# Patriarkati

**Patriarkati** është një sistem shoqëror në të cilin pozitat e dominimit dhe privilegjit mbahen kryesisht nga burrat. Termi *patriarki* përdoret si në antropologji për të përshkruar një familje ose klan të kontrolluar nga babai ose mashkulli më i madh ose grupi i meshkujve, dhe në teorinë feministe për të përshkruar një strukturë më të gjerë shoqërore në të cilën burrat si grup dominojnë gratë dhe fëmijët.

Ideologjia patriarkale vepron për të shpjeguar dhe justifikuar patriarkalitetin duke ia atribuar pabarazisë gjinore dallimeve të natyrshme të natyrshme midis burrave dhe grave, urdhërimeve hyjnore ose strukturave të tjera fikse. Sociologët priren të refuzojnë shpjegimet kryesisht biologjike të patriarkatit dhe pretendojnë se proceset e socializimit janë kryesisht përgjegjëse për vendosjen e roleve gjinore. Ato janë baza e diskriminimit të grave. Sociobiologët krahasojnë rolet gjinore njerëzore me sjelljen gjinore në primatët e tjerë dhe disa argumentojnë se pabarazia gjinore vjen kryesisht nga dallimet gjenetike dhe riprodhuese midis burrave dhe grave. Konstruksionistët socialë e kundërshtojnë këtë argument, duke argumentuar se rolet gjinore dhe pabarazia gjinore janë instrumente të pushtetit dhe janë bërë norma sociale për të mbajtur kontrollin mbi gratë.

Historikisht, patriarkalizmi është shfaqur në organizimin social, ligjor, politik, fetar dhe ekonomik të një sërë kulturash të ndryshme. Shumica e shoqërive bashkëkohore janë, në praktikë, patriarkale.

## Terminologjia

*Patriarkia* fjalë për fjalë do të thotë "sundimi i babait" dhe vjen nga greqishtja πατριάρχης ( *patriarkhēs* ), "babai ose shefi i një race", që është një përbërje e πατριά ( *patria* ), "prejardhja, prejardhja, familja, atdheu" (nga πατήρ *patēr*, "babai") dhe ἀρχή ( *arkhē* ), "dominim, autoritet, sovranitet".

Historikisht, termi *patriarki* është përdorur për t'iu referuar sundimit autokratik nga kryefamiljari mashkull; megjithatë, që nga fundi i shekullit të 20-të është përdorur gjithashtu për t'iu referuar sistemeve shoqërore në të cilat pushteti mbahet kryesisht nga burrat e rritur. Termi u përdor veçanërisht nga shkrimtarë të lidhur me feminizmin e valës së dytë si Kate Millett ; këta shkrimtarë kërkuan të përdorin një kuptim të marrëdhënieve shoqërore patriarkale për të çliruar gratë nga dominimi mashkullor. Ky koncept i patriarkatit u zhvillua për të shpjeguar dominimin mashkullor si një fenomen social dhe jo biologjik.

Patriarkati është një sistem shoqëror në të cilin burrat janë figurat kryesore të autoritetit në fushat e udhëheqjes politike, autoritetit moral dhe kontrollit të pronës . Sociologia Sylvia Walby e përkufizon patriarkalin si "një sistem strukturash dhe praktikash shoqërore në të cilat burrat dominojnë, shtypin dhe shfrytëzojnë gratë". Shtresimi social sipas linjave gjinore, me pushtetin kryesisht të mbajtur nga burrat, është vërejtur në shumicën e shoqërive.

## Historia

Disa studiues kanë deklaruar se provat e para të strukturave patriarkale, shenjat e një ndarjeje seksuale të punës, datojnë rreth 2 milionë vjet më parë, thellë në të kaluarën evolucionare të njerëzimit. Dëshmi të tjera psikologjike antropologjike, arkeologjike dhe evolucionare sugjerojnë se shumica e shoqërive parahistorike ishin relativisht egalitare, dhe sugjerojnë se strukturat shoqërore patriarkale nuk u zhvilluan deri pas fundit të epokës së Pleistocenit, duke ndjekur zhvillimet sociale dhe teknologjike si bujqësia dhe zbutja. Sipas Robert M. Strozier, kërkimet historike nuk kanë gjetur ende një "ngjarje fillestare" specifike. Historiania Gerda Lerner pohon se nuk kishte asnjë ngjarje të vetme dhe dokumenton se patriarkia si sistem shoqëror u ngrit në pjesë të ndryshme të botës në periudha të ndryshme. Disa studiues tregojnë për ngjarje sociale dhe teknologjike rreth gjashtë mijë vjet më parë (4000 pes ), ndërsa të tjerë sugjerojnë një proces evolucionar gjatë një periudhe të mungesës së burimeve në Afrikë afërsisht 2 milion vjet më parë si origjina e atësisë dhe fillimi i patriarkatit.

