# Filozofia kineze

Simboli Yin & Yang i rrethuar nga 'ba gua' në Guangxi.
**Filozofia kineze** e ka origjinën në periudhën e pranverës dhe vjeshtës (春秋) dhe periudha e Shteteve ndërluftuese, gjatë një periudhe të njohur si " Njëqind shkollat e mendimit ", e cila u karakterizua nga zhvillime të rëndësishme intelektuale dhe kulturore. Megjithëse pjesa më e madhe e filozofisë kineze filloi në periudhën e Shteteve ndërluftuese, elementët e filozofisë kineze kanë ekzistuar për disa mijëra vjet. Disa mund të gjenden në *I Ching* ( *Libri i Ndryshimeve* ), një përmbledhje e lashtë e hamendjes, e cila daton të paktën në 672 p.e.s.

Në periudhën e Shteteve të luftës, u formuan shkollat kryesore filozofike të Kinës, të quajtura nga Sima Tan - Konfucianizmi, Legalizmi dhe taoismi - së bashku me disa filozofi të tjerë që më vonë u harxhuan në harrim, si Agrikulturalizmi, Mohizmi, Natyralizmi Kinez dhe Logikët. Edhe në shoqërinë moderne, konfucianizmi vazhdon të jetë një doktrinë themelore për sjelljen e mirë në shoqërinë kineze.

## Besimet e hershme

Filozofia kineze ka pasur gjithmonë një lidhje të fortë me parashikimin, astronomine, religjionin tradicional kinez dhe paganizmin kinez. Këto aspekte janë pjesë e sistemit gjerësisht të pranuar të mendimit kinez dhe kanë ndikuar thellë në kulturën dhe shoqërinë kineze.

### Periudha e pranverës dhe vjeshtës

Rreth vitit 500 pes, pasi shteti Zhou u dobësua dhe Kina kaloi në periudhën e pranverës dhe vjeshtës, nisi periudha klasike e filozofisë kineze. Kjo njihet si "Zhu Zi Bai Jia" (諸子百家; zhūzǐ bǎijiā; "dijetarë të ndryshëm, njëqind shkolla"). Kjo periudhë konsiderohet si epoka e artë e filozofisë kineze. Nga shumë shkolla të formuara në këtë kohë dhe gjatë periudhës së Shteteve të luftës që i pasoi, katër prej tyre me ndikim më të madh ishin konfucianizmi, daoizmi (shpesh shkruhet si "taoizëm"), mohizmi dhe legalizmi.

#### Konfucianizmi

Statuja e Konfucit te Tempulli i Konfucit (Pekin, Kinë)
Konfucianizmi është një shkollë filozofike e zhvilluar nga mësimet e Konfucit të mbledhura dhe të shkruara nga dishepujt e tij pas vdekjes së tij në "Analektet", si dhe nga vepra e Mencius në "Mencius" dhe Xunzi në "Xunzi". Ai paraqet një sistem të mendimit moral, social, politik dhe fetar që ka pasur një ndikim të jashtëzakonshëm në historinë, mendimin dhe kulturën kineze deri në shekullin e 20-të. Konfucianizmi arriti kulmin e tij të ndikimit gjatë dinastive Tang dhe Song, nën një lëvizje të ri të quajtur Neo-Konfucianizëm. Konfuci zgjeroi idetë e pranishme të fesë dhe kulturës kineze për të përshkruar periudhën kohore dhe mjedisin e kaosit politik gjatë periudhës së Shteteve ndërluftuese.

Konceptet kryesore konfuciane përfshijnë "rén" (njerëzimi ose humanizmi), "zhèngmíng" (korrigjimi i emrave; për shembull, një sundimtar që sundon padrejtësisht nuk është më sundimtar dhe mund të rrëzohet nga froni), "zhōng" (besnikëria), "xiào" (devotshmëria birnore) dhe "li" (rituali). Konfuci u mësoi versionet pozitive dhe negative të Rregullit të Artë. Konceptet e Yin dhe Yang përfaqësojnë dy forca të kundërta që ndodhen në konflikt të përhershëm me njëra-tjetrën, duke shkaktuar kontradikta dhe ndryshime të vazhdueshme. Ideja konfuciane e "Liro dy skajet, merr mesin" është një ekuivalente kinez i ideve të "tezës, antitezës dhe sintezës", që shpesh atribuohet Hegelit. Kjo është një mënyrë për të pajtuar të kundërtat dhe arritur në një pikë të mesme duke kombinuar më të mirën nga të dyja.

