# Mamuthi leshator

| Mamuthi leshator Vargu kohor: Middle Pleistocene – Early Holocene  |
| --- |
|  |
| Mostra më e madhe evropiane, një mashkull në Südostbayerisches Naturkunde- und Mammut-MuseumSiegsdorf |
| Klasifikimi shkencor  |
| Unrecognized taxon (fix): | † Mammuthus |
| Lloji: | Template:Taxonomy/† MammuthusM.primigenius |
| Emri binomial |
| **Template:Taxonomy/† Mammuthus*M.primigenius |
|  |
| Harta tregon shpërndarjen e M. primigeniusnë blu (blu të lehta ishte toka në atë kohë), nxjerrë nga gjetjet fosile |

**Mamuthi leshator** ( Mammuthus primigenius ) është një specie e zhdukur e mamuthit që jetoi gjatë epokes se akullnajave deri në zhdukjen e tij në fillim të epokes se Holocenit . Ishte i fundit nga llojet e mamutheve, në fillim të Pliocenit . Mamuthët leshator u ndane nga mamuthët e stepës rreth 400,000 vjet më parë në Azinë Lindore. I afërmi më i afërt itij është elefanti aziatik . Shfaqja dhe zbulimi i kësaj specie janë ndër më të mirat se çdo kafshë parahistorike për shkak të zbulimit të trupave të ngrira në Siberi dhe Alaska , si dhe skelet, dhëmbët, përmbajtja e stomakut, plehrat dhe piktura në shpella parahistorike . Mamuthet leshator kishin qenë prej kohësh të njohur në Azi para, se ato u bënë të njohura për evropianët në shekullin e 17-të. Origjina e këtyre ishte një çështje debati dhe shpesh shpjegohet si mbetje te krijesave legjendare . Mamuthi u identifikua si një specie e zhdukur e elefantit nga Georges Cuvier në 1796.

Mamuthet leshator kishin pothuajse të njëjtn madhesi me ato të elefantëve afrikanë . Meshkujt arritën lartësinë e shpatullave midis 2.7 dhe 3.4 m (8.9 dhe 11.2 ft) dhe peshonin deri në 6 tonë. Femrat arritën në lartësi 2.6-2.9 m (8.5-9.5 ft) në lartësi të shpatullave dhe peshonin deri në 4 tonë. Një viç i porsalindur peshonte rreth 90 kilogramë (200 lb).Mamuthi leshator ishte përshtatur mirë për mjedisin e ftohtë gjatë epokës së fundit të akullit . Ai ishte i mbuluar me lesh, me një mbulesë të jashtme të qimeve të gjata dhe një nënkemë më të shkurtër. Ngjyra e lekures ndryshonte nga errët në të celët. Veshët dhe bishti ishin të shkurtër për të minimizuar ngrirjen dhe humbjen e nxehtësisë. Kishte dhëmbe të gjata dhe të kthyera , të cilat u zëvendësinin gjashtë herë gjatë jetës së një individi. Sjellja e tij ishte e ngjashme me atë të elefantëve modernë ,përdorte fecken e tij per te ngritur objekte,per luftuar dhe per tu ushqyer. Dieta e mamuthit ishte kryesisht bar dhe gjethet . Individët ndoshta mund të arrijnë moshën 60 vjeç. Vendbanimi i tij ishte stepa e gjelbër , e cila u shtri në të gjithë Eurasia veriore dhe në Amerikën e Veriut.

Mamuthi leshator bashkëjetonte me njerëzit e hershëm, të cilët përdorën eshtrat dhe tuskset e tyre për të bërë art, vegla dhe banesa, dhe speciet gjithashtu u gjuanin për ushqim. U zhduk nga zona e saj kontinentale në fund të Pleistocenit 10.000 vjet më parë, me shumë gjasa përmes ndryshimeve klimatike dhe tkurrjes pasuese të habitatit të saj, gjuetisë nga njerëzit, ose një kombinim i të dyjave. Popullatat e izoluara mbijetuan në ishullin St. Paul deri në 5.600 vjet më parë dhe në ishullin Wrangel deri 4000 vjet më parë. Pas zhdukjes së tij, njerëzit vazhduan ta përdorin fildishin e tyre si lëndë të parë, një traditë që vazhdon sot. Është propozuar që speciet të rikrijohen përmes mjeteve të ndryshme, por asnjëra prej tyre nuk është ende e realizueshme.

