# Kapitalizmi

Logoja e kapitalizmit me shenjën e dollarit.
**Kapitalizmi** është një sistem ekonomik i bazuar në pronësinë private të mjeteve të prodhimit dhe funksionimin e tyre për fitim. Karakteristikat qendrore të kapitalizmit përfshijnë akumulimin e kapitalit, tregjet konkurruese, sistemin e çmimeve, pronën private dhe njohjen e të drejtave të pronës, shkëmbimin vullnetar dhe punën me paga. Në një ekonomi tregu kapitalist, vendimmarrja dhe investimet përcaktohen nga secili pronar i pasurisë, pronës ose aftësisë së prodhimit në tregjet e kapitalit dhe financave, ndërsa çmimet dhe shpërndarja e mallrave dhe shërbimeve përcaktohen kryesisht nga konkurrenca në tregjet e mallrave dhe shërbimeve. Ekonomistët, historianët, ekonomistët politikë dhe sociologët kanë adoptuar perspektiva të ndryshme në analizat e tyre të kapitalizmit dhe kanë njohur forma të ndryshme të tij në praktikë. Këto përfshijnë kapitalizmin laissez-faire ose të tregut të lirë, kapitalizmin shtetëror dhe kapitalizmin e mirëqenies. Forma të ndryshme të kapitalizmit paraqesin shkallë të ndryshme të tregjeve të lira, pronësinë publike, pengesa ndaj konkurrencës së lirë dhe politikat sociale të sanksionuara nga shteti. Shkalla e konkurrencës në tregje dhe roli i ndërhyrjes dhe rregullimit, si dhe fusha e pronësisë së shtetit ndryshojnë ndërmjet modeleve të ndryshme të kapitalizmit. Shkalla në të cilën tregjet e ndryshme janë të lira dhe rregullat që përcaktojnë pronën private janë çështje të politikës dhe politikës. Shumica e ekonomive ekzistuese kapitaliste janë ekonomi të përziera që kombinojnë elemente të tregjeve të lira me ndërhyrjen e shtetit dhe në disa raste planifikimin ekonomik. Ekonomitë e tregut kanë ekzistuar nën shumë forma të qeverisjes dhe në shumë kohë, vende dhe kultura të ndryshme. Shoqëritë moderne kapitaliste - të shënuara nga një universalizim i marrëdhënieve shoqërore të bazuara në para, një klasë vazhdimisht e madhe dhe e tërë sistemi e punëtorëve që duhet të punojnë për paga (proletariati) dhe një klasë kapitaliste që zotëron mjetet e prodhimit - të zhvilluara në Evropën Perëndimore në një proces që çoi në Revolucionin Industrial. Sistemet kapitaliste me shkallë të ndryshme të ndërhyrjes së drejtpërdrejtë të qeverisë që atëherë janë bërë dominuese në botën perëndimore dhe vazhdojnë të përhapen. Kapitalizmi është treguar i lidhur fort me rritjen ekonomike. Kritikët e kapitalizmit argumentojnë se ai përqendron pushtetin në duart e një klase minoritare kapitaliste që ekziston përmes shfrytëzimit të klasës punëtore të shumicës dhe punës së tyre, i jep përparësi fitimit mbi të mirën shoqërore, burimeve natyrore dhe mjedisit, është një motor i pabarazisë, korrupsionit dhe paqëndrueshmëritë ekonomike, dhe se shumë nuk janë në gjendje të kenë përfitimet dhe liritë e saj të pretenduara, siç janë investimet e lira. Mbështetësit argumentojnë se siguron produkte dhe inovacione më të mira përmes konkurrencës, promovon pluralizmin dhe decentralizimin e fuqisë, shpërndan pasurinë te njerëzit që janë në gjendje të investojnë në ndërmarrje të dobishme bazuar në kërkesat e tregut, lejon një sistem stimulues fleksibël ku efikasiteti dhe qëndrueshmëria janë përparësitë për të mbrojtur kapitali, krijon një rritje të fortë ekonomike dhe jep produktivitet dhe prosperitet që përfitojnë shumë nga shoqëria.