#### Taoismi

Taoismi u ngrit si një filozofi dhe më vonë u zhvillua edhe si një fe bazuar në tekstet e Tao Te Ching (Dào Dé Jīng, atribuohet Laozi) dhe Zhuangzi (Zhuang Zhou, pjesërisht i atribuohet Zhuangzi). Fjala "Dao" nënkupton literalisht 'rrugë' ose 'udhë'. Megjithatë, në taoizëm, ajo përdoret shpesh për të treguar një forcë metafizike që përfshin të gjithë universin, por që nuk mund të përshkruhet ose përjetohet në mënyrë direkte.

Të gjitha shkollat kryesore filozofike kineze kanë hetuar mënyrën e duhur për të jetuar një jetë morale, por në taoizëm, kjo krijon kuptime më abstrakte, duke u përqendruar në mosveprim (wu wei), forcën e butësisë, spontanitetin dhe relativizmin. Edhe pse është një rival i konfucianizmit, një shkollë e moralit aktiv, ky rivalitet komprometohet dhe i jepet perspektiva nga idetë "praktiko konfucianizmin nga jashtë, taoismin nga brenda".

Pjesa më e madhe e fokusit të taoismit është në idean se përpjekjet njerëzore për të bërë botën më të mirë në fakt e bëjnë atë më keq. Prandaj, është më mirë të përpiqemi për harmoni, duke minimizuar ndërhyrjet potencialisht të dëmshme në natyrë dhe në punët njerëzore.

### Periudha e shteteve ndërluftuese

#### Legalizmi

Filozofi Han Fei sintetizoi metodat e paraardhësve të tij, të cilat historiani i famshëm Sima Tan i quajti pas vdekjes Legalizëm.

Në filozofinë e Han Feit, një sundimtar duhet të qeverisë nga lista i mëposhtëm:

1. Fa (法): ligj ose parim.
2. Shu (術): metodë, taktikë, art ose shtet.
3. Shi (勢): legjitimiteti, fuqia ose karizma.

#### Mohizmi

Mohizmi (Moizmi), i themeluar nga Mozi (墨子), promovon dashurinë universale për të arritur një përfitim reciprok. Filozofia e tij përqendrohet në idean se të gjithë njerëzit duhet të duan njëri-tjetrin në një mënyrë të barabartë dhe të paanshme, duke synuar të shmangin konfliktin dhe luftën. Mozi ishte kundër ritualit konfucian, dhe vendosi një theks të veçantë në mbijetesën pragmatike përmes bujqësisë, forcimit të fortifikimeve dhe krijimit të shtetit.

Mohizmi kundërshtonte idenë e stabilitetit të traditave dhe argumentonte se qeniet njerëzore kishin nevojë për një udhëzues jashtë traditave për të identifikuar cilat tradita janë të pranueshme. Kështu, udhëzuesi moral duhet të inkurajojë dhe promovojë sjellje shoqërore që maksimizojnë përfitimin e përgjithshëm. Për të mbështetur teorinë e tij, Mozi solli konceptin e "Vullnetit të Qiellit", megjithatë, në vend që të ishte një filozofi fetar, filozofia e tij përdor koncepte të ngjashme me utilitarizmin.

#### Logjistë

Logjikët (Shkolla e Emrave) ishin të interesuar për logjikën, paradoksat, emrat dhe realitetin (ngjashëm me rregullimin konfucian të emrave). Logjikani Hui Shi ishte një rival miqësor i Zhuangzi, që argumentonte kundër taoismit në një mënyrë të lehtë dhe humoristike. Një logjikan tjetër, Gongsun Long, ka krijuar dialogun e famshëm "Kur një kali i bardhë nuk është një kali".

