# Steçaku

Steçak në nekropolin e Radimljes
**Steçaku** ( Serbian Cyrillic , shqiptohet [stěːtɕak] ) ose **Steçi** në shumës ( Serbian Cyrillic , shqiptohet [stěːtɕtsi] ) është emri për gurët e varreve monumentale mesjetare, që shtrihen të shpërndara në pjesë të ndryshme të territorit të Bosnje dhe Hercegovinën, si edhe në pjesët kufitare midis Bosnje-Hercegovinës dhe Kroacisë, Malit të Zi dhe Serbisë. Rreth 60,000 prej tyre gjenden brenda kufijve të Bosnjës dhe Hercegovinës moderne dhe pjesa tjetër, ose rreth 10,000 varre gjenden në territorin e Kroacisë (4,400), Malit të Zi (3,500) dhe Serbisë (2,100), si edhe në më shumë se 3,300 vende të ndryshme, ku mbi 90% të tyre janë në gjendje te keqe dhe të pa mir.mbajtura

Duke u shfaqur në mesin e shekullit të 12-të, me fazën e parë në shekullin e 13-të, zakoni i prerjes dhe përdorimit të gurëve të varreve steçi arriti kulmin e tij në shekullin e 14-të dhe të 15-të, përpara se të ndërpritej në fillim të shekullit të 16-të gjatë pushtimit osman të Bosnje-Hercegovinës . Varret ishin pjesë e një tradite të zakonshme midis pasuesve të Kishës Boshnjake, Katolike dhe Ortodokse njësoj, dhe përdoreshin si nga popullsia sllave ashtu edhe nga ajo vllehe .

Steçit janë regjistruar në Listën e Trashëgimisë Botërore nga UNESCO që nga viti 2016, me një përzgjedhje prej rreth 4,000 monolitesh individuale, të grupuara në nekropole në 28 vendndodhje, nga të cilat 22 ndodhen në Bosnje dhe Hercegovinë, dy në Kroaci, tre në Mal të Zi dhe tre në Serbi. Një nga koleksionet më të ruajtura të këtyre gurëve të varreve është Radimlja, në perëndim të Stolacit në Bosnje dhe Hercegovinë.

## Etimologjia

Vetë fjala është një formë e kontraktuar e fjalës më të vjetër \* *stojećak*, e cila rrjedh nga folja sllave e jugut *stajati.* Fjalë që do të thotë "gjëja e gjatë, në këmbë". Në Hercegovinë ato quhen edhe si *mašeti* / *mašete* (italisht *massetto* që do të thotë "shkëmb i madh", ose turqisht *meşhet* / *mešhed* që do të thotë "gur varri i një heroi të rënë" [nb 1] ), në Bosnjën Qendrore dhe Perëndimore si *mramori* / *mramorje* / *mramorovi* (mermer), ndërsa në Serbi dhe Mal të Zi si *usađenik* (implantim). Në mbishkrime ato quhen ndryshe si *bilig* (shenjë), *kamen bilig* (shenjë guri), *kâm* / *kami* / *kamen* (gur), *hram* (faltore), *zlamen* (shenjë), *kuća* (shtëpi), *raka* (gropë), *greb* . */grob* (varr). Në leksionarin e 1495 ato janë regjistruar si *kamy* (gur).

Edhe pse me emrin *stećak* nënkuptohen gurë të lartë monolit në këmbë (dmth. forma *sanduk* dhe *sljemenjak* ), në shekullin e 20-të fjala *stećak* u pranua në shkencë si term i përgjithshëm, duke përfshirë edhe gurët e varreve me pllaka. Referenca origjinale për vetë fjalën *stećak* është e pasigurt dhe duket të jetë shpikje moderne pasi mund të gjurmohet vetëm nga shënimi i Ivan Kukuljević Sakcinski nga 1851, fjalor nga Vuk Karadžić nga 1852.

## Karakteristikat

 Steći në nekropolin e Radimljes
Ato janë karakteristike për territorin e Hercegovinës së sotme, Bosnjës qendrore dhe Podrinjes në Bosnje dhe Hercegovinë, Dalmacisë në Kroaci, si dhe disa pjesë të vogla të Malit të Zi, Kosovës dhe Serbisë Perëndimore, Bosnjës Veriperëndimore dhe Kroacisë ( Lika dhe Slavonia ).

Steçi përshkruhen si gur varresh horizontale dhe vertikale, prej guri, me sipërfaqe të rrafshët ose me majë, me ose pa piedestal. Klasifikimi i përbashkët u krijua nga Dmitrij Sergejevski në vitin 1952, i cili i ndau ato në steç të shtrirë dhe steç në këmbë. Sistematizimi i steçive nuk është aktualisht i plotë. Sipas Šefik Bešlagić-it, ekzistojnë shtatë forma kryesore: pllakë, gjoks, gjoks me piedestal, kreshtë/gaboll, kreshtë/gaba me piedestal, shtyllë dhe kryq; ndërsa sipas Dubravko Lovrenoviqit, në Radimlja janë gjendur nëntë lloje: pllakë, pllakë me piedestal, gjoks, gjoks me piedestal, gjoks i gjatë, gjoks i gjatë me piedestal, sarkofag (dmth.