## Etimologjia

Fjala "kapitalist", që do të thotë një pronar i kapitalit, shfaqet më herët se termi "kapitalizëm" dhe daton në mesin e shekullit të 17-të. "Kapitalizmi" rrjedh nga kapitali, i cili evoluoi nga capitale, një fjalë e vonë latine bazuar në caput, që do të thotë "kokë" - e cila është gjithashtu origjina e "chattel" dhe "bagëtisë" në kuptimin e pasurisë së luajtshme (vetëm shumë më vonë për të i referohen vetëm bagëtive). Capitale u shfaq në shekujt 12-13 për t'iu referuar fondeve, aksioneve të mallrave, shumës së parave ose parave që mbanin interes. Nga 1283, ajo u përdor në kuptimin e aktiveve kapitale të një firme tregtare dhe shpesh ndërrohej me fjalë të tjera - pasuri, para, fonde, mallra, pasuri, pronë etj. Hollantse (gjermanisht: holländische) Mercurius përdor "kapitalistët" në 1633 dhe 1654 për t'u referuar pronarëve të kapitalit. nga Arthur Young në veprën e tij Udhëtimet në Francë (1792). Në Parimet e tij të Ekonomisë Politike dhe Taksimit (1817), David Ricardo iu referua "kapitalistit" shumë herë. Poeti anglez Samuel Taylor Coleridge përdori "kapitalist" në veprën e tij Table Talk (1823). Pierre-Joseph Proudhon e përdori termin në veprën e tij të parë, Çfarë është Prona? (1840), për t'u referuar pronarëve të kapitalit. Benjamin Disraeli e përdori termin në veprën e tij të vitit 1845 Sybil. Përdorimi fillestar i termit "kapitalizëm" në kuptimin e tij modern i atribuohet Louis Blanc në 1850 ("Ajo që unë e quaj 'kapitalizëm" që do të thotë përvetësimi i kapitalit nga disa për përjashtimin e të tjerëve ") dhe Pierre-Joseph Proudhon në 1861 ("Regjimi ekonomik dhe shoqëror në të cilin kapitali, burimi i të ardhurave, nuk u përket përgjithësisht atyre që e bëjnë atë të funksionojë përmes punës së tyre"). Karl Marks dhe Fridrih Engels iu referuan "sistemit kapitalist" dhe te "mënyra kapitaliste e prodhimit" në Kapital (1867). Përdorimi i fjalës "kapitalizëm" në lidhje me një sistem ekonomik shfaqet dy herë në Vëllimin I të Kapitalit, f. 124 (Botimi Gjerman) dhe në Teoritë e vlerës së tepërt, vëllimi II, f. 493 (Botim Gjerman). Marksi nuk e përdori gjerësisht formën kapitalizëm, por përkundrazi mënyrën e prodhimit kapitalist dhe kapitalist, të cilat shfaqen më shumë se 2,600 herë në trilogjinë Capital (Das Kapital). Në gjuhën angleze, termi "kapitalizëm" shfaqet për herë të parë, sipas Fjalorit të Oxford English (OED), në 1854, në romanin The Newcomes nga romancieri William Makepeace Thackeray, ku fjala do të thoshte "të kesh pronësi mbi kapitalin". Gjithashtu sipas OED, Carl Adolph Douai, një socialist gjermano-amerikan dhe abolicionist, përdori termin "kapitalizëm privat" në 1863.

## Historia

Cosimo de 'Medici, i cili arriti të ndërtojë perandorinë financiare ndërkombëtare dhe ishte një nga bankierët e parë Medici
Kapitalizmi në formën e tij moderne mund të gjurmohet në shfaqjen e kapitalizmit agrar dhe merkantilizmit në Rilindjen e hershme, në qytete-shtete si Firence. Kapitali ka ekzistuar në mënyrë fillestare në një shkallë të vogël për shekuj në formën e aktiviteteve tregtare, huazuese dhe huazuese dhe herë pas here si industri e shkallës së vogël me një punë me pagë. Shkëmbimi i thjeshtë i mallrave dhe rrjedhimisht prodhimi i thjeshtë i mallrave, i cili është baza fillestare për rritjen e kapitalit nga tregtia, kanë një histori shumë të gjatë. Arabët shpallën politika ekonomike kapitaliste si tregtia e lirë dhe bankat. Përdorimi i tyre i numrave indo-arabë lehtësoi mbajtjen e librave. Këto risi migruan në Evropë përmes partnerëve tregtarë në qytete të tilla si Venecia dhe Pisa. Matematikani italian Fibonacci udhëtoi në Mesdhe duke biseduar me tregtarët arabë dhe u kthye për të popullarizuar përdorimin e numrave indo-arabë në Evropë. Kapitali dhe tregtia tregtare ekzistonin kështu në pjesën më të madhe të historisë, por kjo nuk çoi në industrializim ose të dominonte procesin e prodhimit të shoqërisë. Kjo kërkonte një sërë kushtesh, përfshirë teknologjitë specifike të prodhimit në masë, aftësinë për të zotëruar në mënyrë të pavarur dhe private dhe për të tregtuar mjete prodhimi, një klasë punëtorësh të gatshëm të shesin fuqinë e tyre të punës për jetesë, një kornizë ligjore që promovon tregtinë, një fizik infrastruktura që lejon qarkullimin e mallrave në një shkallë të gjerë dhe siguria për akumulimin privat. Shumë nga këto kushte aktualisht nuk ekzistojnë në shumë vende të botës së tretë, megjithëse ka mjaft kapital dhe fuqi punëtore. Pengesat për zhvillimin e tregjeve kapitaliste janë më pak teknike dhe më sociale, kulturore dhe politike.

