt shumë kurseve të ndryshme të disponueshme në fazën e dytë dhe të tretë. Cikli i dytë dhe i tretë janë shumë më specifikë në secilin prej drejtimeve të mundshme. Ndërsa nxënësit më të vegjël mund të zgjedhin maksimumi dy ose katër orë në javë, nxënësit më të mëdhenj kanë mundësinë të zgjedhin midis "menuve" të ndryshme: si Matematikë dhe Shkencë, Ekonomi dhe Gjuhë ose Latinisht dhe Greqisht. Pastaj ata janë në gjendje të formësojnë pjesën më të madhe të kohës që kalojnë në shkollë. Megjithatë, disa mësime bazë janë të detyrueshme, si gjuha amtare dhe sporti, etj. Ky kombinim midis mësimeve të detyrueshme dhe atyre opsionale të grupuara në menu, bën të mundur ruajtjen e strukturave të klasës edhe për nxënësit më të mëdhenj.

## Arsimi i lartë

Arsimi i lartë në Belgjikë organizohet nga dy komunitetet kryesore, Komuniteti Flamand dhe Komuniteti Francez . Folësit e gjermanishtes zakonisht regjistrohen në institucione në Komunitetin Francez ose në Gjermani .

### Llojet e institucioneve të arsimit të lartë

Arsimi i lartë i Flanders është i ndarë midis universiteteve (5 universitete, *universiteiten* ) dhe kolegjeve universitare ( *hogescholen* ). Komuniteti francez organizon arsimin e lartë në universitete (6 universitete), por bën një dallim midis dy llojeve të shkollave që përbëjnë kolegjet universitare. : *Hautes écoles* dhe *Écoles supérieures des Arts* (një numër i kufizuar institucionesh artistike të lejuara të përpunojnë përzgjedhjen e studentëve të ardhur).

### Pranimi në universitete dhe kolegje

Në Belgjikë, kushdo që ka një diplomë kualifikuese të arsimit të mesëm është i lirë të regjistrohet në çdo institucion të arsimit të lartë që zgjedh vetë. 4 përjashtimet kryesore nga ky rregull janë ata që duan të ndjekin një diplomë në:

Mjekësi / Stomatologji
Studentët e ardhshëm të mjekësisë ose stomatologjisë duhet të japin një provim pranimi të organizuar nga qeveria. Ky provim u prezantua në vitet 1990 për Komunitetin Flamand dhe në vitin 2017 për Komunitetin Francez të Belgjikës (ku qytetarët e komunitetit gjermanishtfolës mund ta japin provimin në gjermanisht), për të kontrolluar fluksin e studentëve. Provimi vlerëson njohuritë e studentit për shkencën, aftësinë e tij për të menduar në terma abstraktë (testi i IQ) dhe prirjen e tij psikologjike për t'u bërë mjek.
Arte
Provimet e pranimit në programet e arteve, të cilat janë kryesisht të natyrës praktike, organizohen nga kolegjet individualisht.
Shkencat Inxhinierike
Duke çuar në gradën Master i Shkencave, këto fakultete kishin një traditë të gjatë të kërkesës për një provim pranimi (kryesisht të fokusuar në matematikë ); provimi tani është hequr në Komunitetin Flamand, por është ende i organizuar në Komunitetin Francez .
Shkencat e Menaxhimit
Duke çuar në një diplomë master pas masteri (Flandër), diplomë masteri specializimi (Komuniteti Francez) ose një diplomë Master në Administrim Biznesi, këto shkolla menaxhimi organizojnë teste pranimi që përqendrohen në motivimin individual dhe njohuritë paraprake të një fushe të specializuar. P.sh., një program Master në Menaxhim Financiar kërkon njohuri paraprake mbi financat e korporatave dhe temat e kontrollit të menaxhimit.
### Kostoja e arsimit të lartë

Tarifa e regjistrimit për çdo universitet ose kolegj përcaktohet nga qeveria e komunitetit frëngjishtfolës ose holandishtfolës dhe indeksohet çdo vit. Ekzistojnë tre kategori, varësisht nëse studenti është i kualifikuar dhe aplikon për ndihmë financiare:

Student me bursë
Një student që merr ndihmë financiare. Në institucionet frëngjishtfolëse, tarifa e shkollimit është falas; në institucionet holandishtfolëse, tarifa e shkollimit është midis 80 dhe 100 euro.
Student pothuajse me bursë
Një student që nuk është i kualifikuar për ndihmë financiare, por ka të ardhura familjare nën 1286.09 € në muaj. Në institucionet që flasin holandisht, tarifa e shkollimit është midis 333.60 € dhe 378.60 €. dhe në institucionet frëngjishtfolëse, tarifa nuk duhet të kalojë gjysmën e tarifës së plotë të shkollimit.
Student pa bursë
Kushdo që nuk kualifikohet për ndihmë financiare me të ardhura mbi 1286.09 € në muaj. Në institucionet që flasin holandisht, tarifa e shkollimit është midis 890,00 € dhe 910,00 €. dhe në institucionet frëngjishtfolëse, rreth 830 €.
Ndihma financiare e dhënë nga qeveritë e komunitetit varet nga të ardhurat e familjes së studentit dhe rrethana të tjera familjare, por nuk është kurrë më shumë se afërsisht 5,000 € në vit. Si rregull, ndihma nuk bazohet në rezultatet e studentit. Megjithatë, studentët që dështojnë në shumë lëndë mund të humbasin ndihmën financiare.

