# Gratë në të Zeza

Gratë me të zeza duke organizuar një protestë në New Paltz, Nju Jork.
**Gratë në të Zeza** janë një rrjet ndërkombëtar aktivistesh feministe të cilat përmes aksioneve publike paqësore e kundërshtojnë luftën, militarizmin dhe format e tjera të dhunës. Format e shprehjes së aktivizmit të tyre përfshijnë mbajtjen e vigjiljeve, organizimin e protestave në hapësira publike dhe aksionet transnacionale të solidaritetit.

## Historiku

### **Izrael**

"Gratë me të Zeza" protestojnë kundër politikës luftarake izraelite dhe luftës së afërt në Irak, maj 2003.
Lëvizja u shfaq për herë të parë në fund të shekullit të XX-të dhe që nga ajo kohë është formësuar nga kontekste të ndryshme shoqërore e politike. Grupet e para protestuese dolën në rrugë në Jeruzalem të Izraelit, më 9 janar të vitit 1988, si kundërpërgjigjje ndaj shkeljes së të drejtave të njeriut  nga ushtarët izraelitë në territoret e okupuara, gjatë Intifadës së Parë. Njëkohësisht, protestueset ishin grupi i parë që publikisht demonstruan në Izrael kundër politikave qeveritare të pushtimit të territoreve palestineze.

Gjatë kësaj periudhe, pjesëmarrëset e udhëhequra nga aktivistja Hagar Roublev, mbanin vigjilje çdo të premte në qendër të Jeruzalemit, të veshura në rroba të zeza për të tërhequr vëmendjen, si shenjë të mbajtjes zi për viktimat dhe protestës paqësore. Kjo praktikë frymëzoi edhe emrin e grupit i cili deri atë kohë nuk identifikohej me një emërtim të caktuar . Vigjiljet e organizuara në shtete të tjera mbaheshin në solidaritet me grupin izraelit, por së shpejti forma e organizimit u replikua për të përfshirë edhe çështje të tjera politike e shoqërore.

### **Shtetet e ish-Jugosllavisë**

Një nga grupet më të konsoliduara të periudhës së fillimit ishte ai i Grave në të Zeza në hapësirën e shteteve të ish-Jugosllavisë, i cili mbajti aksionin e parë më 9 tetor 1991, në Beograd. I inciuar nga Stasha Zajoviq dhe aktiviste të tjera feministe e pacifiste. Grupi organizoi vigjilje dhe protesta publike kundër luftës, militarizmit, nacionalizmit dhe politikave vrastare të regjimit të Sllobodan Millosheviqit. Aksionet zhvilloheshin kryesisht në formën e vigjiljeve të heshtura.

Gratë në të Zeza organizojnë protestë në Ulqin kundër luftës në Kosovë. Fotografi nga protesta e zhvilluar në vitin 1999.Gjatë luftërave në ish-Jugosllavi  përgjatë viteve 1990, grupi u bë një urë lidhëse për rrjete feministe dhe anti-militare nga Serbia, Kroacia, Bosnja dhe Hercegovina, Mali i Zi dhe Kosova. Aktivistet organizuan konferenca rajonale dhe aksione solidariteti me viktimat e luftës, ndërsa protestonin publikisht spastrimin etnik, mobilizimin ushtarak dhe retorikën nacionaliste të regjimit. Grupi i Grave në të Zeza në Beograd e përkufizonte qëndrimin e tyre anti-militarist si “orientim shpirtëror dhe zgjedhje politike”, duke kundërshtuar luftën, prodhimin e armëve, nacionalizmin dhe format e ndryshme të diskriminimit e dhunës.

Pas përfundimit të luftërave, Gratë në të Zeza vazhduan aktivitetin përmes aksioneve përkujtimore dhe nismave për drejtësi tranzicionale, përfshirë vigjilje kushtuar viktimave të gjenocidit në Srebrenicë dhe rrethimit të Sarajevës. Këto aktivitete i vazhdojnë ende rregullisht.

Që nga fillet e veprimtarisë, Gratë në të Zeza është zhvilluar si lëvizje transnacionale, çka e bën të vështirë përcaktimin e numrit të saktë të grupeve aktive në botë. Rrjeti ka përbashkuar anëtare nga shtetet e Evropës, SHBA-të, Amerikës Latine, Azisë dhe Afrikës.