**Agrarianizëm**

Themelet ekonomike të sistemit bujqësor feudal filluan të zhvendoseshin ndjeshëm në Anglinë e shekullit të 16-të ndërsa sistemi manorial ishte prishur dhe toka filloi të përqendrohej në duart e më pak pronarëve me prona gjithnjë e më të mëdha. Në vend të një sistemi të punës të bazuar në skllavëri, punëtorët ishin gjithnjë e më të punësuar si pjesë e një ekonomie më të gjerë dhe të zgjeruar të bazuar në para. Sistemi u bëri presion të dy pronarëve dhe qiramarrësve për të rritur produktivitetin e bujqësisë për të bërë fitim; fuqia e dobësuar shtrënguese e aristokracisë për të nxjerrë teprica fshatare i inkurajoi ata të provonin metoda më të mira dhe qiramarrësit gjithashtu kishin nxitje për të përmirësuar metodat e tyre në mënyrë që të lulëzonin në një treg konkurrues të punës. Kushtet e qirasë për tokën po i nënshtroheshin forcave ekonomike të tregut sesa sistemit të mëparshëm të ndenjur të detyrimeve zakonore dhe feudale. Nga fillimi i shekullit të 17-të, Anglia ishte një shtet i centralizuar në të cilin shumica e rendit feudal të Evropës Mesjetare ishte zhdukur. Ky centralizim u forcua nga një sistem i mirë rrugësh dhe nga një kryeqytet në mënyrë disproporcionale të madhe, Londra. Kryeqyteti veproi si një qendër e tregut qendror për të gjithë vendin, duke krijuar një treg shumë të madh të brendshëm për mallra, në kontrast me pronat e fragmentuara feudale që mbizotëronin në pjesën më të madhe të kontinentit.

Një pikturë e një porti detar francez nga 1638 në kulmin e merkantilizmit
**Merkantilizmi**

Doktrina ekonomike që mbizotëron nga shekujt 16 deri në 18 quhet zakonisht merkantilizëm. Kjo periudhë, Epoka e Zbulimit, u shoqërua me eksplorimin gjeografik të tokave të huaja nga tregtarët tregtarë, veçanërisht nga Anglia dhe vendet e ulta. Mercantilism ishte një sistem i tregtisë për fitim, edhe pse mallrat ishin prodhuar ende kryesisht nga metodat jo-kapitaliste. Shumica e studiuesve e konsiderojnë epokën e kapitalizmit tregtar dhe merkantilizmit si origjina e kapitalizmit modern, megjithëse Karl Polanyi argumentoi se shenja dalluese e kapitalizmit është krijimi i tregjeve të përgjithësuara për ato që ai i quajti "mallra fiktive", dmth toka , punë dhe para. Në përputhje me rrethanat, ai argumentoi se "deri në 1834 u krijua një treg konkurrues i punës në Angli, prandaj kapitalizmi industrial si një sistem shoqëror nuk mund të thuhet se ka ekzistuar para kësaj date". Robert Clive me Nawabët e Bengalit pas Betejës së Plasseit e cila filloi sundimin Britanik në Indi Anglia filloi një qasje në shkallë të gjerë dhe integruese ndaj merkantilizmit gjatë epokës Elizabethan (1558–1603). Një shpjegim sistematik dhe koherent i bilancit të tregtisë u bë publik përmes argumentit të Thomas Mun Thesari i Anglisë nga Tregtia e Forcës, ose Bilanci i Tregtisë sonë të Huaj është Rregulli i Thesarit tonë. Wasshtë shkruar në vitet 1620 dhe u botua në 1664. Tregtarët evropianë, të mbështetur nga kontrollet shtetërore, subvencionet dhe monopolet, bënë shumicën e fitimeve të tyre duke blerë dhe shitur mallra. Sipas fjalëve të Francis Bacon, qëllimi i merkantilizmit ishte "hapja dhe ekuilibrimi i mirë i tregtisë; çmimi i lartë i prodhuesve; dëbimi i përtacisë; shtypja e mbetjeve dhe tepricave nga ligjet e përmbylljes; përmirësimi dhe mbarështimi i tokës; rregullimi i çmimeve ... ". Pas periudhës së proto-industrializimit, Kompania Britanike e Indisë Lindore dhe Kompania Hollandeze e Indisë Lindore, pas kontributeve masive nga Mughal Bengal, përuruan një epokë të gjerë të tregtisë dhe tregtisë. Këto kompani karakterizoheshin nga fuqitë e tyre koloniale dhe ekspansioniste që u ishin dhënë atyre nga shtetet kombëtare. Gjatë kësaj epoke, tregtarët, të cilët kishin tregtuar në fazën e mëparshme të merkantilizmit, investuan kapital në Kompanitë e Indisë Lindore dhe koloni të tjera, duke kërkuar një kthim të investimit.