## Taksonomia

Kopja e një interpretimi të trupave të " mamuthit Adams " nga rreth 1800, me dorëshkrimin e Johann Friedrich Blumenbach
Eshtrat e elefantëve të ndryshme të zhdukur ishin të njohur nga evropianët për shekuj me radhë, por u interpretuar në përgjithësi, në bazë biblike, si mbetjet e krijesave legjendare të tilla si behemoths apo gjigantëve . Ishte gjithashtu teorizuar se ata ishin mbetjet e elefantëve modernë që ishin sjellë në Evropë gjatë Perandoris Romake , për shembull elefantët e luftës të Hannibalit dhe Pirrosit të Epirit , ose kafshët që kishin humbur në veri. Mamuthi leshator vazhdon të studiohet nga shkencëtarët evropianë që u shqyrtuan nga Hans Sloanenë 1728 dhe përbëhej nga dhëmbë të fosilizuar dhe çataj nga Siberia. Sloane ishte i pari që njohu se eshtrat i përkisnin elefantëve . Sloane u kthye në një shpjegim biblik për praninë e elefantëve në Arktik, duke pohuar se ata ishin varrosur gjatë Përmbytjes së Madhe dhe se Siberia kishte qenë më parë tropikale përpara një ndryshimi drastik të klimës.  Të tjerë interpretuan përfundimin e Sloane pak më ndryshe, duke argumentuar se përmbytja kishte transportuar elefantë nga Tropikët në Arktik. Letra e Sloane u bazua në përshkrimet e udhëtarëve dhe disa eshtra të shpërndara në Siberi dhe në Britani. Ai diskutoi pyetjen nëse janë apo jo mbetjet e elefantëve, por nuk morën përfundime. Në 1738, zoologji gjerman Johann Philipp Breyne argumentoi se fosilet e mamuthit përfaqësonin një lloj elefanti. Ai nuk mund të shpjegonte pse një kafshë tropikale do të gjendej në një zonë të tillë të ftohtë si Siberia dhe sugjeroi se ata mund të ishin transportuar atje nga Përmbytja e Madhe. Në 1796, anatomisti francez Georges Cuvierishte i pari që identifikoi mbetjet e mamuthit, jo si elefantë modernë të transportuar në Arktik, por si një specie tërësisht e re. Ai argumentonte se kjo specie ishte zhdukur dhe nuk ekzistonte më, një koncept që nuk ishte pranuar gjerësisht në atë kohë.

Pas identifikimit të Cuvier, natyralisti gjerman Johann Friedrich Blumenbach i dha mamuthit leshator emrin e tij shkencor, Elephas primigenius , në 1799, duke e vendosur atë në të njëjtin gjini si elefanti aziatik . Ky emër është latinisht për "elefantin e parë". Cuvier krijoi emrin Elephas mammonteus disa muaj më vonë, por emri i mëparshëm u përdor më pas. Në 1828, natyralisti britanik, Joshua Brookes, përdorte emrin Mammuthus borealis për fosilet e mmuthit leshator në koleksionin e tij që ai kishte vënë në shitje, duke krijuar kështu një emër të ri gjini. Është e paqartë se ku dhe si filloi fjala "mamuth". Sipas Oxford English Dictionary, ajo vjen nga një fjalë e vjetër Vogul mēmoŋt , "tokë-bri".Mund të jetë një version i mekanizmit , versioni në arabisht i fjalës biblike "behemoth". Një tjetër origjinë e mundshme është estonisht , ku toka do të thotë "toka" dhe mutt do të thotë " mol ". Fjala u përdor për herë të parë në Evropë gjatë shekullit të 17-të, kur iu referua çatajt e mamuthit zbuluar në Siberi.  Presidenti amerikan Thomas Jefferson ,paleontologji , ishte pjesërisht përgjegjës për transformimin e fjalës mamuth nga një emër që përshkruan elefantin prehistorik në një mbiemër që përshkruan ndonjë gjë me madhësi të habitshme. Përdorimi i parë i regjistruar i fjalës si një mbiemër ishte në një përshkrim të një rrotë djathi (" Cheshire Mammoth Cheese ") dhënë Jefferson në 1802.