### Ndryshimet e Bolonjës

Përpara miratimit të procesit të Bolonjës, sistemi belg i arsimit të lartë kishte diplomat e mëposhtme:

* Diplomë pasuniversitare (holandisht: *gegradueerde*, frëngjisht: *gradué* ): zakonisht një program 3-vjeçar në një kolegj, me karakter profesional, i quajtur edhe *arsim i shkurtër* ose arsim i lartë *me një cikël* .
* Diplomë kandidati (holandisht: *kandidataat*, frëngjisht: *candidat* ): 2 vitet e para në një universitet (3 vjet për studimet e mjekësisë) ose në disa kolegje që ofrojnë programe *të gjata* ose *me dy cikle* . Kjo diplomë nuk kishte qëllim përfundimtar përveçse t'i jepte akses në studimet e licencës.
* Diplomë Licencimi (holandisht: *licentiaat*, frëngjisht: *licencié* ): Cikli i dytë, që çon në një diplomë pas zakonisht 2 vitesh (3 vjet për inxhinierët civilë ose juristët, 4 vjet për mjekësinë).
* DEA (frëngjisht: *diplôme d'études approfondies* ) është një diplomë pasuniversitare 2-vjeçare që ekziston në universitetet që flasin frëngjisht, pranimi në këtë diplomë kërkon një Licencant . DEA është ekuivalente me diplomën Master në sistemet amerikano-angleze. [Shënim: Përshkrimi i fundit është i pasaktë. Një DEA është një diplomë franceze (Francë) dhe nuk është një diplomë belge e njohur. Një diplomë Licentiate zakonisht konsiderohet si ekuivalente e *maîtrise* franceze (Francë). Diplomat e Licencimit Para-Bolonjës konsiderohen gjithashtu si një ekuivalent i afërt me një diplomë masteri amerikano-angleze: ato kërkojnë 2 deri në 3 vjet kurse të avancuara në fushën e studimit dhe mund të kërkojnë prodhimin e një teze përfundimtare dhe të konsiderueshme me shkrim, bazuar në kërkime origjinale në fushën e studimit (holandisht: *eindscriptie*, frëngjisht: *mémoire de license* )).

Një arsim universitar nuk konsiderohej i përfunduar derisa të merrej diplomë licence. Herë pas here ishte e mundur të ndërrohej specializimi pas marrjes së diplomës së kandidatit. Për shembull, një student me diplomë kandidati për matematikë shpesh lejohej të fillonte në vitin e tretë të lëndës së shkencave kompjuterike. Ndonjëherë, një diplomë pasuniversitare pranohej edhe si ekuivalente me një diplomë kandidati (me kurse shtesë nëse ishte e nevojshme), duke lejuar 2 ose 3 vjet të tjera arsimimi në një universitet.

Që nga miratimi i procesit të Bolonjës në shumicën e vendeve evropiane, sistemi i arsimit të lartë në Belgjikë ndjek sistemin Bachelor/Master:

Diplomë Bachelor (frëngjisht: *bachelier* ; holandisht: *bachelor* )
jepet pas 3 vitesh (180 ECTS ) studimesh Bachelor (frëngjisht: *baccalauréat* ; holandisht: *bacheloropleiding* ). Duhet bërë dallim midis:
* *Diploma profesionale bachelor* (frëngjisht: *bachelier professionnel* që jepet pas një *formimi gjyqësor të tipit* ; holandisht: *professionele bachelor* ) e lëshuar vetëm nga kolegjet universitare, e cila zëvendëson diplomën e mëparshme pasuniversitare dhe që ka një afat përfundimtar.
* *Diploma akademike bachelor (frëngjisht: bachelier académique; holandisht: academische bachelor)* e lëshuar nga universitetet dhe disa kolegje universitare, e cila zëvendëson diplomën e kandidatit dhe jep mundësinë e studimeve master.
* Të ashtuquajturat *Banaba* (Komuniteti Flamand) ose *Bachelier de specialization* (Komuniteti Francez), diploma specializimi që ofrohen pas një diplome bachelor profesional.

Diplomë masteri
të ofruara pas 1 ose 2 vitesh (60 ose 120 ECTS) të studimeve Master. Programet e *Manamasë* (Komuniteti Flamand) ose *Master de Specialization* (Komuniteti Francez) ekzistojnë në universitete dhe janë diploma specializimi që ofrohen pas një diplome masteri.
Pas marrjes së një diplome masteri, studentët e talentuar mund të ndjekin projekte kërkimore që çojnë në një diplomë doktorature . Doktoratat jepen vetëm nga universitetet, por tezat mund të shkruhen në kolegje universitare ose shkolla arti, në bashkëpunim me një universitet dhe të botuara nga ai.

## Cilësia

Në studimin PISA të vitit 2003 të nxënësve të shkollave të mesme nga OECD, nxënësit belgë morën rezultate relativisht të larta. Rezultatet e studentëve që flisnin holandisht ishin dukshëm më të larta se rezultatet e studentëve që flisnin gjermanisht, të cilët nga ana tjetër ishin dukshëm më të lartë se studentët që flisnin frëngjisht .

Indeksi i Arsimit i Kombeve të Bashkuara, i cili matet nga shkalla e shkrim-leximit të të rriturve dhe raporti i kombinuar bruto i regjistrimeve në arsimin fillor, të mesëm dhe të lartë, e rendit Belgjikën në vendin e 18-të në botë që nga viti 2011. Një studim i vitit 2007 zbuloi se dhuna e përjetuar nga mësuesit në Belgjikën frankofone ishte një faktor i rëndësishëm në vendimet për të lënë profesionin e mësuesisë.

## Shih edhe

* Arsimi në Flandri
* Universiteti i Gentit

## Referime