**Revolucioni industrial**

Motori me avull Watt, një motor me avull i ushqyer kryesisht nga qymyri nxiti Revolucionin Industrial në Britaninë e Madhe
Në mesin e shekullit të 18-të, një grup teoricientësh ekonomikë, të udhëhequr nga David Hume (1711–1776) dhe Adam Smith (1723–1790), sfiduan doktrinat themelore merkantiliste - të tilla si besimi se pasuria e botës mbeti konstante dhe se një shtet mund të rrisë pasurinë e tij vetëm në kurriz të një shteti tjetër. Gjatë Revolucionit Industrial, industrialistët zëvendësuan tregtarët si një faktor mbizotërues në sistemin kapitalist dhe ndikuan në rënien e aftësive tradicionale të artizanatit të artizanëve, esnafëve dhe udhëtarëve. Gjithashtu gjatë kësaj periudhe, teprica e gjeneruar nga rritja e bujqësisë tregtare inkurajoi rritjen e mekanizimit të bujqësisë. Kapitalizmi industrial shënoi zhvillimin e sistemit të fabrikës së prodhimit, karakterizuar nga një ndarje komplekse e punës midis dhe brenda procesit të punës dhe rutina e detyrave të punës; dhe përfundimisht vendosi dominimin e mënyrës së prodhimit kapitalist. Britania industriale përfundimisht braktisi politikën proteksioniste të përshkruar më parë nga merkantilizmi. Në shekullin e 19-të, Richard Cobden (1804–1865) dhe John Bright (1811–1889), të cilët bazuan bindjet e tyre në Shkollën e Mançesterit, filluan një lëvizje për uljen e tarifave. Në vitet 1840 Britania miratoi një politikë më pak proteksioniste, me shfuqizimin e 1846 të Ligjeve të Misrit dhe shfuqizimin e 1849 të Akteve të Navigacionit. Britania uli tarifat dhe kuotat, në përputhje me avokatinë e David Ricardo për tregtinë e lirë.

