# Reformimi protestant

**Reformimi** (i quajtur ndryshe **Reformimi Protestant** ose **Reformimi Evropian**), ishte një lëvizje brenda krishtërimit perëndimor në Evropën e shekullit të XVI-të, që paraqiste një sfidë fetare dhe politike për Kishën Katolike Romane dhe autoritetin papal në veçanti. Megjithëse Reformimi zakonisht konsiderohet të ketë filluar me botimin e *Nëntëdhjetë e pesë* *Tezave* nga Martin Luther në vitin 1517, nuk pati asnjë skizëm midis Kishës Katolike dhe Luterit nga lindja deri në Botimin e Wormsit në vitin 1521. Urdhri e dënoi Luterin dhe zyrtarisht i ndaloi qytetarët e Perandorisë së Shenjtë Romake të mbronin ose përhapnin idetë e tij. Fundi i epokës së Reformimit është i diskutueshëm: mund të konsiderohet se përfundon me miratimin e rrëfimeve të besimit, që filluan Epokën e Ortodoksisë. Vite të tjera të sugjeruara për përfundimin kanë të bëjnë me Kundër-Reformimin ose Paqen e Vestfalisë. Nga një këndvështrim katolik, Këshilli i Dytë i Vatikanit bëri thirrje për t'i dhënë fund Kundër-Reformimit.

## Përmbledhje

Lëvizjet ishin bërë drejt një Reformimi përpara Luterit, kështu që disa protestantë në traditën e Reformacionit Radikal preferojnë të konsiderojnë fillimin e Reformimit për reformatorët si Arnoldi i Breshas, Peter Waldo, John Wycliffe, Jan Hus, Petr Chelčický, dhe Girolamo Savonarola. Për shkak të përpjekjeve reformuese Husit dhe të tjera reformatorëve bohemë, Utrakuist Husitizmit u pranuar nga Këshilli i Bazelit dhe ishte toleruar zyrtarisht nga Kurora e Bohemisë, edhe pse lëvizjet e tjera ishin ende objekt i përndjekjes, duke përfshirë lolardët në Angli dhe Valdensianëve në Francë dhe rajonet italiane.

Luteri filloi duke kritikuar shitjen e indulgjencave, duke këmbëngulur që papa nuk kishte asnjë autoritet mbi pastrimin dhe se Thesari i Meritës nuk kishte asnjë bazë në Bibël. Reformimi u zhvillua më tej për të përfshirë një dallim midis Ligjit dhe Ungjillit, një mbështetje e plotë në Shkrim si burimi i vetëm i doktrinës së duhur (*sola scriptura*) dhe besimit se besimi te Jezu Krishti është mënyra e vetme për të marrë faljen e Zotit për mëkatin (*sola fide*), sesa veprat e mira. Megjithëse ky konsiderohet përgjithësisht një besim protestant, një formulim i ngjashëm mësohej nga katolikët molinistë dhe Jansenist. Priftëria e të gjithë besimtarëve minimizoi nevojën e shenjtorëve ose priftërinjve për të shërbyer si ndërmjetësues, dhe beqaria e detyrueshme klerike u dha fund. *Simul justus et peccator* nënkuptonin se megjithëse njerëzit mund të përmirësoheshin, askush nuk mund të bëhej aq i mirë sa të fitonte falje nga Zoti. Teologjia sakramentale u thjeshtua dhe përpjekjet për të imponuar epistemologjinë Aristoteliane u rezistuan.

Luteri dhe pasuesit e tij nuk i panë këto zhvillime teologjike si ndryshime. *Rrëfimi i Augsburguti* i vitit 1530 arriti në përfundimin se "në doktrinë dhe në ceremoni asgjë nuk është marrë nga ana jonë kundër Shkrimit ose Kishës Katolike", dhe madje edhe pas *Këshillit të Trentos*, Martin Chemnitz publikoi *Provimin* 1565-73 *të Këshillit të Trentit* si një përpjekje për të provuar se Trent novoi në doktrinë ndërsa Luteranët po ndiqnin gjurmët e Etërve të Kishës dhe Apostujve.

Lëvizja fillestare në Gjermani u diversifikua, dhe reformatorë të tjerë u ngritën në mënyrë të pavarur nga Luther si Zwingli në Zyrih dhe Kalvini në Gjenevë. Në varësi të vendit, Reformimi kishte shkaqe të ndryshme dhe prejardhje të ndryshme, dhe gjithashtu shpalosej ndryshe se në Gjermani. Përhapja e shtypshkronjës së Gutenbergut siguroi mjetet për shpërndarjen e shpejtë të materialeve fetare.