## Fushëveprimtaria

#### **Ideologjia**

Në hapësirat e tensionuara politikisht ku filluan veprimtarinë, Gratë në të Zeza u shquan për qëndrimet e tyre anti-militariste dhe për kundërshtimin publik të nacionalizmit dhe dhunës. Ato nuk e konsiderojnë vetën si organizatë, por si “mënyrë komunikimi dhe formulë për aksion”. Qëndrim tjetër i cekur në uebfaqen e menaxhuar nga grupi rajonal i ish-shteteve të Jugosllavisë është mbështetja e aktivizmit në teori feministe me qasje anti-patriarkale dhe anti-homofobe, si dhe në parime sekulare dhe anti-nacionaliste.

Megjithëse secili grup lokal i Grave në të Zeza është i lirë të përcaktojë qëllimet dhe aktivitetet e veta, grupet mbajnë kontakte të rregullta mes vete përmes internetit dhe organizojnë konferenca ndërkombëtare vjetore. Që nga fillimi, lëvizja nuk ka pasur strukturë hierarkike formale dhe vendimmarrja është bërë kryesisht përmes konsensusit.

#### **Format e aksioneve**

Aksionet e Gratë në të Zeza zhvillohen në forma jo të dhunshme dhe paqësore, dhe në pjesëmarrje kanë kryesisht gra. Ato ndërtohen në mënyra feministe të veprimit, ndonëse nuk kanë një manifesto të përbashkët. Rëndom aksionet i zhvillojnë në formë vigjiljesh, ku gratë vishen në të zeza, qëndrojnë në hapësira publike, si rrugë të frekuentuara apo objekte institucionale, përfshirë ndërtesa qeveritare dhe ambasada, duke mbajtur pankarta dhe mesazhe protestuese. Disa vigjilje zhvillohen në heshtje të plotë, ndërsa në raste të tjera pjesëmarrëset komunikojnë me kalimtarët ose japin deklarata publike.

Simbolika e aksioneve të Grave në të Zeza mbështetet kryesisht në përdorimin e trupit, ngjyrës së zezë dhe heshtjes. Vigjiljet e heshtura janë përdorur si formë proteste kundër luftës, dhunës dhe mohimit të krimeve të luftës, si dhe për të kundërshtuar kulturën e harresës në shoqëritë e pasluftës. Përveç vigjiljeve, format e tjera të protestës përfshijnë bllokimin simbolik të rrugëve duke u ulur në shenjë proteste, si dhe aksione bllokimi të qasjes në objekte dhe baza ushtarake.

## Aksionet solidarizuese me Kosovën

Studiues dhe aktivistë e kanë përshkruar lëvizjen anti-luftë në Serbi gjatë viteve 1990 si një hapësirë ku gratë luajtën rol qendror në organizimin e rezistencës qytetare ndaj luftës dhe nacionalizmit. Brenda këtij konteksti, Gratë në të Zeza u shquan për aksionet e tyre publike, bashkëpunimin rajonal dhe insistimin në përballjen me përgjegjësinë për krimet e luftës. Të dhënat për aktivitetet në Kosovë janë bazuar në kronologjinë e përpiluar nga Stasha Zajoviq, Tamara Belenzada dhe Rachel Long në arkivin online të webfaqes së Grave në të Zeza.

#### **1991 - 1998**

Gjatë viteve 1990, aktiviste dhe organizata të grave në Kosovë organizuan protesta paqësore kundër represionit dhe dhunës së ushtruar nga regjimi serb. Sipas aktivistes Igballe Rogova, edhe protestat e grave në Kosovë u frymëzuan nga vigjiljet e heshtura të Grave në të Zeza në Beograd dhe nga format feministe të rezistencës publike: “Ne protestonim me trupat tanë, duke qëndruar në heshtje”.

Në maj të vitit 1991 u organizua “Karavani i Paqes në Kosovë”, ku morën pjesë pacifiste nga Beogradi, Pançeva dhe qytete italiane, përfshirë disa nga themelueset e Grave në të Zeza. Gjatë vizitës u mbajtën takime me përfaqësues të komunitetit shqiptar në Kosovë, minatorë të Trepçës, punëtorë të arsimit dhe intelektualë, ndërsa u dokumentuan dëshmi mbi represionin sistematik të regjimit serb ndaj shqiptarëve në Kosovë. Në karavan mori pjesë edhe eurodeputeti dhe aktivisti italian Alexander Langer. Ky aktivitet konsiderohet fillimi i bashkëpunimit ndërmjet Grave në të Zeza dhe shoqërisë civile shqiptare në Kosovë. Në qershor të vitit 1991, aktiviste feministe nga Beogradi dhe Prishtina morën pjesë së bashku në Takimin e Katërt Feminist Jugosllav në Lubjanë. Ndërsa në nëntor të po atij viti, aktiviste të Grave në të Zeza dhe përfaqësuese të komunitetit shqiptar të Kosovës zhvilluan një turne të përbashkët në disa qytete të Italisë veriore.