Teoria marksiste, siç artikulohet kryesisht nga Friedrich Engels në *Origjina e familjes, pronës private dhe shtetit*, ia cakton origjinën e patriarkatit shfaqjes së pronës private, e cila tradicionalisht është kontrolluar nga burrat. Në këtë këndvështrim, burrat drejtonin prodhimin familjar dhe kërkuan të kontrollonin gratë në mënyrë që të siguronin kalimin e pronës familjare tek pasardhësit e tyre (meshkuj), ndërsa gratë kufizoheshin në punën shtëpiake dhe prodhimin e fëmijëve. [20] Lerner e kundërshton këtë ide, duke argumentuar se patriarkia u shfaq përpara zhvillimit të shoqërisë së bazuar në klasa dhe konceptit të pronës private.

Dominimi i grave nga burrat gjendet në Lindjen e Lashtë të Afërt që në vitin 3100 pes, siç janë kufizimet në aftësinë riprodhuese të gruas dhe përjashtimi nga "procesi i përfaqësimit ose ndërtimit të historisë". Sipas disa studiuesve, me shfaqjen e hebrenjve, ekziston edhe "përjashtimi i gruas nga besëlidhja Perëndi-njerëzimi".

Arkeologia Marija Gimbutas argumenton se valët e pushtuesve që ndërtojnë kurgan nga stepat ukrainase në kulturat e hershme bujqësore të Evropës së Vjetër në Egje, Ballkan dhe Italinë jugore krijuan hierarki mashkullore që çuan në ngritjen e patriarkatit në shoqërinë perëndimore . Steven Taylor argumenton se rritja e dominimit patriarkal u shoqërua me shfaqjen e politikave hierarkike të shtresuara shoqërore, dhunën e institucionalizuar dhe egon e ndarë të individualizuar të lidhur me një periudhë stresi klimatik.

Në librin *Catching Fire: How Cooking Made Us Human* Primatologu britanik Richard Wrangham sugjeron se origjina e ndarjes së punës midis meshkujve dhe femrave mund të ketë origjinën me shpikjen e gatimit, e cila vlerësohet të kanë ndodhur njëkohësisht me marrjen e kontrollit të zjarrit nga njerëzit midis 1 dhe 2 milion vjet më parë. Ideja u propozua herët nga Friedrich Engels në një ese të papërfunduar të vitit 1876 .

Një gjeneral i shquar grek Meno, në dialogun platonik me të njëjtin emër, përmbledh ndjenjën mbizotëruese në Greqinë klasike për virtytet përkatëse të burrave dhe grave. Ai thotë:

> Para së gjithash, nëse merrni virtytin e një njeriu, mund të thuhet lehtësisht se virtyti i një njeriu është ky - që ai të jetë kompetent për të menaxhuar punët e qytetit të tij dhe për t'i menaxhuar ato në mënyrë që të përfitojnë miqtë e tij. dhe të dëmtojë armiqtë e tij dhe të kujdeset që të mos pësojë dëme. Ose merrni virtytin e një gruaje: nuk ka vështirësi ta përshkruani atë si detyrë për të rregulluar mirë shtëpinë, për t'u kujdesur për pronën brenda dhe për t'iu bindur burrit të saj.
>
> — Meno, Platoni

Veprat e Aristotelit i portretizonin gratë si moralisht, intelektualisht dhe fizikisht inferiore ndaj burrave; i shihte gratë si pronë të burrave; pohoi se roli i gruas në shoqëri ishte të riprodhohej dhe t'u shërbente burrave në familje; dhe e pa dominimin mashkullor ndaj grave si të natyrshëm dhe të virtytshëm.