Besimet e ndryshme të krishtera të epokës së Reformimit në Krishtërimin Perëndimor adoptuan rrëfime të ndryshme (Katolike, Luterane, të Reformuara, Anglikane, Anabaptiste, Unitare, etj.). Reformatorët radikalë, përveç formimit të komuniteteve jashtë sanksionit shtetëror, nganjëherë përdorën ndryshime më ekstreme doktrinore, siç është refuzimi i parimeve të këshillave të Nikesë dhe Kalçedonisë me Uniformat e Transilvanisë. Lëvizjet anabaptiste u persekutuan veçanërisht pas Luftës së Fshatarëve gjermanë.

Drejtuesit brenda Kishës Katolike Romane u përgjigjën me Kundër-reformimin, të iniciuar nga *Confutatio Augustana* në vitin 1530, *Këshilli i Trentos* në vitin 1545, Shoqëria e Jezuit në vitin 1540, Defensio Tridentinæ fidei në vitin 1578, dhe gjithashtu një seri luftërash dhe dëbimesh të protestantëve që vazhdoi deri në shekullin e XIX. Evropa Veriore, me përjashtim të shumicës së Irlandës, ra nën ndikimin e protestantizmit. Evropa Jugore mbeti kryesisht Katolike përveç valdensianëve të persekutuar shumë. Evropa Qendrore ishte vendi i pjesës më të madhe të Luftës së Tridhjetë-vjeçare dhe pati vazhdime të dëbimit të protestantëve në Evropën Qendrore deri në shekullin e XIX. Pas Luftës së Dytë Botërore, largimi i gjermanëve etnikë në Gjermaninë Lindore ose Siberi, e uli protestantizmin në vendet e Paktit të Varshavës, megjithëse disa mbeten edhe sot.

Mungesa e protestantëve nuk nënkupton domosdoshmërisht dështimin e Reformimit. Megjithëse protestantët ishin shfarosur dhe përfunduan të adhuronin në bashkime të ndara nga katolikët, në kundërshtim me qëllimin origjinal të Reformatorëve, ata gjithashtu ishin shtypur dhe persekutuar në pjesën më të madhe të Evropës në një moment. Si rezultat, disa prej tyre jetuan si kripto-protestantë, të quajtur edhe Nikodemitë, në kundërshtim me nxitjen e Gjon Kalvinit, i cili dëshironte që ata ta jetonin hapur besimin e tyre. Disa kripto-protestantë janë identifikuar qysh në shekullin e XIX-të pas emigrimit në Amerikën Latine.