#### Agrikulturalizmi

Agrikulturalistët besonin se një qeveri ideale, modeluar sipas qeverisjes mështetëse të Shennongut, duhej të udhëhiqej nga një mbret i dashamirës, i cili bashkëpunonte me popullin në punën e fushave. Mbreti bujqësor nuk merrte pagesë nga qeveria nëpërmjet thesareve shtetërore; jetesa e tij vinte nga fitimet e arritura duke punuar në tokat bujqësore, jo nga pozita e tij drejtuese. Në kundërshtim me konfucianët, agrikulturalistët nuk e pranonin ndarjen e punës, duke argumentuar se politikat ekonomike të një vendi duhet të mbështeten në një vetëmjaftim egalitar. Agrikulturalistët mbështetën fiksimin e çmimeve, ku të gjitha mallrat e ngjashme, pa marrë parasysh dallimet në cilësi dhe kërkesë, vendosen me një çmim të njëjtë të pandryshueshëm. Agrikulturalizmi ishte një filozofi shoqërore dhe politike agrare që mbështetej në komunalizmin utopik fshatar dhe egalitarizmin. Filozofia bazohet në idenë se zhvillimi i bujqësisë është origjina e shoqërisë njerëzore dhe shoqëritë themelohen në "prirjen natyrore të njerëzve për bujqësi".

## Filozofia e epokës së hershme perandorake

Dinastia Qin, e themeluar nga Qin Shi Huang, shfuqizoi shkollat mohiste dhe konfucianiste, duke i caktuar Legalizmin si filozofinë zyrtare. Ndërkaq, gjatë dinastisë së hershme Han, ideologjia taoiste-realistike e Huang-Lao dhe Legalizmi vazhduan të kenë ndikim, derisa perandori Wu i Han miratoi konfucianizmin si doktrinë zyrtare. Konfucianizmi dhe taoismi u bënë forcat kryesore të mendimit kinez deri në prezantimin e Budizmit.

Në veçanti, gjatë dinastisë Han, Konfucianizmi u afirmua si një shkollë filozofike e fortë, dhe mendimtari Dong Zhongshu luajti një rol të rëndësishëm në integrimin e konfucianizmit me shkollën Zhongshu dhe teorinë e Pesë Elementeve. Dong Zhongshu poashtu promovoi shkollën e Tekstit të Ri, që e konsideronte Konfucin si një figurë hyjnore dhe një udhëheqës shpirtëror të Kinës, duke parashikuar dhe promovuar ideën e Paqes Universale.

Sidoqoftë, ekzistonte edhe një shkollë e Tekstit të Vjetër, e cila kishte një qasje tjetër ndaj konfucianizmit. Kjo shkollë mbështeste përdorimin e veprave konfuciane të shkruara në gjuhën e lashtë (nga kjo arrihet emri Teksti i Vjetër), duke i konsideruar ato më të besueshme. Në mënyrë të veçantë, ata kritikonin ideën se Konfuci ishte një figurë hyjnore, duke e parë atë thjesht si një njeri të urtë dhe të vdekshëm.

#### budizmi

Budizmi u shfaq në Kinë në shekullin e 1 pas Krishtit, duke u sjellë nga India përmes rrugëve të mëndafshit. Së pari, Budizmi u prit me skepticizëm nga intelektualët kinezë, por më vonë u bë një forcë e rëndësishme në peizazhin kulturor dhe filozofik të Kinës. Në fillim, Budizmi u përshtat në kontekstin kinez dhe u krijua një fushë e gjerë e literaturës dhe studimeve budiste.

Në kohën e Dinastisë Tang, në shekullin e 7-9, u zhvillua një lloj sinergjie midis Budizmit dhe taoismit, i njohur si "Budizmi Dharmaloka" ose "Tao-Budizmi". Ky fenomen paraqiste një përzierje të doktrinave dhe praktikave të dy feve, duke përfshirë meditimin, ritualet, etikën dhe konceptet e veçanta filozofike. Shkollat e Budizmit Dharmaloka kombinonin elementet taoiste, buddhiste dhe konfuciane për të krijuar një synim të përbashkët për arritjen e zgjidhjes së mëshirës, zgjuarsisë dhe harmonisë. Shembujt më të spikatur me meritë filozofike janë Sanlun, Tiantai, Huayan dhe Chan (Zen). Budizmi ka një aspekt shpirtëror që plotëson veprimin e neo-konfucianizmit, me neo-konfucianët e shquar që mbrojnë forma të caktuara të meditimit.