Jo të gjithë mendimtarët e mëdhenj grekë besonin se gratë ishin inferiore. Mësuesi i Aristotelit, Platoni, shpalosi vizionin e tij për shoqërinë më të drejtë në veprën e tij Republika . Në të, Platoni argumenton se gratë do të kishin barazi të plotë arsimore dhe politike në një shoqëri të tillë dhe do të shërbenin në ushtri. Pitagorianët vlerësuan gjithashtu pjesëmarrjen e grave, të cilat trajtoheshin si të barabarta intelektuale.

Lerner thotë se Aristoteli besonte se gratë kishin gjak më të ftohtë se burrat, gjë që i bënte gratë të mos evoluonin në burra, seksi që Aristoteli besonte se ishte i përsosur dhe superior. Maryanne Cline Horowitz deklaroi se Aristoteli besonte se "shpirti kontribuon në formën dhe modelin e krijimit". Kjo nënkupton se çdo papërsosmëri që shkaktohet në botë duhet të shkaktohet nga një grua, sepse nuk mund të fitohet një papërsosmëri nga përsosmëria (të cilën ai e perceptoi si mashkull). Aristoteli kishte një strukturë sunduese hierarkike në teoritë e tij. Lerner pohon se përmes këtij sistemi besimi patriarkal, të transmetuar brez pas brezi, njerëzit janë kushtëzuar të besojnë se burrat janë superiorë ndaj grave. Këto simbole janë pikë referimi për të cilat fëmijët mësojnë kur rriten, dhe cikli i patriarkalizmit vazhdon shumë pas grekëve.

Egjipti nuk la të dhëna filozofike, por Herodoti la një shënim të tronditjes së tij nga kontrasti midis roleve të grave egjiptiane dhe grave të Athinës . Ai vuri re se gratë egjiptiane merrnin pjesë në treg dhe ishin të punësuara në tregti . Në Egjiptin e lashtë, gratë e klasës së mesme kishin të drejtë të uleshin në një gjykatë lokale, të angazhoheshin në transaksione të pasurive të paluajtshme dhe të trashëgonin ose të trashëgonin pronën . Gratë gjithashtu siguruan kredi dhe dëshmuan dokumente ligjore. Grave athinase iu mohuan të drejta të tilla.

Megjithatë, ndikimi grek u përhap me pushtimet e Aleksandrit të Madh, i cili u arsimua nga Aristoteli.

Gjatë kësaj periudhe kohore në Kinë, rolet gjinore dhe patriarkia mbetën të formësuara nga konfucianizmi . I adoptuar si fe zyrtare në dinastinë Han, konfucianizmi ka dikta të forta në lidhje me sjelljen e grave, duke deklaruar vendin e gruas në shoqëri, si dhe duke përshkruar sjelljen e virtytshme. *Tre bindjet dhe katër virtytet*, një tekst konfucian, vendos vlerën e një gruaje në besnikërinë dhe bindjen e saj. Ai shpjegon se një grua e bindur duhet t'i bindet babait të saj përpara martesës, burrit të saj pas martesës dhe djalit të saj të parë nëse është e ve, dhe se një grua e virtytshme duhet të praktikojë përshtatshmërinë seksuale, fjalimin e duhur, pamjen modeste dhe punën e palodhur. Ban Zhao, një dishepull konfucian, shkruan në librin e saj *Parimet për gratë* se shqetësimi kryesor i një gruaje është të nënshtrohet përpara figurave patriarkale, si burri ose babai, dhe se ato nuk duhet të merren me inteligjencën ose talentin. Ban Zhao konsiderohet nga disa historianë si një kampion i hershëm për arsimimin e grave në Kinë; megjithatë, shkrimi i saj i gjerë mbi vlerën e mediokritetit dhe sjelljes servile të një gruaje i lë të tjerët të ndjejnë se kjo rrëfim është rezultat i një dëshire të gabuar për ta hedhur atë në një dritë bashkëkohore feministe. Ngjashëm me *Tre Bindjet dhe Katër Virtytet*, *Parimet për Gratë* synoheshin si një udhërrëfyes moral për sjelljen e duhur femërore dhe u pranuan gjerësisht si të tilla për shekuj.

Edhe pse shumë teoricienë të shekullit të 16-të dhe të 17-të ishin dakord me pikëpamjet e Aristotelit në lidhje me vendin e gruas në shoqëri, asnjëri prej tyre nuk u përpoq të provonte detyrimin politik mbi bazën e familjes patriarkale deri diku pas vitit 1680. Teoria politike patriarkale është e lidhur ngushtë me Sir Robert Filmer . Diku para vitit 1653, Filmer përfundoi një vepër të titulluar *Patriarcha* . Megjithatë, ajo nuk u botua vetëm pas vdekjes së tij. Në të, ai mbrojti të drejtën hyjnore të mbretërve si titullin e trashëguar nga Adami, njeriu i parë i llojit njerëzor, sipas traditës judeo-kristiane .