## Shënimet

## Bibliografia

* Atkinson, Benedict; Fitzgerald, Brian (2014). "Printing, Reformation and Information Control". *A Short History of Copyright: The Genie of Information* (në anglisht). Springer. fq. 15–22. doi:10.1007/978-3-319-02075-4\_3. ISBN 978-3-319-02074-7.
* Bertoglio, Chiara (2017). *Reforming Music. Music and the Religious Reformations of the Sixteenth Century* (në anglisht). De Gruyter. ISBN 978-3-11-052081-1.
* Gerald Bray (red.). *Documents of the English Reformation* (në anglisht). James Clarke.
* Euan Cameron (2012). *The European Reformation* (në anglisht) (bot. i 2-të). Oxford University Press.
* Euan Cameron (1984). *The Reformation of the Heretics: The Waldenses of the Alps, 1480–1580* (në anglisht). Clarendon Press.
* Frederic C. Church (1931). "The Literature of the Italian Reformation". *Journal of Modern History* (në anglisht). **3** (3): 457–473. doi:10.1086/235763. JSTOR 1874959.
* F. L. Cross, red. (2005). "Westphalia, Peace of". *The Oxford Dictionary of the Christian Church* (në anglisht). Nju Jork: Oxford University Press.
* J. D. Douglas, red. (1974). "Wycliffe, John". *The New International Dictionary of the Christian Church* (në anglisht). Paternoster Press.
* Edwards, Jr.; Mark U. (1994). *Printing, Propaganda, and Martin Luther* (në anglisht) – nëpërmjet archive.org.
* William R. Estep (1986). *Renaissance & Reformation* (në anglisht). Grand Rapids, MI: Eerdmans. ISBN 978-0-8028-0050-3.
* Firpo, Massimo (2004). "The Italian Reformation". përmbledhur nga Hsia, R. Po-chia (red.). *A Companion to the Reformation World* (në anglisht). Blackwell. fq. 169–184. ISBN 978-140517865-5.
* Margaret C. Jacob (1991). *Living the Enlightenment: Freemasonry and Politics in Eighteenth-century Europe* (në anglisht). Oxford University Press.
* Lockhart, Paul Douglas (2007). *Denmark, 1513-1660: The Rise and Decline of a Renaissance Monarchy* (në anglisht). Oxford University Press.
* Diarmaid MacCulloch (2005). *The Reformation* (në anglisht) – nëpërmjet archive.org.
* Berntson, Martin (2006). "The Dissolution of the Hospitaller houses in Scandinavia". përmbledhur nga Mol, Johannes A.; Militzer, Klaus; Nicholson, Helen J. (red.). *The Military Orders and the Reformation: Choices, State Building, and the* (në anglisht). Hilversum Verloren. fq. 59-78.
* Heiko Augustinus Oberman; Eileen Walliser-Schwarzbart (2006) [1982]. *Luther: Man between God and the Devil* (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-300-10313-7.
* James Patrick (2007). *Renaissance and Reformation* (në anglisht). Nju Jork: Marshall Cavendish. ISBN 978-0-7614-7650-4.
* Andrew Pettegree (2000). *The Reformation World* (në anglisht). Routledge. ISBN 978-0-203-44527-3.
* Pettegree, Andrew; Hall, Matthew (dhjetor 2004). "The Reformation and the Book: A Reconsideration". *The Historical Journal* (në anglisht). **47** (4): 785–808. doi:10.1017/S0018246X04003991. JSTOR 4091657.
* Ulinka Rublack (2010). *Dressing Up: Cultural Identity in Renaissance Europe* (në anglisht). Oxford University Press.
* Rubin, Jared (2014). "Printing and Protestants: An Empirical Test of the Role of Printing in the Reformation". *Review of Economics and Statistics* (në anglisht). **96** (2): 270–286. doi:10.1162/REST\_a\_00368.
* John Schofield (2011). *Martin Luther: A Concise History of His Life and Works* (në anglisht). History Press Limited.
* Christoph Weimer (2004). "Luther and Cranach on Justification in Word and Image". *Lutheran Quarterly* (në anglisht). **18** (4): 387–405.
* Joachim Whaley (2012). *Germany and the Holy Roman Empire*. Oxford History of Early Modern Europe (në anglisht). Vëll. I. Maximilian I to the Peace of Westphalia, 1493–1648. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-873101-6.
* Malcolm B. Yarnell III (2014). *Royal Priesthood in the English Reformation* (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-968625-4.

## Lexime të mëtejshme

### Sondazhet

* Appold, Kenneth G. *The Reformation: A Brief History* (2011) online
* Collinson, Patrick. *The Reformation: A History* (2006)
* Elton, Geoffrey R. and Andrew Pettegree, eds. *Reformation Europe: 1517–1559* (1999) excerpt and text search
* Elton, G.R., ed. *The New Cambridge Modern History, Vol. 2: The Reformation, 1520–1559* (1st ed. 1958) online free
* Gassmann, Günther, and Mark W. Oldenburg. *Historical dictionary of Lutheranism* (Scarecrow Press, 2011).
* Hillerbrand, Hans J. *The Protestant Reformation* (2nd ed. 2009)
* Hsia, R. Po-chia, ed. *A Companion to the Reformation World* (2006)
* Lindberg, Carter. *The European Reformations* (2nd ed. 2009)
* Mourret, Fernand. *History of the Catholic Church* (vol 5 1931) online free; pp. 325–516; by French Catholic scholar
* Naphy, William G. (2007). *The Protestant Revolution: From Martin Luther to Martin Luther King Jr* (në anglisht). BBC Books. ISBN 978-0-563-53920-9.
* Spalding, Martin (2010). *The History of the Protestant Reformation; In Germany and Switzerland, and in England, Ireland, Scotland, the Netherlands, France, and Northern Europe* (në anglisht). General Books LLC.
* Sascha O. Becker, Steven Pfaff and Jared Rubin. *Causes and Consequences of the Protestant Reformation* (2015) online
* Spitz, Lewis William (2003). *The Protestant Reformation: 1517–1559*.