**Moderniteti**

Standardi i arit formoi bazën financiare të ekonomisë ndërkombëtare nga 1870 deri në 1914
Kati i tregtarëve të bursës në New York (1963)
Kapitalizmi u mbart në të gjithë botën nga procese më të gjera të globalizimit dhe nga fillimi i shekullit të nëntëmbëdhjetë një seri e sistemeve të tregut të lidhura lirshëm ishin bashkuar si një sistem global relativisht i integruar, nga ana tjetër duke intensifikuar proceset e globalizimit ekonomik dhe një tjetër. Më vonë në shekullin e 20-të, kapitalizmi kapërceu një sfidë nga ekonomitë e planifikuara nga qendra dhe tani është sistemi përfshirës në të gjithë botën, me ekonominë e përzier që është forma e saj mbizotëruese në botën e industrializuar Perëndimore. Industrializimi lejoi prodhimin e lirë të sendeve shtëpiake duke përdorur ekonomi të shkallës ndërsa rritja e shpejtë e popullsisë krijoi kërkesë të qëndrueshme për mallra. Globalizimi në këtë periudhë u formua në mënyrë vendimtare nga imperializmi i shekullit të 18-të. Pas Luftërave të Parë dhe të Dytë të Opiumit dhe përfundimit të pushtimit Britanik të Indisë, popullsitë e mëdha të këtyre rajoneve u bënë konsumatorë të gatshëm të eksporteve evropiane. Gjithashtu në këtë periudhë, u kolonizuan zonat e Afrikës nën-Sahariane dhe ishujt Paqësorë. Pushtimi i pjesëve të reja të globit, veçanërisht Afrika nën-Sahariane, nga Evropianët dha burime të vlefshme natyrore të tilla si goma, diamante dhe qymyr dhe ndihmoi në nxitjen e tregtisë dhe investimeve midis fuqive perandorake evropiane, kolonive të tyre dhe Shteteve të Bashkuara: Banori i Londrës mund të porosiste përmes telefonit, duke pirë çajin e tij të mëngjesit, produktet e ndryshme të të gjithë tokës dhe në mënyrë të arsyeshme të priste dorëzimin e tyre të hershëm në pragun e tij. Militarizmi dhe imperializmi i rivaliteteve raciale dhe kulturore ishin pak më shumë se dëfrimet e gazetës së tij të përditshme. Çfarë episod i jashtëzakonshëm në përparimin ekonomik të njeriut ishte ajo epokë e cila mori fund në gusht 1914. Në këtë periudhë, sistemi financiar global ishte kryesisht i lidhur me standardin e arit. Mbretëria e Bashkuar për herë të parë e miratoi zyrtarisht këtë standard në 1821. Së shpejti do të ndiqeshin Kanada në 1853, Newfoundland në 1865, Shtetet e Bashkuara dhe Gjermania (de jure) në 1873. Teknologjitë e reja, të tilla si telegrafi, kablli transatlantik, radiotelefoni, anija me avull dhe hekurudha lejuan që mallrat dhe informacioni të lëviznin nëpër botë në një shkallë të paparë. Kati i tregtarëve të bursës së Nju Jorkut (1963) Në periudhën pas depresionit global të viteve 1930, shteti luajti një rol gjithnjë e më të dukshëm në sistemin kapitalist në pjesën më të madhe të botës. Bumi i pasluftës përfundoi në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970 dhe situata u përkeqësua nga rritja e stagflacionit. Monetarizmi, një modifikim i Keynesianism që është më i pajtueshëm me laissez-faire, fitoi një reputacion në rritje në botën kapitaliste, veçanërisht nën udhëheqjen e Ronald Reagan në Shtetet e Bashkuara dhe Margaret Thatcher në Mbretërinë e Bashkuar në vitet 1980. Interesi publik dhe politik filloi të zhvendosej nga të ashtuquajturat shqetësime kolektiviste të kapitalizmit të menaxhuar të Keynes në një fokus në zgjedhjen individuale, të quajtur "kapitalizmi i rikthehet". Sipas akademikut të Harvardit Shoshana Zuboff, një gjini e re e kapitalizmit, kapitalizmi i mbikëqyrjes moneton të dhënat e marra përmes mbikëqyrjes. Ajo deklaron se u zbulua për herë të parë dhe u konsolidua në Google, u shfaq për shkak të "bashkimit të fuqive të mëdha të dixhitalit me indiferencën radikale dhe narcizizmin e brendshëm të kapitalizmit financiar dhe vizionit të tij neoliberal që kanë dominuar tregtinë për të paktën tre dekada, veçanërisht në ekonomitë anglo " dhe varet nga arkitektura globale e ndërmjetësimit kompjuterik i cili prodhon një shprehje të re të shpërndarë dhe kryesisht të pakontestueshme të fuqisë që ajo e quan" Big Other ".