Megjithatë, në gjysmën e dytë të shekullit të 18-të, ndjenjat klerikale të patriarkatit po përballeshin me sfidat e autoriteteve intelektuale – Enciklopedia e Diderot mohon trashëgiminë e autoritetit atëror duke deklaruar, “... arsyeja na tregon se nënat kanë të drejta dhe autoritet të barabartë me ato të baballarët, sepse detyrimet që u ngarkohen fëmijëve burojnë njëlloj nga nëna dhe babai, pasi të dy janë njësoj përgjegjës për sjelljen e tyre në botë. Kështu ligjet pozitive të Zotit që kanë të bëjnë me bindjen e fëmijëve i bashkohen babait dhe nënës pa asnjë diferencimi; të dy zotërojnë një lloj mbizotërimi dhe juridiksioni mbi fëmijët e tyre..."

Në shekullin e 19-të, gra të ndryshme filluan të vënë në dyshim interpretimin e pranuar përgjithësisht patriarkal të shkrimeve të krishtera . Kuaker Sarah Grimké shprehu skepticizëm në lidhje me aftësinë e burrave për të përkthyer dhe interpretuar pasazhe që lidhen me rolet e sekseve pa paragjykime. Ajo propozoi përkthime dhe interpretime alternative të pasazheve në lidhje me gratë dhe aplikoi kritika historike dhe kulturore për një numër vargjesh, duke argumentuar se këshillat e tyre zbatoheshin për situata specifike historike dhe nuk duheshin parë si urdhra universale.

Elizabeth Cady Stanton përdori kritikën e Grimké-së ndaj burimeve biblike për të krijuar një bazë për mendimin feminist. Ajo botoi *Biblën e Gruas*, e cila propozoi një lexim feminist të Dhiatës së Vjetër dhe të Re. Kjo tendencë u zgjerua nga teoria feministe, e cila denoncoi traditën patriarkale judeo-kristiane. Në vitin 2020, teoricieni social dhe teologia Elaine Storkey ritregoi historitë e tridhjetë grave biblike në librin e saj *Gratë në një botë patriarkale* dhe zbatoi sfidat me të cilat përballen gratë sot. Duke punuar si nga Shkrimet Hebraike ashtu edhe nga Dhiata e Re, ajo analizoi variacione të ndryshme të patriarkatit dhe përvijoi paradoksin e Rahabës, një prostitutë në Dhiatën e Vjetër që u bë një model në Letrën e Jakobit të Dhiatës së Re dhe në Letrën drejtuar Hebrenjve. . Në esenë e tij, *Një Patriarki Gjyqësor: Ligji Familjar në Kapërcyell të Shekullit*, Michael Grossberg shpiku frazën *patriarkia gjyqësore* duke thënë se, "Gjyqtari u bë mbrojtësi midis familjes dhe shtetit" dhe se, "Patriarkët gjyqësorë dominuan ligjin familjar sepse brenda këtyre rivaliteteve institucionale dhe brendaklasore gjyqtarët ia dolën të mbronin pushtetin e tyre mbi ligjin që rregullonte vatrën.

## Teoritë sociale

Sociologët priren të refuzojnë shpjegimet kryesisht biologjike të patriarkatit dhe pretendojnë se proceset e socializimit janë kryesisht përgjegjës për vendosjen e roleve gjinore . Sipas teorisë standarde sociologjike, patriarkalizmi është rezultat i ndërtimeve sociologjike që përcillen brez pas brezi. Këto ndërtime janë më të theksuara në shoqëritë me kultura tradicionale dhe më pak zhvillim ekonomik. Megjithatë, edhe në shoqëritë moderne dhe të zhvilluara, mesazhet gjinore të përcjella nga familja, mediat masive dhe institucionet e tjera favorizojnë kryesisht meshkujt që kanë një status dominues.