### Teologjia

* Bagchi, David, and David C. Steinmetz, eds. *The Cambridge Companion to Reformation Theology* (2004)
* Bainton, Roland (1952). *The Reformation of the Sixteenth Century* (në anglisht). Boston: The Beacon Press. ISBN 978-0-8070-1301-4. `{{cite book}}`: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
* Barrett, Matthew, and Michael Horton. *Reformation Theology: A Systematic Summary* (2017).
* Carl E. Braaten and Robert W. Jenson. *The Catholicity of the Reformation*. Grand Rapids: Eerdmans, 1996. ISBN 0-8028-4220-8.
* William Cunningham, *The Reformers and the Theology of the Reformation* (2013).
* James R. Payton, Jr. *Getting the Reformation Wrong: Correcting Some Misunderstandings* (IVP Academic, 2010)
* Pelikan, Jaroslav (1984). *Reformation of Church and Dogma (1300–1700)* (në anglisht). Çikago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-65377-8.

### Burimet parësore në përkthim

* Fosdick, Harry Emerson, ed. *Great Voices of the Reformation [and of other putative reformers before and after it]: an Anthology*, ed., with an introd. and commentaries, by Harry Emerson Fosdick. (Modern Library, 1952). xxx, 546 pp.
* Janz, Denis, ed. *A Reformation Reader: Primary Texts with Introductions* (2008) excerpt and text search
* Littlejohn, Bradford, and Jonathan Roberts eds. *Reformation Theology: A Reader of Primary Sources with Introductions* (2018).
* Luther, Martin *Luther's Correspondence and Other Contemporary Letters*, 2 vols., tr. and ed. by Preserved Smith, Charles Michael Jacobs, The Lutheran Publication Society, Philadelphia, Pa. 1913, 1918. vol.2 (1521–1530) from Google Books. Reprint of Vol. 1, Wipf & Stock Publishers (March 2006). ISBN 1-59752-601-0.
* Spitz, Lewis W. *The Protestant Reformation: Major Documents*. St. Louis: Concordia Publishing House, 1997. ISBN 0-570-04993-8.