## Filozofia e mesit dhe epokës perandorake të vonë

### Historia

Neo-Konfucianizmi ishte një version i rinovuar i parimeve konfuciane të vjetra që shfaqej rreth dinastisë Song, me ndikime buddhiste, taoiste dhe legaliste. Filozofët e parë, si Shao Yong, Zhou Dunyi dhe Chang Zai, ishin kozmologë dhe punuan mbi Yi Jing. Vëllezërit Cheng, Cheng Yi dhe Cheng Hao, konsiderohen themeluesit e dy shkollave kryesore të mendimit të Neo-Konfucianizmit: Shkolla e Parimeve e parë, dhe Shkolla e Mendjes e dyta.

Shkolla e Parimeve fitoi supremacinë gjatë dinastisë Song me sistemin filozofik të zhvilluar nga Zhu Xi, i cili u bë dominues dhe u pranua zyrtarisht nga qeveria për provimet e mbretërore nën dinastinë Yuan. Shkolla e Mendjes u zhvillua nga Lu Jiuyuan, rivali kryesor i Zhu Xi, por shpejt u harrua. Vetëm gjatë dinastisë Ming, Shkolla e Mendjes u rinovua nga Wang Shouren, i cili kishte ndikim të barabartë me atë të Zhu Xi. Kjo shkollë ishte veçanërisht e rëndësishme në Japoni.

Jezuitët kanë pasur një ndikim të rëndësishëm në filozofinë kineze dhe kanë kontribuar në eksportimin e saj për herë të parë në Europë. Në fillim të shekullit të 16, Jezuitët filluan të vijnë në Kinë në misione katolike. Ata ndërtuan lidhje të ngushta me intelektualët dhe elitat kineze dhe filluan të studiojnë gjerësisht kulturën, filozofinë dhe gjuhën kineze.

Jezuitët, si p.sh. Matteo Ricci, Ricci Riccioli dhe Johann Adam Schall von Bell, kishin njohuri të thella të filozofisë kineze dhe iu përqendruan bashkëpunimit dhe përkthimit të teksteve kineze në gjuhët evropiane. Ata prezantuan mendimin kinez në Europë, duke eksportuar ide të filozofisë kineze, përfshirë koncepte si "Tian" (qielli), "Dao" (rruga), dhe "Ren" (djalë i mirë). Kjo ndikim i fortë filozofik u reflektua në shkencën, filozofinë dhe kulturën evropiane të epokës.

Ndër ndikimet më të rëndësishme të Jezuitëve në filozofinë kineze ishte marrëdhënia e tyre me neokonfucianizmin. Ata u përpjekën të kombinonin doktrinën e neokonfucianizmit me doktrinat e krishterimit. Për shembull, Matteo Ricci zhvilloi një sintezë midis doktrinës së Zhongyong (Mesuturja e Mesme) të Konfucianizmit dhe doktrinave të krishterimit. Kjo synoi të krijojë një dialog të hapur midis kulturave dhe të prezantojë krishterimin në mënyrë të përshtatshme për kulturën kineze.

## Epoka moderne

Sun Jat-sen
Gjatë periudhës së Industrializmit dhe Epokës Moderne, filozofia kineze ka filluar gjithashtu të integrojë koncepte të filozofisë perëndimore. Filozofia kineze kurrë nuk zhvilloi konceptin e të drejtave të njeriut, kështu që gjuha kineze klasike mungonte fjalë për to. Në vitin 1864, W.A.P. Martin duhej të krijojë fjalën "quanli" (kinezisht: 權利) për të përkthyer konceptin perëndimor të "të drejtave" te njerezve. Kinë do të shihte importimin e ideologjive të ndryshme perëndimore, të cilat do të kenë ndikim në të ardhmen.

Filozofia politike moderne kineze, e ndikuar nga tradita demokratike perëndimore, është e lidhur ngushtë me kontributin e Sun Jat-sen. Sun Jat-sen, njohur edhe si Sun Zhongshan, ishte një lider politik i shquar i Kinës së shekullit XX dhe themeluesi i Republikës së Kinës. Ai u bë figura kryesore në luftën për rrëzimin e dinastisë Qing dhe krijimin e një Kinë të re, moderne dhe demokratike.