**Marrëdhënia me demokracinë**

Presidenti i SHBA George W. Bush dhe presidenti kinez Hu Jintao gjatë një konference në Kili. Shumë analistë pohojnë se Kina është një nga shembujt kryesorë të kapitalizmit shtetëror në shekullin 21, pavarësisht se zyrtarisht është deklaruar si shtet socialist
Marrëdhënia midis demokracisë dhe kapitalizmit është një fushë e diskutueshme në teori dhe në lëvizjet politike popullore. Zgjatja e votës për meshkuj të rritur në Britaninë e shekullit të 19-të ndodhi së bashku me zhvillimin e kapitalizmit industrial dhe demokracia u bë e përhapur në të njëjtën kohë me kapitalizmin, duke i çuar kapitalistët të krijonin një marrëdhënie shkakësore ose të ndërsjellë midis tyre. Sidoqoftë, sipas disa autorëve në shekullin 20, kapitalizmi shoqëroi gjithashtu një larmi formimesh politike mjaft të dallueshme nga demokracitë liberale, duke përfshirë regjimet fashiste, monarkitë absolute dhe shtetet me një parti. Teoria demokratike e paqes pohon se demokracitë rrallë luftojnë demokracitë e tjera, por kritikët I kësaj teorie sugjerojnë se kjo mund të jetë për shkak të ngjashmërisë politike ose stabilitetit sesa sepse ato janë demokratike ose kapitaliste. Kritikët e moderuar argumentojnë se megjithëse rritja ekonomike nën kapitalizmin ka çuar në demokraci në të kaluarën, ajo mund të mos e bëjë këtë në të ardhmen pasi regjimet autoritare kanë qenë në gjendje të menaxhojnë rritjen ekonomike duke përdorur disa nga parimet konkurruese të kapitalizmit pa bërë lëshime drejt lirisë më të madhe politike. Milton Friedman, një nga mbështetësit më të mëdhenj të idesë që kapitalizmi promovon lirinë politike, argumentoi se kapitalizmi konkurrues lejon që pushteti ekonomik dhe politik të jenë të ndara, duke siguruar që ata të mos përplasen me njëri-tjetrin. Kritikët e moderuar kohët e fundit e kanë sfiduar këtë, duke deklaruar se ndikimi aktual i grupeve të lobimit në politikat në Shtetet e Bashkuara është një kontradiktë, duke pasur parasysh miratimin e Citizens United. Kjo ka bërë që njerëzit të vënë në dyshim idenë se kapitalizmi konkurrues promovon lirinë politike. Vendimi mbi Citizens United lejon korporatat të shpenzojnë shuma të pazbuluara dhe të parregulluara parash në fushatat politike, duke zhvendosur rezultatet në favor të interesave të veçantë dhe duke minuar demokracinë e vërtetë. Siç shpjegohet në shkrimet e Robin Hahnel, thelbi i mbrojtjes ideologjike të sistemit të tregut të lirë është koncepti i lirisë ekonomike dhe se mbështetësit e barazojnë demokracinë ekonomike me lirinë ekonomike dhe pretendojnë se vetëm sistemi i tregut të lirë mund të sigurojë liri ekonomike. Sipas Hahnel, ka disa kundërshtime ndaj premisë që kapitalizmi ofron liri përmes lirisë ekonomike. Këto kundërshtime drejtohen nga pyetjet kritike se kush apo çfarë vendos liritë e kujt janë më të mbrojtura. Shpesh, çështja e pabarazisë shtrohet kur diskutohet se sa mirë kapitalizmi promovon demokracinë. Një argument që mund të qëndrojë është se rritja ekonomike mund të çojë në pabarazi duke pasur parasysh që kapitali mund të blihet me ritme të ndryshme nga njerëz të ndryshëm. Në Kapitali në Shekullin Njëzet e Një (2013), Thomas Piketty i Shkollës Ekonomike të Parisit pohoi se pabarazia është pasoja e pashmangshme e rritjes ekonomike në një ekonomi kapitaliste dhe përqendrimi që rezulton i pasurisë mund të destabilizojë shoqëritë demokratike dhe të minojë idealet e shoqërisë drejtësia mbi të cilën janë ndërtuar. Shtetet me sisteme ekonomike kapitaliste kanë lulëzuar nën regjimet politike që konsiderohen autoritare ose shtypëse. Singapori ka një ekonomi të suksesshme të tregut të hapur si rezultat i klimës së tij konkurruese, miqësore me biznesin dhe sundimit të fuqishëm të ligjit. Sidoqoftë, ai shpesh vihet në kritikë për stilin e tij të qeverisjes i cili, megjithëse demokratik dhe vazhdimisht një nga më pak të korruptuarit, vepron kryesisht nën një rregull një-partiak. Për më tepër, ajo nuk mbron fuqimisht lirinë e shprehjes siç dëshmohet nga shtypi i saj i rregulluar nga qeveria dhe është e prirur të mbështesë ligjet që mbrojnë harmoninë etnike dhe fetare, dinjitetin gjyqësor dhe reputacionin personal. Sektori privat (kapitalist) në Republikën Popullore të Kinës është rritur në mënyrë eksponenciale dhe ka lulëzuar që nga fillimi i tij, pavarësisht se ka një qeveri autoritare. Sundimi i Augusto Pinochet në Kili çoi në rritje ekonomike dhe nivele të larta të pabarazisë duke përdorur mjete autoritare për të krijuar një mjedis të sigurt për investime dhe kapitalizëm. Në mënyrë të ngjashme, mbretërimi autoritar i Suhartos dhe shfarosja e Partisë Komuniste të Indonezisë lejoi zgjerimin e kapitalizmit në Indonezi.