### Historiografia

* Bates, Lucy (2010). "The Limits of Possibility in England's Long Reformation". *Historical Journal* (në anglisht). **53** (4): 1049–1070. doi:10.1017/S0018246X10000403. JSTOR 40930369.
* Bradshaw, Brendan (1983). "The Reformation and the Counter-Reformation". *History Today* (në anglisht). **33** (11): 42–45.
* Brady, Thomas A., Jr. (1991). "People's Religions in Reformation Europe". *The Historical Journal* (në anglisht). **24** (1): 173–182. doi:10.1017/S0018246X00013984. JSTOR 2639713.`{{cite journal}}`: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
* de Boer, Wietse (2009). "An Uneasy Reunion The Catholic World in Reformation Studies". *Archiv für Reformationsgeschichte* (në anglisht). **100** (1): 366–387. doi:10.14315/arg-2009-100-1-366.
* Dickens, A. G.; Tonkin, John M., red. (1985). *The Reformation in Historical Thought* (në anglisht). Harvard University Press. excerpt
* Dixon, C. Scott (2012). *Contesting the Reformation* (në anglisht) – nëpërmjet archive.org.
* Fritze, Ronald H. (2005). "The English Reformation: Obedience, Destruction and Cultural Adaptation". *Journal of Ecclesiastical History* (në anglisht). **56** (1): 107–115. doi:10.1017/S0022046904002106.
* Haigh, Christopher (1982). "The recent historiography of the English Reformation". *The Historical Journal* (në anglisht). **25** (4): 995–1007. doi:10.1017/s0018246x00021385. JSTOR 2638647.
* Haigh, Christopher (1990). "The English Reformation: A Premature Birth, a Difficult Labour and a Sickly Child". *The Historical Journal* (në anglisht). **33** (2): 449–459. doi:10.1017/s0018246x0001342x. JSTOR 2639467.
* Haigh, Christopher (2002). "Catholicism in Early Modern England: Bossy and Beyond". *The Historical Journal* (në anglisht). **45** (2): 481–494. doi:10.1017/S0018246X02002479. JSTOR 3133654.
* Heininen, Simo; Czaika, Otfried (2010). "Wittenberg Influences on the Reformation in Scandinavia". *European History Online* (në anglisht). Mainx: Institute of European History. Marrë më 17 dhjetor 2012.
* Howard, Thomas A. and Mark A. Noll, eds. *Protestantism after 500 Years* (Oxford University Press, 2016), fq. 384.
* Hsia, Po-Chia, red. (2006). *A Companion to the Reformation World* (në anglisht).
* Hsia, R. Po-chia (2004). "Reformation on the Continent: Approaches Old and New". *Journal of Religious History* (në anglisht). **28** (2): 162–170. doi:10.1111/j.1467-9809.2004.00212.x.
* Hsia, R. Po-Chia (1987). "The Myth of the Commune: Recent Historiography on City and Reformation in Germany". *Central European History* (në anglisht). **20** (3): 203–215. doi:10.1017/s0008938900012061. JSTOR 4546103.
* Karant-Nunn, Susan C. (2005). "Changing One's Mind: Transformations in Reformation History from a Germanist's Perspective". *Renaissance Quarterly* (në anglisht). **58** (2): 1101–1127. doi:10.1353/ren.2008.0933. JSTOR 10.1353/ren.2008.0933.
* Kooi, Christine. "The Reformation in the Netherlands: Some Historiographic Contributions in English." *Archiv für Reformationsgeschichte* 100.1 (2009): 293–307.
* MacCulloch, Diarmaid (1995). "The Impact of the English Reformation". *The Historical Journal* (në anglisht). **38** (1): 151–153. doi:10.1017/s0018246x00016332. JSTOR 2640168.
* MacCulloch, Diarmaid; Laven, Mary; Duffy, Eamon (2006). "Recent Trends in the Study of Christianity in Sixteenth-Century Europe". *Renaissance Quarterly* (në anglisht). **59** (3): 697–731. doi:10.1353/ren.2008.0381. JSTOR 10.1353/ren.2008.0381.
* Marnef, Guido (2009). "Belgian and Dutch Post-war Historiography on the Protestant and Catholic Reformation in the Netherlands". *Archiv für Reformationsgeschichte* (në anglisht). **100** (1): 271–292. doi:10.14315/arg-2009-100-1-271.
* Marshall, Peter (2009). "(Re)defining the English Reformation" (PDF). *Journal of British Studies* (në anglisht). **48** (3): 564–586. doi:10.1086/600128. JSTOR 27752571.
* Menchi, Silvana Seidel (2009). "The Age of Reformation and Counter-Reformation in Italian Historiography, 1939–2009". *Archiv für Reformationsgeschichte* (në anglisht). **100** (1): 193–217. doi:10.14315/arg-2009-100-1-193.
* Nieden, Marcel (2012). "The Wittenberg Reformation as a Media Event". *European History Online* (në anglisht). Mainz: Institute of European History. Marrë më 17 dhjetor 2012.
* Scott, Tom (1991). "The Common People in the German Reformation". *The Historical Journal* (në anglisht). **24** (1): 183–192. doi:10.1017/S0018246X00013996. JSTOR 2639714.
* Scott, Tom (2008). "The Reformation between Deconstruction and Reconstruction: Reflections on Recent Writings on the German Reformation". *German History* (në anglisht). **26** (3): 406–422. doi:10.1093/gerhis/ghn027.
* Walsham, Alexandra (2008). "The Reformation and 'The Disenchantment of the World' Reassessed". *Historical Journal* (në anglisht). **51** (2): 497–528. doi:10.1017/S0018246X08006808. JSTOR 20175171.
* Walsham, Alexandra. "Toleration, Pluralism, and Coexistence: The Ambivalent Legacies of the Reformation." *Archiv für Reformationsgeschichte-Archive for Reformation History* 108.1 (2017): 181–190. Online
* Wiesner-Hanks, Merry (2009). "Gender and the Reformation". *Archiv für Reformationsgeschichte* (në anglisht). **100** (1): 350–365. doi:10.14315/arg-2009-100-1-350.

## Lidhje të jashtme

* Internet Archive of Related Texts and Documents
* 16th Century Reformation Reading Room Arkivuar 7 prill 2014 tek Wayback Machine: Extensive online resources, Tyndale Seminary
* The Reformation Collection From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
* An ecumenical official valuation by Lutherans and Catholics 500 years later
* The Historyscoper

## Shiko edhe

* Martin Luther
* Huldrych Zwingli
* Gjon Kalvini
* Protestantizmi
* Kisha Anglikane
* Luteranizmi
* Kalvinizmi
* Kisha Katolike
* Kundër-Reformimi
* Nikola Koperniku
* Gjuetia e shtrigave
* Përndjekja fetare
* Lufta fetare

## Burime