1930 ilustrim i molars lectotip nga Henry Fairfield Osborn . E majta tani është e humbur.
Deri në fillim të shekullit të 20-të taksonominë e elefantëve të zhdukur ishte komplekse. Në vitin 1942, palaoentologist amerikan Henry Fairfield Osborn 's monografi për Proboshidea është publikuar, ku ai përdori emra të ndryshëm takson që kishin qenë më parë të propozuara për speciet e mamuthit, duke përfshirë zëvendësimin nga Mamuthu me Mamonteus , pasi ai besonte se emri i ish-të publikohet invalidly . Taksonomi i Mamuthit u thjeshtua nga studiues të ndryshëm nga vitet 1970 e tutje, të gjitha llojet janë mbajtur në gjinin Mammuthus , dhe shumë dallime të propozuara në mes të specieve u interpretuar në vend si variacion intraspecific . Osborn zgjodhi dy molars (gjetur në Siberi dhe Osterode ) nga koleksioni Blumenbach së në Universitetin e Göttingen si lektotipe ekzemplarët për mamuthin leshator, pasi holotipe përcaktim nuk ishte praktikuar në kohën e Blumenbach së. Paleontologu rus Vera Gromova propozoi më tutje që ish-duhet të konsiderohet ilaqetoti me këtë të fundit si paralektotipe. Të dy molarët u menduan të humbura nga vitet 1980 dhe më i plotë "gjiri i Taimirit" i gjetur në Siberi në vitin 1948 u propozua si mostra neotip në vitin 1990. Rezoluta për çështjet historike rreth vlefshmërisë së emrit gjinor Mammuthus dhe specieve të tipit.Emërtimi i E. primigenius u propozua gjithashtu. Molar paralektotip (spec. GZG.V.010.018) është vendosur që atëherë në mbledhjen e Universitetit Göttingen, e identifikuar duke e krahasuar atë me ilustrimin e Osborn-it për një kast.

Krahasimi 1796 i Georges Cuvier midis mandibullit të një mamuthit lesahtor (poshtë majtas dhe djathtas lart) dhe një elefanti indian (në krye të majtë dhe në të djathtë)
### Evolucioni

Anëtarët më të hershëm të njohur të Proboshidea , kulla që përmban elefantët modernë, ekzistonin rreth 55 milion vjet më parë rreth Detit Tethys . Të afërmit më të afërt të njohur të Proboshidea janë sirenët (dugongët dhe lamantinët) dhe hirakes (një mënyrë e gjitarëve të vogla, herbivor). Familja Elefantidae ekzistonte gjashtë milionë vjet më parë në Afrikë dhe përfshin elefantët modernë dhe mamuthët. Midis shumë klasash të zhdukur, mastodoni ( Mammut ) është vetëm një i afërm i largët i mamuthëve dhe një pjesë e familjes Mamutidae , e cila u shndërrua në 25 milionë vjet para se të evoluonin mamuthët.Kladogrami i mëposhtme tregon vendosjen e gjinisë Mamuthus në mesin e proboshidean të tjera, bazuar në karakteristikat e kockave hyoid në qafë:

Krahasimi midis një mamuthit lesahtor (majtas) dhe një mastodoni amerikan (djathtas)
Në vitin 2005, studiuesit mblodhën një profil të plotë të gjenomit mitokondrik të mamuthit leshator, i cili i lejoi ata të gjurmojnë marrëdhënien e ngushtë evolucionare ndërmjet mamuthëve dhe elefantëve aziatikë ( Elephas maximus ). Një përmbledhje e ADN-së për vitin 2015 konfirmoi elefantët aziatikë si të afërmin më të afërt të mamuthit leshator. Elefantët afrikanë ( Loxodonta africana ) u zgjodhën larg nga kjo kullë rreth 6 milionë vjet më parë, afër kohës së ndarjes së ngjashme midis shimpanzive dhe njerëzve. Para publikimit të gjenomit të Neandertalit , shumë studiues priten gjenomin bërthamor të parë të sekuencuar plotësishte një specie të zhdukur do të ishte ajo e mamuthit. Një studim i vitit 2010 konfirmoi këto marrëdhënie dhe sugjeroi që linjat e elastikëve të vegjël dhe aziatikë ndryshonin 5.8-7.8 milionë vjet më parë, ndërsa elefantët afrikanë u shmangën nga një paraardhës i zakonshëm më parë 6.6-8.8 milion vjet më parë.  Në vitin 2008, shumica e ADN- së kromozomale të mamuthit leshator u hartuan. Analiza tregoi se mamuthët leshator dhe elefanti afrikan janë 98.55% deri 99.40% identike. Ekipi hoqi rendin e gjenomit bërthamor të mamuthit duke nxjerrë ADN nga folikulet e flokëve të dy mamuthëve 20,000 vjeçarë të marrë nga permafrost dhe një tjetër që vdiq 60,000 vjet më parë. Në vitin 2012,proteinat u identifikuan për herë të parë me besim, të mbledhura nga një mamuth 43.000-vjeçar.

Hedhja e një forme të ndërmjetme ndërmjet M. trogontherii dhe M. primigenius; M. p. fraasi , Staatliches Muzeu für Naturkunde Stuttgart
Që nga shumë mbetje të secilës specie të mamuthit janë të njohura nga disa lokalitete, është e mundur të rindërtohet historia evolucionare e gjinisë nëpërmjet studimeve morfologjike . Llojet e mamuthit mund të identifikohen nga numri i kreshtave të enamelit (ose pllakave lamellare ) në molarët etyre ; speciet primitive kishin disa kreshta, dhe numri u rrit gradualisht, pasi lloje të reja evoluan për t'u ushqyer me sende ushqimore më abrazive. Kurora e dhëmbëve u bë më e thellë në lartësi dhe kafkat bëhen shtatlartë për të akomoduar këtë. Në të njëjtën kohë, kafkat u bënë më të shkurtëra nga pjesa e përparme në pjesën e prapme për të minimizuar peshën e kokës. Kafkat e shkurtra dhe të larta të mamutheve leshator dhe mamuthin kolumbian (Mammuthus columbi ) janë kulmi i këtij procesi.

Anëtarët e parë të njohur të gjinisë Mammuthus janë speciet afrikane Mammuthus subplanifrons nga Pliocene , dhe M. africanavus nga Pleistocene . E para mendohet të jetë paraardhësi i formave të mëvonshme. Mamuthi hyri në Evropë rreth 3 milion vjet më parë.Mamuthi më i hershme evropiane është quajtur M. rumanus ; ajo u përhap në të gjithë Evropën dhe Kinën. Janë njohur vetëm molarët e tij, të cilët tregojnë se kishte 810 kreshta smalt. Një popullsi evolon 12-14 kreshta, duke u ndarë nga dhe duke zëvendësuar tipin e mëparshëm, duke u bërë M. meridionalis rreth 2-1.7 milion vjet më parë. Nga ana tjetër, kjo specie u zëvendësua nga mamuthi i stepës(M. trogontherii ) me 18-20 kreshta, të cilat u zhvilluan në Azinë lindore rreth 1 milion vjet më parë. Mamuthi kolumbian evoluoj nga një popullsi e M. trogontherii që kishte kaluar Ngushticën Beringdhe hyri në Amerikën e Veriut rreth 1.5 milion vjet më parë; ajo mbajti një numër të ngjashëm të krimbave molarë. Mamuthët rrjedhin nga M. trogontherii evoluar molars me 26 ridges 400.000 vjet më parë në Siberi dhe u bë mamuth leshator. Mamuthët leshator hynë në Amerikën e Veriut rreth 100,000 vjet më parë. Elefantët aziatikë kanë një numër të ndryshueshëm të kreshtave smalt që janë të ndërmjetme midis atyre të mamuthit kolumbin/ stepë dhe mamuthit leshator.