## Kritika

Posteri i Industrial Workers Of The World "Piramida e Sistemit Kapitalist" (1911)
Kritikët e kapitalizmit e lidhin sistemin ekonomik me pabarazinë sociale dhe ekonomike; shpërndarje e padrejtë e pasurisë dhe fuqisë; materializëm; shtypja e punëtorëve dhe sindikalistëve; tjetërsimi shoqëror; papunësia; dhe paqëndrueshmëria ekonomike. Shumë socialistë e konsiderojnë kapitalizmin si iracional në atë që prodhimi dhe drejtimi i ekonomisë janë të paplanifikuara, duke krijuar shumë mospërputhje dhe kontradikta të brendshme. Kapitalizmi dhe të drejtat e pronës individuale janë shoqëruar me tragjedinë e antikommonëve, ku pronarët nuk janë në gjendje të bien dakord. Ekonomisti Marksian Richard D. Wolff parashikon që:

ekonomitë kapitaliste i japin përparësi fitimeve dhe akumulimit të kapitalit mbi nevojat shoqërore të komuniteteve; dhe se ndërmarrjet kapitaliste rrallë përfshijnë punëtorët në vendimet themelore të ndërmarrjes. Socialistët demokratë argumentojnë se roli i shtetit në një shoqëri kapitaliste është të mbrojë interesat e borgjezisë:

Shteti kapitalist garanton ato kushte të përgjithshme për zhvillimin e prodhimit kapitalist që nuk lindin spontanisht nga prodhimi privat dhe konkurrenca kapitaliste. Këto kushte përfshijnë krijimin e një sistemi të qëndrueshëm të ligjit që zbatohet për të gjithë kapitalistët, një treg kombëtar të unifikuar dhe një monedhë kombëtare dhe sistem doganor.

Kapitalizmi dhe qeveritë kapitaliste janë kritikuar gjithashtu si natyrë oligarkike për shkak të pabarazisë së pashmangshme karakteristikë e përparimit ekonomik. Disa historianë dhe studiues të punës kanë argumentuar se puna e lirë - nga skllevërit, shërbëtorët e burgosur, të burgosurit ose persona të tjerë të detyruar - është në përputhje me marrëdhëniet kapitaliste. Tom Brass argumentoi se puna e lirë është e pranueshme për kapitalin.Historiani Greg Grandin argumenton se kapitalizmi e ka zanafillën në skllavëri, duke thënë se "[historianët e henës flasin për revolucionin e tregut Atlantik, ata po flasin për kapitalizmin. Dhe kur flasin për kapitalizmin, ata flasin për skllavërinë". Disa historianë, përfshirë Edward E. Baptist dhe Sven Beckert, pohojnë se skllavëria ishte një përbërës integrale në zhvillimin e dhunshëm të kapitalizmit amerikan dhe global. Filozofi kontinental slloven Slavoj Žižek pohon se epoka e re e kapitalizmit global ka filluar forma të reja të skllavërisë bashkëkohore, përfshirë punëtorët migrantë të privuar nga të drejtat themelore civile në Gadishullin Arabik, kontrollin total të punëtorëve në dyqanet aziatike dhe përdorimin e punës së detyruar në shfrytëzimin e burimeve natyrore në Afrikën Qendrore.Sipas Immanuel Wallerstein, racizmi institucional ka qenë "një nga shtyllat më domethënëse" të sistemit kapitalist dhe shërben si "justifikimi ideologjik për hierarkizimin e forcës së punës dhe shpërndarjet e tij shumë të pabarabarta të shpërblimit". Shumë aspekte të kapitalizmit janë sulmuar nga lëvizja anti-globalizuese, e cila kryesisht i kundërvihet kapitalizmit të korporatave. Ambientalistët kanë argumentuar se kapitalizmi kërkon rritje të vazhdueshme ekonomike dhe se ai do të zhdukë në mënyrë të pashmangshme burimet natyrore të fundme të Tokës dhe do të shkaktojë zhdukje masive të jetës së kafshëve dhe bimëve. Kritikë të tillë argumentojnë se ndërsa neoliberalizmi, shtylla kurrizore ideologjike e kapitalizmit bashkëkohor të globalizuar, ka rritur me të vërtetë tregtinë globale, ai gjithashtu ka shkatërruar mënyrat tradicionale të jetës, përkeqëson pabarazinë, rrit varfërinë globale dhe se treguesit e mjedisit tregojnë degradim masiv të mjedisit që nga fundi i viteve 1970. Disa studiues fajësojnë krizën financiare të 2007–2008 në modelin neoliberal kapitalist. Pas krizës bankare të vitit 2007, ekonomisti dhe ish-Kryetari i Rezervës Federale, Alan Greenspan i tha Kongresit të Shteteve të Bashkuara në 23 Tetor 2008 se "[t] paradigma e tij moderne e menaxhimit të rrezikut mbizotëroi për dekada. E gjithë ndërtesa intelektuale, megjithatë, u shemb në verën e vitit të kaluar ", dhe se" Unë bëra një gabim duke supozuar se interesat vetanakë të organizatave, posaçërisht bankave dhe të tjerëve, ishin të tilla që ata ishin më të aftë për të mbrojtur aksionarët e tyre dhe kapitalin e tyre në firmat [...] Unë u trondita ".

