# Shekulli XIX

|  |
| --- |
|
Të gjithë shekujt
Shekulli XVIII | << **Shekulli XIX** >> | Shekulli XX
1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809 1810
1811 1812 1813 1814 1815 1816 1817 1818 1819 1820
1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829 1830
1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839 1840
1841 1842 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849 1850
1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859 1860
1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869 1870
1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879 1880
1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889 1890
1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899 1900
 |

Para erë sonë:
XX -
XIX -
XVIII -
XVII -
XVI -
XV -
XIV -
XIII -
XII -
XI -
X -
IX -
VIII -
VII -
VI -
V -
IV -
III -
II -
I

Era jonë:
I -
II -
III -
IV -
V -
VI -
VII -
VIII -
IX -
X -
XI -
XII -
XIII -
XIV -
XV -
XVI -
XVII -
XVIII -
XIX -
XX -
XXI

---

Nga **Shekulli XIX**

## Ngjarje

* 1807 Përurimi i veprës "Fjalë mbi origjinën, doket dhe gjendjen aktuale të Kombit Shqiptar", nga Ëngjëll Mashi.
* 1836 Përurimi i veprës "Këngët e Milosaos" të Jeronim de Radës.
* 1856 Përurimi i studios së parë fotografike në Shkodër, nën drejtimin e Pjetër Marubit.
* 1874 E Para shfaqje teatrore, "Dasma e Lunxhërisë" realizuar në Gjirokastër, nën drejtimin e Koto Hoxhit.
* 1878 E Para bandë muzikore realizuar në Shkodër, nën drejtimin e Xhovani Kanale.
* 1879 Botimi në Aleksandri i përmbledhjes folklorike "Bëleta shqiptare" me autor Thimi Mitkoja.

Motra Tone

Vajzë shkodrane e shek. XIX

* 1883 Portret vajzë e re shkodrane, realizuar nga piktori Kolë Idromenoja. Ky portret, në pikturë, përfaqëson kalimin nga paraqitja e jashtme e tipareve konkrete në zbërthimin psikologjik dhe shoqëror të personazhit.
* 1883-1887 Daljen e organit mujor “Fiamuri i Arbërit” që filloi të botohej në Kalabri, në të folmen e arbëreshëve të Kalabrisë dhe italisht, nën drejtimin e Jeronim de Radës?.
* 1884-1885 Revista mujore *Drita* dhe me më vonë “Dituria”. Kjo reviste botohej në Stamboll me nismën e Sami Frashërit dhe Naim Frashërit.
* 1886 Botimi i poemes "Bagëti e Bujqësi", Naim Frashëri.
* 1887 Hapja e shkollë së parë laike për vajza. **Mësonjëtorja e Korcës**.
* 1888 “Shqiptari” (Bukuresht, 1888-1903), nën drejtimin e Nikolla Naços.
* 1897 “Shqipëria” (Bukuresht, 1897-1898), nën drejtimin e Visar Dodanit dhe Jorgji Meksit, si organ i shoqërisë “Dituria”;
* 1897 “Albania” (Bruksel e më vonë në Londër, 1897-1909), nga Faik Konica.
* 1897 "Kalendari kombiar” (Sofje, 1897-1915), që botohej si organ i shoqërisë “Dëshirë”, në fillim nën drejtimin e Kristo Luarasit e Kosta J. Trebickës dhe më pastaj të Mithat Frashërit (Lumo Skëndos).
* 1899 Lindja e Shoqërisë “Bashkimi”, nën drejtimin e Preng Doçi, Gjergj Fishta.

## Shpikje, zbulime, zhvillime

Në fillim të shekullit XIX, John Dalton sugjeroi teorinë moderne atomike, bazuar në idenë origjinale të Demokritit të grimcave individuale të quajtura atome.

Charles Darwin në 1854, punoi rreth botimit të artikullit “Origjinën e specieve”.
Si John Herschel ashtu edhe William Whewell sistemuan metodologjinë: ky i fundit sajoi termin shkencëtar. Kur Charles Darwin botoi “Origjinën e specieve” ai krijoi evolucionin si shpjegimin mbizotërues të kompleksitetit biologjik. Teoria e tij e përzgjedhjes natyrore siguroi një shpjegim natyror se si specie u krijuan, por kjo fitoi vetëm një pranim të gjerë një shekull më vonë.

Ligjet e ruajtjes së energjisë, ruajtja e momentit dhe ruajtja e masës sugjeruan një univers shumë të qëndrueshëm ku mund të kishte pak humbje të burimeve. Me ardhjen e motorit të avullit dhe revolucionit industrial, megjithatë, kishte një kuptim më të madh se të gjitha format e energjisë të përcaktuara nga Njutoni Isaac Newton nuk ishin po aq të dobishme; ata nuk kishin të njëjtën cilësi të energjisë. Ky realizim çoi në zhvillimin e ligjeve të termodinamikës, në të cilën cilësia e energjisë kumulative e universit shihet si vazhdimisht në rënie: entropia e universit rritet me kalimin e kohës.

Teoria elektromagnetike u krijua gjithashtu në shekullin e 19-të, dhe ngriti pyetje të reja të cilat nuk mund të zgjidheshin me lehtësi duke përdorur kuadrin e Njutonit. Fenomenet që do të lejonin dekonstruktimin e atomit u zbuluan në dekadën e fundit të shekullit të 19-të: zbulimi i rrezeve X frymëzoi zbulimin e radioaktivitetit. Në vitin e ardhshëm erdhi zbulimi i grimcave të parë subatomike, elektronit

## Referimet

## Njerëz të shquar

Stampa:TabelaShekujvePoshte