# Gjuha gagauze

**Gagauz** ( *Gagauz dili* , Гагауз дили ) është një gjuhë turkike e folur nga populli gagauz i Moldavisë, Ukrainës, Rusisë dhe Turqisë dhe është një gjuhë zyrtare e Rajonit Autonom të Gagauzisë në Moldavi. Gagauzishtja i përket degës Oghuz të gjuhëve turke, së bashku me Azerishten,Turkmenishten dhe Turqishten . Gagauzishtja është një gjuhë e dallueshme nga turqishtja gagauziste ballkanike deri në një farë mase.

Megjithëse u qenësua si gjuhë e shkruar në vitin 1957, gagauzishtja nuk u përdor në shkolla deri në vitin 1959. Gjuha Gagauze është një gjuhë që rrjedh nga turqishtja ballkanike gagauze; Gjuhësia ballkanike ishte e para që i shihte pasojat e kontaktit gjuhësor si normale dhe jo të korruptuara. Termi "gjuhë gagauze" dhe identifikimi i gjuhës së dikujt si "gagauz" u vendosën njëkohësisht ose edhe pas krijimit të vetëdijes kombëtare. Rreth 150,000 gagauzë banonin në Moldavi në vitin 1986, ku ata jetonin në vendbanimet brenda rajoneve Comrat, Ceadîr-Lunga dhe Vulcănești. Së bashku me shumicën e gagauzëve që jetojnë në Moldavi, ka katër qytete të tjera në Bullgari në të cilat banojnë gagauzët.

## Historia

Midis viteve 1750 dhe 1846, paraardhësit e Gagauzëve sot emigruan nga bregu i sotëm bullgar i Detit të Zi në veri të Varnës drejt Rusisë dhe u vendosën në rajonin që tani është Republika e sotme e Moldavisë, të lejuar ta bëjnë këtë me kusht se ata u konvertuan në krishterimin ortodoks nga Perandoresha Katerina. Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, ligji i vitit 1994 për statusin e posaçëm juridik të Gagauzisë u miratua në Moldavi, i cili u vu në fuqi në 1995, duke i dhënë autonominë territoriale të Gagauzëve.

## Fonologjia

### Bashkëtingëlloret

Fonemat bashkëtingëllore të Gagauzit|  | Buzore | Dhëmbore | Zgavrore | Qiellzore | Vellore | Glotale |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hundore | m |  | n |  |  |  |
| Plosive / Jofërkuese | të pazëshme | p | t | t͡s | t͡ʃ | k |  |
| të zëshme | b | d |  | d͡ʒ | ɡ |  |
| Fërkuese | të pazëshme | f |  | s | ʃ |  | h |
| të zëshme | v |  | z | ʒ |  |  |
| Rotike |  |  | ɾ ~ r |  |  |  |
| Përafruese |  |  | l | j |  |  |

### Zanoret

Fonemat zanore të Gagauzit|  | Parme | Qendrore | Pasme |
| --- | --- | --- | --- |
| Të mbyllura | i | y |  | ɯ | u |
| Mesore | e | ø | ə | o |
| Të hapura | æ |  | ɑ |

## Drejtshkrimi

Duket se alfabeti i parë që u përdor për gjuhën ishte alfabeti grek në fund të shekullit të 19-të. Për shembull, orientalisti Otto Blau pohon se dramat e Euripidit ishin përkthyer në gjuhën gagauze dhe ishin shkruar me shkronja greke.

Duke filluar nga viti 1957, alfabeti cirilik u përdor deri në vitin 1993. Më 13 maj 1993, parlamenti i Republikës së Moldavisë miratoi një vendim që parashikonte miratimin zyrtar të alfabetit të bazuar në latinisht për gjuhën gagauze. Kjo u ndryshua më pas në 1996. Alfabeti gagauz i miratuar është modeluar sipas alfabetit modern turk, me shtimin e tre shkronjave: ⟨ä⟩ për të përfaqësuar tingullin e [æ] (si ⟨ə⟩ në alfabetin azer ), ⟨ê⟩ për të përfaqësuar [ə] (schwa) tingull, i cili nuk ekziston në turqisht, dhe ⟨ţ⟩ për të përfaqësuar tingullin [ts] nga alfabeti rumun. Nga ana tjetër, ndryshe nga tatarishtja e Krimesë, turqishtja dhe disa gjuhë të tjera turke, gagauzët nuk e kanë shkronjën ⟨ğ⟩, e cila ishte kthyer në të heshtur në gjuhën gagauze.

*Alfabeti modern gagauz* :

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | E e | Ê ê |
| F f | G g | H h | une une | Unë i | J j | K k | L l |
| M m | N n | O o | Ö ö | P fq | R r | S s | Ş ş |
| T t | Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |  |

## Gjendja aktuale

Një studim në vitin 2012 u krye mbi komunitetin gagauz për të vlerësuar situatën aktuale dhe kontekstin sociokulturor. Gjetjet tregojnë se brenda Gagauzisë, dokumentet zyrtare, botimet e shtypura dhe faqet zyrtare të internetit janë vetëm në rusisht. Sistemi Kombëtar i Pasaportave në Moldavi nuk lejon drejtshkrimin e emrave në gjuhën gagauze. Tabelat në Gagauzia janë kryesisht në rumanisht, dhe emrat e shesheve dhe rrugëve nuk kanë ndryshuar që nga koha e Bashkimit Sovjetik.

## Referime