Për shembull, në Bosnje dhe Hercegovinë, sipas UNESCO-s, gjenden "rreth 40,000 sëndukë, 13,000 pllaka, 5,500 gurë varresh me gurë, 2,500 shtylla/obeliskë, 300 gurë varresh në formë kryqi dhe rreth 300 gurë varresh të formës së prerë. Nga këto, më shumë se 5000 dekorime të gdhendura në ari "

### Dekorime

Një pjesë e tyre, rreth 384 mbajnë mbishkrime, kryesisht në alfabetin cirilik, disa me shkrim glagolitik dhe latin. Mbishkrimet mund të ndahen përafërsisht në mbishkrimet me fraza fetare, përshkrimi i vdekjes heroike, informacioni i të ndjerit, informacioni i të afërmve të të ndjerit dhe rrethanat e vdekjes, informacioni vetëm me një emër personal, dhe një mësim moral (ose fetar).

Karakteristika më e spikatur janë motivet e tyre dekorative të ndara afërsisht në gjashtë grupe të cilat plotësojnë njëra-tjetrën: simbole sociale, simbole fetare, imazhe të kortezheve kolo pas vdekjes, imazhe figurative, zbukurime të qarta dhe motive të paklasifikuara (kryesisht simbolike, gjeometrike ose të dëmtuara). Shumë motive të tjera dekorimi mbeten enigmatike edhe sot e kësaj dite përsa i përket kuptimit, si për shembull spirale, arkada, rozeta, gjethe hardhie dhe rrushi, zambak, yje (shpesh me gjashtë cepa) dhe hëna gjysmëhënë janë ndër imazhet që shfaqen. Imazhet figurative përfshijnë procesione dreri, kuajsh, vallëzimi kolo, gjueti, turne kalorësiake dhe, më e famshmja, imazhi i burrit me dorën e djathtë të ngritur, ndoshta në një gjest besnikërie .

 Motivi sakral i drerit konsiderohet të jetë me origjinë paleo-ballkanike dhe parakristiane.
Nga të gjitha kafshët e gdhendura, dreri është më i përfaqësuari dhe më së shumti gjendet në steçit në Hercegovinë. Sipas Dragoslav Srejović, përhapja e krishterimit nuk shkaktoi zhdukjen e kultit të vjetër dhe besimit te dreri i shenjtë. Historiani Šefik Bešlagić sintetizoi paraqitjet e drerit: ndonjëherë i shoqëruar nga një zog (shpesh në shpinë ose brirë), kryq ose zambak, shpesh shfaqen seri drerësh ose dre, si dhe me hark dhe shigjetë, qen dhe gjahtar, (s) me shtizë ose shpatë (shpesh mbi kalë). Dreri shfaqet në skenat e gjuetisë, si dhe në disa kortezhe të drejtuara nga një burrë i cili është duke hipur mbi një dre. Ka skena ku dreri i afrohet me qetësi gjahtarit, ose një dreri tjetër me përmasa të mëdha dhe brirë të rrallë. Shumica e përshkrimeve të "gjuetisë së drerëve" janë të kthyera nga perëndimi, që kishte kuptimin simbolik për vdekjen dhe botën tjetër. Në skenat e shumta të gjuetisë, vetëm në një është plagosur një dre (steçaku ka disa anomali), që tregojnë një kuptim joreal. Në artin romak dhe parthian - sasanian, kafshët e gjuajtura plagosen për vdekje, dhe dreri është vetëm një nga shumë, ndërsa në stećci është e vetmja kafshë e gjuajtur.

 Dy steçi me motive kolo.
Motivet e kortezhit *kolo* (në total 132 ) së bashku me një dre, dhe drejtimi i tij specifik i kërcimit, megjithëse jo gjithmonë lehtësisht të identifikueshëm, tregojnë se skena është një vallëzim i vdekshëm në krahasim me kërcimin gazmor. Nga urnat e Iapydes, deri tek gratë e sotme në Bosnje-Hercegovinë dhe Mal të Zi, luhen valle të penduara në drejtim të perëndimit të diellit. Në Bosnjën dhe Hercegovinën Lindore, i ashtuquajturi *Ljeljenovo kolo*, [nb 2] me emrin lokal *ljeljen* për *jelen* (drerin) që nënkupton *jelenovo kolo*, kërcehet duke bërë portën e dorës së ngritur dhe drejtuesi i këtyre portave përpiqet të tërheqë të gjithë kërcimtarët e kortezhit kolo, derisa korteshi të ngatërrohet, pas kësaj, duke luajtur në drejtim të kundërt, derisa kortezhi të zbërthehet. Origjina e tij është shenjë në ritualin mortor që drejton shpirtin në një botë tjetër dhe nënkupton ripërtëritjen e jetës.