Edhe pse patriarkia ekziston edhe brenda atmosferës shkencore,  "periudhat gjatë të cilave gratë do të kishin qenë në disavantazh fiziologjik në pjesëmarrjen në gjueti duke qenë në një fazë të vonë të shtatzënisë ose në fazën e hershme të rritjes së fëmijëve do të kishin qenë të shkurtra", gjatë kohës së nomadëve, patriarkati ende rritej me pushtet. Lewontin dhe të tjerët argumentojnë se një determinizëm i tillë biologjik i kufizon padrejtësisht gratë. Në studimin e tij, ai thotë se gratë sillen në një mënyrë të caktuar jo sepse janë të prirura biologjikisht, por sepse gjykohen nga "sa mirë përputhen me imazhin stereotip lokal të feminitetit".

Sociologia Sylvia Walby ka kompozuar gjashtë struktura të mbivendosura që përcaktojnë patriarkalitetin dhe që marrin forma të ndryshme në kultura dhe kohë të ndryshme:

1. Familja: gratë kanë më shumë gjasa që puna e tyre të shpronësohet nga burrat e tyre, si nëpërmjet punëve të shtëpisë dhe rritjes së fëmijëve
2. Puna me pagesë: gratë ka të ngjarë të paguhen më pak dhe të përballen me përjashtimin nga puna me pagesë
3. Shteti: gratë nuk kanë gjasa të kenë pushtet dhe përfaqësim formal
4. Dhuna: gratë janë më të prirura për t'u dhunuar
5. Seksualiteti: seksualiteti i grave ka më shumë gjasa të trajtohet negativisht
6. Kultura: përfaqësimi i grave në media, dhe kultura popullore është "brenda një vështrimi patriarkal".

Teoricienët feministë kanë shkruar gjerësisht për patriarkalin ose si shkak kryesor i shtypjes së grave, ose si pjesë e një sistemi ndërveprues. Shulamith Firestone, një feministe radikale-libertare, e përkufizon patriarkalin si një sistem të shtypjes së grave. Firestone beson se patriarkalizmi shkaktohet nga pabarazitë biologjike midis grave dhe burrave, p.sh. që gratë lindin fëmijë, ndërsa burrat jo. Firestone shkruan se ideologjitë patriarkale mbështesin shtypjen e grave dhe jep si shembull gëzimin e lindjes, të cilën ajo e etiketon një mit patriarkal. Për Firestone, gratë duhet të fitojnë kontrollin mbi riprodhimin në mënyrë që të jenë të lira nga shtypja. Historiania feministe Gerda Lerner beson se kontrolli i mashkullit mbi seksualitetin dhe funksionet riprodhuese të grave është një shkak dhe rezultat themelor i patriarkatit. Alison Jaggar gjithashtu e kupton patriarkalin si shkakun kryesor të shtypjes së grave. Sistemi i patriarkatit e realizon këtë duke i larguar gratë nga trupi i tyre.

Lindsey German përfaqëson një ndryshim në këtë drejtim. German argumentoi për nevojën për të ripërcaktuar origjinën dhe burimet e patriarkatit, duke përshkruar teoritë kryesore si "të kuptuara të pakta se si shtypja e grave dhe natyra e familjes kanë ndryshuar historikisht. As nuk ka shumë ide se sa shumë e ndryshme është kjo shtypje. nga klasa në klasë." Në vend të kësaj, patriarkati nuk është rezultat i shtypjes së grave ndaj grave ose seksizmit në vetvete, me burrat që nuk identifikohen as si përfituesit kryesorë të një sistemi të tillë, por vetë kapitali . Si e tillë, çlirimi i femrës duhet të fillojë “me një vlerësim të pozitës materiale të gruas në shoqërinë kapitaliste”. Në këtë, gjermanishtja ndryshon nga Young ose Hartmann duke hedhur poshtë nocionin ("të vërtetën e përjetshme") se patriarkati është në rrënjë të shtypjes femërore.

Jaggar, Young dhe Hartmann janë ndër teoricienet feministe që argumentojnë se sistemi i patriarkatit duhet të përmbyset plotësisht, veçanërisht familja heteropatriarkale, të cilën ata e shohin si një komponent të domosdoshëm të shtypjes femërore. Familja jo vetëm që shërben si përfaqësuese e qytetërimit më të madh duke i shtyrë anëtarët e saj të ndryshojnë dhe të binden, por vepron si një komponent në sundimin e shtetit patriarkal që sundon banorët e tij me kryefamiljarin.