Në vitin 1992, Gratë në të Zeza në Beograd organizuan pjesëmarrjen e aktivisteve nga grupe feministe, pacifiste dhe organizata për të drejtat e njeriut nga ish-Jugosllavia, përfshirë Kosovën, në takimin “Women’s Solidarity” në Venedik, të organizuar nga Gratë në të Zeza në Itali. Këto takime shërbyen për krijimin e rrjeteve feministe dhe paqësore ndërmjet grave nga rajoni gjatë shpërbërjes së Jugosllavisë.

Gjatë vigjiljes së 8 Marsit 1995 në Beograd, aktivistet e Grave në të Zeza u sulmuan fizikisht pasi shpalosën për herë të parë pankartën “Gratë shqiptare janë motrat tona”. Sipas aktivisteve, pankarta vazhdoi të përdorej në aksionet paqësore të grupit dhe shpesh ishte cak i sulmeve nga nacionalistët. Më vonë, pankarta u shkrua edhe në gjuhën shqipe. Në gusht 1995, aktiviste shqiptare nga Kosova morën pjesë për herë të parë në takimin e “Rrjetit të Solidaritetit të Grave Kundër Luftës” */ Rrjeti Gratë në të Zeza* në Trešnjevac të Vojvodinës. Në dhjetor të po atij viti, Gratë në të Zeza organizuan një diskutim publik mbi represionin ndaj shqiptarëve në Kosovë dhe rezistencën paqësore të shqiptarëve të Kosovës.

Në vitet 1996–1998, Gratë në të Zeza zgjeruan aktivitetet solidarizuese me organizatat e grave dhe shoqërinë civile shqiptare në Kosovë. Aktivistet vizituan disa herë Prishtinën, organizuan protesta në Beograd kundër shkeljeve të të drejtave të njeriut në Kosovë dhe shpërndanë raporte mbi represionin ndaj shqiptarëve në rrjete ndërkombëtare feministe dhe paqësore.

Në vitin 1996, gjatë Takimit të Pestë Ndërkombëtar të Grave në të Zeza në Novi Sad, aktiviste shqiptare nga Kosova dëshmuan mbi represionin e regjimit serb në panelin “Lufta psikologjike në Kosovë”. Po atë vit, gjatë protestave civile kundër manipulimit zgjedhor në Serbi, aktivistet e grupit mbanin pankarta në mbështetje të rezistencës jo të dhunshme në Kosovë dhe shpërndanin materiale informuese mbi gjendjen në Kosovë.

Gjatë vitit 1997, bashkëpunimi me organizatat shqiptare të Kosovës u thellua përmes vizitave të ndërsjella, aksioneve solidarizuese dhe protestave kundër asaj që aktivistet e përshkruanin si “luftë me intensitet të ulët” ndaj shqiptarëve të Kosovës. Në të njëjtën periudhë, Gratë në të Zeza organizuan aksione në solidaritet me protestat e studentëve shqiptarë në Prishtinë dhe vizita të përbashkëta në Kosovë me aktiviste të rrjetit ndërkombëtar të lëvizjes.

Në vitin 1998, grupi organizoi protesta të vazhdueshme nën sloganin “Për paqe në Kosovë” dhe iu bashkua fushatës anti-luftë “Nuk e dua luftën”. Në Takimin e Shtatë Ndërkombëtar të Grave në të Zeza në Suboticë morën pjesë 28 aktiviste nga Kosova, ndërsa gjuha shqipe u përfshi ndër gjuhët zyrtare të konferencës. Në shtator të po atij viti, autoritetet serbe ndaluan një takim ndërkombëtar anti-luftë në Kosovë të organizuar nga Gratë në të Zeza dhe Amnesty International, ndërsa protesta solidarizuese u mbajtën njëkohësisht në vende të ndryshme të botës.

#### **1999 - sot**

Në fillim të vitit 1999, para nisjes së bombardimeve të NATO-s, grupi vazhdoi protestat nën sloganet “Për paqe në Kosovë” dhe “Marrëveshja është më e mirë se lufta”. Gjatë luftës, aktivistet mbajtën kontakte të vazhdueshme me bashkëpunëtore dhe qytetarë në Kosovë, përfshirë persona të dëbuar dhe ata që mbetën në Kosovë gjatë periudhës së spastrimit etnik dhe bombardimeve. Në shtator 1999, Gratë në të Zeza organizuan në Beograd protestën “Ndal hakmarrjen në Ballkan”, kundër dhunës dhe spastrimit etnik.