Shpërndarja e madhe rajonale, por e pakët (zakonisht vetëm një) në varreza e simboleve qiellore, kryesisht në qendër ose ndonjë pozicion të dukshëm në steçit të tipit kryq ( *križine* ), mund të tregojë etiketën e varrezave për specifika mbi përkatësitë fetare (pagane). Simbolika e Hënës dhe yjeve (Dielli), të cilat shpesh gjenden në to, mund të gjurmohen në një kombinim të besimeve pagane dhe të krishtera, ylli me gjashtë cepa përfaqëson Venusin (në mitologjinë sllave të quajtur Danica) dhe me Hënën mund të përfaqësojnë "martesën astrale", apo edhe mitraizmin, i cili kishte besimin e vjetër se trupi i vdekur shkon në Hënë dhe shpirtrat në Diell, ndërsa studiues të tjerë disa konsiderojnë teorine se gdhëndjet tregojnë një lidhje midis simboleve qiellore dhe pozicionin e tyre në kohën e vdekjes së të ndjerit.

 Një steçak pllakë në Cista Velika
## Origjina

Ekzistojnë teori të ndryshme dhe ende jo përfundimtare për përkatësinë e tyre kulturo-artistike, fetare dhe etnike. Sipas tezës së zakonshme, veçanërisht të përfaqësuar nga Beshlagić, këto gurë janë një fenomen origjinal kulturor-artistik mesjetar boshnjak-hercegovinas. Disa studiues si Milovan Gavazzi (1978) shqyrtuan një kontekst shumë më të gjerë dhe konsideruan lidhjen e tyre me traditën megalitike të rajonit dhe Euroazisë nga periudha parahistorike dhe bashkëkohore. Disa studiues menduan se forma e *gjoksit* mund të ishte frymëzuar nga shtëpitë romane dhe gotike nga qytetet bregdetare, ndërsa *kreshta* formohej nga sarkofagu mesjetar i krishterë ose shtëpia prej druri lokale boshnjake. Sipas sintezës së Lovrenović-it është pjesë e një origjine dhe përkatësie më të gjerë mesdhetare perëndimore. Është vërtetuar se ato lidhen kryesisht me vende malore të cilat u shkretuan gjatë një periudhe kohore për shkak të migrimeve të shkaktuara nga ngjarje të reja shoqërore dhe pushtimit osman .

 Steçak përballë Muzeut Etnografik, Beograd
Mbishkrimi në steçakun e Gërdeshës i shekullit të 12-të, konsiderohet më i vjetri i gjetur
Steçit zakonisht përqendrohen në grupe: në varreza të familjeve individuale me pak ekzemplarë, në varreza të familjeve të tëra me afërsisht 30 deri në 50 ekzemplarë, nekropole të mëdha të rretheve rurale herë pas here me disa qindra ekzemplarë. Shembuj të nekropoleve familjare janë ato të familjes fisnike Sanković në fshatin Biskup afër Konjicit, nga Miloradović-Stjepanović (Hrabreni) në Radimlja afër Stolacit, nga familja fisnike Pavlović afër Sarajevës dhe nga një familje e panjohur në Donja Zgošća afër Kakanj . Sot shumë Stećci janë ekspozuar gjithashtu në kopshtin e Muzeut Kombëtar të Bosnjë dhe Hercegovinës në Sarajevë. Nekropoli mesjetar Mramorje në Serbi është pjesë e Monumentit të Kulturës me rëndësi të jashtëzakonshme dhe përmban një numër të madh varresh steçak. Disa steçi të tjerë individualë të dukshëm ose të studiuar:

* Mendohet se steçaku më i vjetër i njohur është ai i Grdeshës, një zhupan i Trebinjes i shekullit të 12-të.
* Konsiderohet se steçaku më i vjetër i njohur me mbishkrim është ai i Marijes, gruas së priftit Dabiživ, me numër të mbishkruar dhe të supozuar të vitit 1231, nga Vidoštak afër Stolacit.
* Varri i Vlatko Vuković Kosača qëndron i shënuar pranë fshatit Boljuni afër Stolacit, Bosnjë dhe Hercegovinë, nga fundi i shekullit të 14-të. Mbishkrimi në varr ishte shkruar në gjuhën cirilike boshnjake në gjuhën ikaviane .
* Dy steçi kreshtë që i përkisnin Jerko Kustražić dhe gruas së tij Vladna nga mesi i shekullit të 15-të, në Cista afër Imotskit dhe Split, Kroaci
* Steçaku kreshtë i Vlkoj Bogdaniqit (djali i Radmilit) i cili vdiq në betejë në mesin e shekullit të 15-të, i bërë nga muratori Jurina, në Lovreć, Kroaci

## Galeri

* Nekropoli Radimlja, Bosnje dhe Hercegovinë
* Radimlja, Bosnje dhe Hercegovinë
* Umoljani, Bosnje dhe Hercegovinë
* Dugo polje, Bosnje dhe Hercegovinë
* Morine, Bosnjë dhe Hercegovinë
* Velike Grebenice, Bosnje dhe Hercegovinë
* Sarajevë, Bosnje dhe Hercegovinë
* Neum, Bosnjë dhe Hercegovinë
* Velimlje, Mali i Zi
* Cetinje, Mali i Zi
* Klenak, Mali i Zi
* Mramorje, Serbi
* Diku në Dalmaci, Kroaci
* Diku në Dalmaci të Kroacisë

## Referime