Shumë fe kanë kritikuar ose kundërshtuar elementë të veçantë të kapitalizmit. Judaizmi, Krishterimi dhe Islami tradicional ndalojnë huazimin e parave me interes, megjithëse janë zhvilluar metoda alternative të bankave. Disa të krishterë e kanë kritikuar kapitalizmin për aspektet e tij materialiste dhe paaftësinë e tij për të dhënë llogari për mirëqenien e të gjithë njerëzve. Shumë nga shëmbëlltyrat e Jezusit kanë të bëjnë me shqetësimet ekonomike: bujqësia, bariu, të qenit në borxhe, duke bërë punë të rëndë, duke u përjashtuar nga banketet dhe shtëpitë e të pasurve dhe kanë pasoja për pasurinë dhe shpërndarjen e energjisë. Studiuesit dhe klerikët katolikë shpesh kanë kritikuar kapitalizmin për shkak të heqjes së të drejtës së tij për të varfërit, shpesh duke promovuar shpërndarjen si një alternativë. Në këshillën e tij apostolike me 84 faqe Evangelii gaudium, Papa Katolik Françesku e përshkroi kapitalizmin e papenguar si "një tirani të re" dhe u bëri thirrje udhëheqësve botërorë për të luftuar varfërinë në rritje dhe pabarazinë, duke deklaruar:

Disa njerëz vazhdojnë të mbrojnë teoritë e dobëta që supozojnë se rritja ekonomike, e inkurajuar nga një treg i lirë, do të ketë sukses në mënyrë të pashmangshme për të sjellë drejtësi dhe përfshirje më të madhe në botë. Ky mendim, i cili kurrë nuk është konfirmuar nga faktet, shpreh një besim të vrazhdë dhe naiv në mirësinë e atyre që kanë fuqi ekonomike dhe në punën e sakralizuar të sistemit ekonomik mbizotërues. Ndërkohë, të përjashtuarit janë akoma në pritje.

Ithtarët e kapitalizmit argumentojnë se ai krijon më shumë prosperitet se çdo sistem tjetër ekonomik dhe se ai përfiton kryesisht nga personi i zakonshëm. Kritikët e kapitalizmit e lidhin atë në mënyrë të ndryshme me paqëndrueshmërinë ekonomike, një paaftësi për të siguruar mirëqenien e të gjithë njerëzve dhe një rrezik të paqëndrueshëm për mjedisin natyror. Socialistët pohojnë se megjithëse kapitalizmi është superior ndaj të gjitha sistemeve ekzistuese ekonomike të mëparshme (të tilla si feudalizmi ose skllavëria), kontradikta midis interesave të klasave do të zgjidhet vetëm duke përparuar në një sistem krejtësisht të ri shoqëror të prodhimit dhe shpërndarjes në të cilin të gjithë personat kanë një marrëdhënie të barabartë te mjetet e prodhimit. Termi "kapitalizëm" në kuptimin e tij modern shpesh i atribuohet Karl Marksit. Në Das Kapitalin e tij, Marksi analizoi "mënyrën e prodhimit kapitalist" duke përdorur një metodë të të kuptuarit të njohur sot si Marksizëm. Sidoqoftë, vetë Marksi rrallë përdorte termin "kapitalizëm" ndërsa u përdor dy herë në interpretimet më politike të veprës së tij, kryesisht autor i bashkëpunëtorit të tij Friedrich Engels. Në shekullin e 20-të, mbrojtësit e sistemit kapitalist shpesh zëvendësonin termin "kapitalizëm" me fraza të tilla si ndërmarrja e lirë dhe ndërmarrja private dhe zëvendësuan "kapitalist" me rentier dhe investitor në reagim ndaj konotacioneve negative të lidhura me kapitalizmin.

## Shiko edhe

* Liberalizmi
* Libertarianizmi
* demokracia

## Referime dhe shënime