# Gaz qymyri

**Gazi i qymyrit** është një lëndë djegëse e gaztë e ndezshme e prodhuar nga qymyri dhe e furnizuar përdoruesit nëpërmjet një sistemi shpërndarjeje me tuba që buron nga një uzinë gazi . Prodhohet kur qymyri nxehet fort në mungesë të ajrit. **Gazi i qytetit** është një term më i përgjithshëm që i referohet lëndëve djegëse të gazta të prodhuara për shitje te konsumatorët dhe bashkitë.

## Vështrim

Parku i Uzinave të Gazit në Seattle ruan shumicën e pajisjeve për prodhimin e gazit të qymyrit. Ky është i vetmi impiant i tillë që ka mbijetuar në Shtetet e Bashkuara.
Gazi origjinal i qymyrit u prodhua nga reaksioni i gazifikimit të qymyrit, dhe përbërësi i djegshëm përbëhej nga një përzierje monoksidi të karbonit dhe hidrogjenit në sasi afërsisht të barabarta në vëllim. Kështu, gazi i qymyrit është shumë toksik . Përbërje të tjera përmbajnë gazra shtesë kalorifikë si metani, i prodhuar nga procesi Fischer-Tropsch, dhe hidrokarbure të paqëndrueshme së bashku me sasi të vogla të gazrave jo kalorifikë si dioksidi i karbonit dhe azoti .

Përpara zhvillimit të furnizimit dhe transmetimit të gazit natyror - gjatë viteve 1940 dhe 1950 në Shtetet e Bashkuara dhe gjatë fundit të viteve 1960 dhe 1970 në Mbretërinë e Bashkuar dhe Australi - pothuajse i gjithë gazi për karburant dhe ndriçim prodhohej nga qymyri. Gazi i qytetit furnizohej familjeve nëpërmjet sistemeve të shpërndarjes me tubacione në pronësi të bashkisë. Në atë kohë, një metodë e shpeshtë për të kryer vetëvrasje ishte thithja e gazit nga një furrë e pa ndezur. Me kokën dhe pjesën e sipërme të trupit të vendosur brenda pajisjes, monoksidi i karbonit i përqendruar do të vriste shpejt. Sylvia Plath i dha fund jetës së saj me këtë metodë.

I krijuar si një nënprodukt i procesit të koksit, përdorimi i tij u zhvillua gjatë shekullit të 19-të dhe fillimit të shekullit të 20-të, duke ndjekur Revolucionin Industrial dhe urbanizimin . Nënproduktet nga procesi i prodhimit përfshinin katranin e qymyrit dhe amoniakun, të cilët ishin lëndë të para të rëndësishme (ose " lëndë e parë kimike") për industrinë e ngjyrosjes dhe atë kimike, me një gamë të gjerë ngjyruesish artificialë që bëheshin nga gazi i qymyrit dhe katrani i qymyrit. Objektet ku prodhohej gazi shpesh njiheshin si uzinë gazi e prodhuar (MGP) ose uzinë gazi .

Në Mbretërinë e Bashkuar, zbulimi i rezervave të mëdha të gazit natyror, ose gazit detar siç njihej në gjuhën e folur, në Detin e Veriut Jugor pranë brigjeve të Norfolkut dhe Yorkshire në vitin 1965 çoi në konvertimin ose zëvendësimin e shumicës së sobave dhe ngrohësve me gaz të Britanisë nga fundi i viteve 1960 e tutje, procesi u përfundua deri në fund të viteve 1970. Çdo ndriçim i mbetur me gaz që gjendej në shtëpitë që po konvertoheshin ose u kufizua në matës ose, më shpesh, u hoq krejtësisht. Që nga viti 2023, disa ndriçime rrugore me gaz mbeten, kryesisht në Londrën qendrore dhe në Parket Mbretërore .

Procesi i prodhimit ndryshon nga metodat e tjera të përdorura për të gjeneruar lëndë djegëse të gazta të njohura ndryshe si gaz i prodhuar, singas, gaz Dowson dhe gaz prodhues . Këto gazra prodhohen nga djegia e pjesshme e një larmie të gjerë lëndësh të para në një përzierje ajri, oksigjeni ose avulli, për ta reduktuar këtë të fundit në hidrogjen dhe monoksid karboni, megjithëse mund të ndodhë edhe distilim shkatërrues .

## Shih edhe

* Ndriçimi me gaz
* Xehetaria e qymyrit
* Gazifikimi i qymyrit

## Literatura

* Everard, Stirling (1949). *The History of the Gas Light and Coke Company 1812–1949*. London: Ernest Benn Limited. (Reprinted 1992, London: A&C Black (Publishers) Limited for the London Gas Museum. ISBN 0-7136-3664-5.)
* Barty-King, H. (1985). *New Flame: How Gas changed the commercial, domestic and industrial life in Britain from 1783 to 1984*. Tavistock: Graphmitre. ISBN 0-948051-00-0. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Peebles, Malcolm W. H. (1980). *Evolution of the Gas Industry*. London and Basingstoke: Macmillan. ISBN 0-333-27971-9. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Fressoz, J. B. (2007). "The gas lighting controversy, technological risk, expertise and regulation in Paris and London, 1815-1850". *Journal of Urban History*. **33** (5): 729–755. doi:10.1177/0096144207301418. S2CID 143904635. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)

## Referime