Grupi organizoi gjithashtu aksione solidariteti me poeten, mjeken dhe aktivisten shqiptare Flora Brovina, pas arrestimit të saj nga autoritetet serbe. Aktivistet monitoruan proceset gjyqësore ndaj shqiptarëve të Kosovës në Nish dhe Beograd, të cilat i konsideronin procese të montuara politikisht, dhe organizuan protesta e raporte për opinionin ndërkombëtar. Pas luftës, Gratë në të Zeza vazhduan monitorimin e gjykimeve ndaj shqiptarëve të burgosur në Serbi dhe organizuan një fushatë ndërkombëtare për lirimin e të burgosurve politikë shqiptarë. Në periudhën 2001–2004, grupi mori pjesë në konferenca ndërkombëtare mbi Kosovën dhe organizoi protesta kundër dhunës në Kosovë.

Bashkëpunimi ndërmjet organizatave feministe nga Kosova dhe Serbia u institucionalizua në vitin 2006 me krijimin e “Koalicionit të Grave për Paqe” nga Rrjeti i Grave të Kosovës dhe Gratë në të Zeza në Serbi. Koalicioni synonte ndërtimin e solidaritetit feminist, promovimin e dialogut ndërmjet grave nga të dyja shoqëritë dhe fuqizimin e grave në proceset e paqes dhe drejtësisë tranzicionale. Aktivistet organizuan takime, konferenca dhe aksione të përbashkëta publike mbi kujtesën, paqen dhe të drejtat e grave.

Në mars të vitit 2014, Gratë në të Zeza organizuan një performancë publike në Beograd për të përkujtuar krimet e kryera gjatë luftës në Kosovë dhe dëbimin e shqiptarëve të Kosovës nga forcat serbe në vitin 1999. Aktivistet përkujtuan dëbimin masiv të civilëve shqiptarë, vrasjet, dhunën seksuale, plaçkitjet dhe shkatërrimin e pronës gjatë luftës. Gjatë aksionit, grupi kërkoi publikimin e të dhënave për personat e zhdukur shqiptarë, zbardhjen e varreve masive në Serbi dhe ndjekjen penale të përgjegjësve për krimet e luftës. Aktivistet shpalosën pankartën “E mbajmë në mend krimin në Kosovë” në gjuhën shqipe dhe serbe, si dhe mesazhin “Gratë në të Zeza kundër luftës”.

Me rastin e Ditës Ndërkombëtare Kundër Racizmit, në mars të vitit 2021, Gratë në të Zeza organizuan një aksion anti-racist në Beograd kundër gjuhës së urrejtjes dhe diskriminimit ndaj shqiptarëve në Serbi dhe shqiptarëve të Kosovës. Aktivistët dënuan përdorimin e termave fyese dhe retorikës ksenofobe ndaj shqiptarëve në diskursin publik serb, duke theksuar se gjuha e tillë nxit intolerancë dhe racizëm. Gjatë protestës, pjesëmarrëset përdorën edhe thirrje dhe mesazhe në gjuhën shqipe si shenjë solidariteti me komunitetin shqiptar.

Një nismë tjetër e kësaj fryme bashkëpunuese ishte “Gjykata e Grave për ish-Jugosllavinë”, e mbajtur në Qendrën Kulturore Boshnjake në Sarajevë, në vitin 2015. E organizuar nga organizata feministe dhe paqësore nga Bosnja dhe Hercegovina, Kroacia, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Serbia dhe Sllovenia, kishte synim krijimin e një hapësire ku gratë nga shtetet e ish-Jugosllavisë mund të dëshmonin mbi përvojat e tyre. Gratë nga Srebrenica, Drenica, Krusha e Madhe, Deçani dhe zona të tjera dëshmuan para qindra aktivisteve për vrasjet, zhdukjet, dhunën e përjetuar gjatë luftës dhe përpjekjet për rindërtimin e jetës pas konfliktit. Gjykata u konceptua si alternativë feministe ndaj modeleve tradicionale të drejtësisë tranzicionale, duke vendosur në qendër dëshmitë, kujtesën dhe solidaritetin ndërmjet grave nga komunitete të ndryshme etnike dhe shtetërore.

## Shpërblime

Në vitin 2001, lëvizja Gratë në të Zeza u nderua me Millennium Peace Prize for Women, çmim i ndarë nga Fondi Kombeve të Bashkuara për Gratë (UNIFEM). Po atë vit, lëvizja ndërkombëtare, e përfaqësuar nga grupet në Serbi dhe Izrael, u nominua për Çmimin Nobel për Paqe.

Grupi izraelit i Grave në të Zeza ka fituar gjithashtu Aachen Peace Prize (1991), Çmimin e Paqes të qytetit San Giovanni d’Asso (1994) dhe Peacemaker Award të organizatës Jewish Peace Fellowship (2001).

## Burime