Sociologia Joan Acker, duke analizuar konceptin e patriarkatit dhe rolin që ai ka luajtur në zhvillimin e mendimit feminist, thotë se duke e parë patriarkalin si një "dukuri universale, transhistorike dhe transkulturore" ku "gratë ishin kudo të shtypura nga burrat në pak a shumë të njëjtat mënyra [...] prireshin drejt një esencializmi biologjik."

Anna Pollert e ka përshkruar përdorimin e termit patriarkat si përshkrim dhe shpjegim rrethor dhe i përzier. Ajo vëren se diskursi mbi patriarkalin krijon një "ngërç teorik ... duke imponuar një etiketë strukturore mbi atë që supozohet të shpjegojë" dhe për këtë arsye varfëron mundësinë e shpjegimit të pabarazive gjinore.

Studimet e detyrimit seksual mashkullor dhe rezistencës femërore në primatët jo-njerëzor (për shembull, shimpanzetë ) sugjerojnë se konfliktet seksuale të interesit që qëndrojnë në themel të patriarkatit i paraprijnë shfaqjes së specieve njerëzore. Megjithatë, shkalla e fuqisë mashkullore mbi femrat ndryshon shumë në specie të ndryshme primatësh. Midis bonobo-ve (një i afërm i ngushtë i njerëzve), për shembull, shtrëngimi i femrave nga meshkujt vërehet rrallë, nëse ndonjëherë, dhe bonobo-t konsiderohen gjerësisht si matriarkale në strukturën e tyre shoqërore.

Disa përkrahës të kuptimit biologjik determinist të patriarkatit argumentojnë se për shkak të biologjisë njerëzore femërore, gratë janë më të përshtatshme për të kryer role të tilla si rritja anonime e fëmijëve në shtëpi, sesa role vendimmarrëse të profilit të lartë, siç janë lideret në beteja. Nëpërmjet kësaj baze, "ekzistenca e një ndarjeje seksuale të punës në shoqëritë primitive është një pikënisje sa për rrëfimet thjesht sociale të origjinës së patriarkatit, aq edhe për ato biologjike". Prandaj, ngritja e patriarkatit njihet përmes kësaj "ndarjeje seksuale" të dukshme.

## Shih edhe

* Feminizmi
* Matriarkati
* Rolet gjinore
* Barazia gjinore
* Shtëpia Perandorake e Japonisë

## Literatura

* Bourdieu, Pierre (2001). *Masculine domination*. Cambridge, UK: Polity Press. ISBN 978-0-7456-2265-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Durham, Meenakshi G. (1999). "Articulating adolescent girls' resistance to patriarchal discourse in popular media". *Women's Studies in Communication*. **22** (2): 210–229. doi:10.1080/07491409.1999.10162421. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Gilligan, Carol (1982). *In a different voice: psychological theory and women's development*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-44544-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Smiley, Marion (2004). "Gender, democratic citizenship v. patriarchy: a feminist perspective on Rawls". *Fordham Law Review*. **72** (5): 1599–1627. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Keith, Thomas (2017). "Patriarchy, Male Privilege, and the Consequences of Living in a Patriarchal Society". *Masculinities in Contemporary American Culture: An Intersectional Approach to the Complexities and Challenges of Male Identity*. Routledge. ISBN 978-1-317-59534-2. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Light, Aimee U. (2005). "Patriarchy". përmbledhur nga Boynton, Victoria; Malin, Jo (red.). *Encyclopedia of Women's Autobiography, Volume 2: K-Z*. Greenwood Publishing Group. fq. 453–456. ISBN 978-0-313-32737-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Messner, Michael A. (2004). "On patriarchs and losers: rethinking men's interests". *Berkeley Journal of Sociology*. **48**: 74–88. JSTOR 41035593. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!) Pdf.
* Mies, Maria (2014). *Patriarchy and accumulation on a world scale: women in the international division of labour*. London: Zed Books Ltd. ISBN 978-1-78360-169-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Smith, Bonnie G. (2004). *Women's history in global perspective*. Vëll. 2. Urbana: University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-02997-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Pateman, Carole (2018). *The Sexual Contract* (bot. 30th anniversary). Stanford University Press. ISBN 978-1-5036-0827-6. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Pilcher, Jane; Wheelan, Imelda (2004). *50 key concepts in gender studies* (PDF). London Thousand Oaks, California: Sage. ISBN 978-0-7619-7036-1. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 30 dhjetor 2016. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)

## Referime