Sun Yat-sen u ndikua thellësisht nga tradita demokratike perëndimore, siç ishin ideja e qeverisjes së popullit, liria individuale dhe pavarësia kombëtare. Ai shfaqi një vizion të quajtur "Tre principet e popullit" që shënonin bazat e filozofisë politike të tij. Këto tre principa ishin:

1. Minzu 民族主義 (Populli): Përfaqëson ideën e sovranitetit të popullit dhe e mbështetur në ideologjinë demokratike. Sun Yat-sen besonte se fuqia politike duhet të qëndrojë në duart e popullit, dhe se secili individ duhet të ketë të drejtën e barabartë për të vendosur për fatin e vendit.
2. Minquan 民權主義 (Demokracia): Paraqet konceptin e lirisë dhe drejtësisë politike. Sun Yat-sen përkrahu krijimin e një sistem politik pluralist dhe të drejtën e popullit për të zgjedhur përfaqësuesit e tyre në një mënyrë të lirë dhe të hapur.
3. Minsheng 民權主義 (Mirëqenia e Popullit ose socializmi): Fokusohet në mirëqenien dhe zhvillimin socio-ekonomik të popullit. Sun Yat-sen shprehu nevojën për të eliminuar padrejtësinë sociale dhe për të siguruar qasje të barabartë në burimet e vendit për të gjithë qytetarët.

## filozofët

* Konfuci, Mjeshtri i Madh.
	+ Mencius, ndjekës i Konfucit me frymëzim idealist
	+ Xun Zi, një tjetër ndjekës i Konfucit, më afër realizmit, mësues i Han Feit dhe Li Si
	+ Zhu Xi, themeluesi i neo-konfucianizmit
	+ Wang Yangming, përkrahësi më me ndikim i *Xinxue* ose "gjendje shpirtërore".
* Lao Tzu, shefi i shkollës Taoiste.
	+ Chuang Tzu, thuhet të jetë autori i *Zhuangzi* .
	+ Liezi, thuhet se është autori i *Liezi* .
* Mozi, themeluesi i shkollës Mohist.
* Shang Yang, themeluesi legalist dhe reformatori kryesor i Qin
* Han Fei, një nga teoricienët më të shquar të Legalizmit
* Li Si, përkrahës dhe praktikues kryesor i Legalizmit

## Konceptet

Edhe pse shkollat filozofike individuale ndryshojnë në, ato kanë një fjalor të përbashkët dhe ndajnë një grup shqetësimesh.

Ndër termat që gjenden zakonisht në filozofinë kineze janë:

* 道 Dao (the Way, or one's doctrine)
* 德 De (virtue, power)
* 理 Li (principle, Law)
* 氣 Çi (vital energy or material force)
* 太極*Tai-chi* formon një unitet të dy polariteteve të komplementarëve, Yin dhe Yang. Fjala Yin në fillim e kishte kuptimin e një kodre që tregon larg diellit. Filozofikisht, ajo përfaqëson parimin e errët, të pasivitetit dhe femëror; ndërsa Yangu (kodra që tregon drejt diellit) përfaqëson parimin e ndritshëm, të aktivitetit dhe mashkullor. Yin dhe Yang nuk janë antagonikë, ata ndryshojnë në përputhje të kundërt me njëri-tjetrin - si rritja dhe zbritja e një valë dhe njihen nëpërmjet krahasimit të tyre.

Ndër të përbashkëtat e filozofive kineze janë:

* Tendenca për të mos parë njeriun si të ndarë nga natyra.
* Pyetjet rreth natyrës dhe ekzistencës së një hyjnie monoteiste, të cilat kanë ndikuar thellësisht në filozofinë perëndimore, nuk kanë qenë të rëndësishme në filozofitë kineze apo burim konflikti të madh në fenë tradicionale kineze .
* Besimi se qëllimi i filozofisë është kryesisht të shërbejë si një udhërrëfyes etik dhe praktik.
* Fokusi politik: shumica e studiuesve të njëqind shkollave po përpiqeshin të bindnin sundimtarin të sillej në mënyrën se si ata mbroheshin.