Individët dhe popullatat që tregojnë morfologji kalimtare midis secilës prej llojeve të gjelbërta janë të njohura, dhe speciet primitive dhe ato të nxjerra bashkë kanë ekzistuar derisa u zhdukën të parat. Llojet e ndryshme dhe format e tyre të ndërmjetme janë përkufizuar si " kronospeci ". Shumë takson ndërmjetëse ndërmjet M. primigenius dhe mamuthëte tjera janë propozuar, por vlefshmëria e tyre është e pasigurt; në varësi të autorit, ato ose konsiderohen forma primitive të një specie të avancuar ose forma të avancuara të një specieje primitive. Dallimi dhe përcaktimi i këtyre formave të ndërmjetme është quajtur një nga problemet më të gjata dhe të ndërlikuara në paleontologjinë kuaternare. Llojet rajonale dhe të ndërmjetme dhe nën-lloje të tilla si M. intermedius , M. chosaricus , M. p. primigenius , M. f. jatzkovi , M. p. sibiricus , M. f. fraasi , M. f. leith-adamsi , M. p. hydruntinus , M. p. astensis , M. p. americanus , M. f. compressus , dhe M. p. alaskensis janë propozuar.

Një studim gjenetik i vitit 2011 tregoi se dy ekzemplarë të ekzaminuar të mamuthit kolumbian u grupuan brenda një subklase me mamuthët leshator. Kjo sugjeron që të dy popujt ndërhynin dhe prodhonin pasardhës pjellorë. Një tip i Amerikës së Veriut i referuar më parë si M. jeffersonii mund të jetë një hibrid midis dy llojeve.Një studim i vitit 2015 sugjeroi që kafshët në rangun ku mbivendoseshin M. columbi dhe M. primigenius formonin një metapopulim të hibrideve me morfologji të ndryshme. Gjithashtu sugjeroi që Euroazi ,M. primigenius kishte një marrëdhënie të ngjashme me M. trogontherii , në zonat ku diapazonja e tyre mbivendoset.

## Përshkrimi

Mamuthi lesahtor (e kuqe) në krahasim me mamuthët e tjerë dhe njerëzit
Arti i shpellës që përshkruan një mamuthin lesahtor dhe kafshë të tjera, nga Shpella Rouffignac , Francë
Pamja e mamuthit leshator është ndoshta më i njohur për çdo kafshë parahistorike për shkak të shumë mostrave të ngrira me inde të buta të ruajtura dhe përshkrimet nga njerëzit bashkëkohorë në artin e tyre. Meshkujt plotësisht të rritur arritën lartësinë e shpatullave midis 2.7 dhe 3.4 m (8.9 dhe 11.2 ft) dhe peshuan deri në 6 ton (6.6 ton të shkurtër). Kjo është pothuajse aq i madh sa ekzistuese elefantëve Mashkull Afrikan, të cilët zakonisht arrijnë një lartësi sup prej 3-3.4 m (9,8-11,2 ft), dhe është më pak se madhësia e specieve e mëparshme të M. meridionalis dhe M. trogontherii , dhe bashkëkohor M. columbi. Arsyeja për madhësinë më të vogël nuk dihet. Mamuthët leshator femra arritën në lartësi 2.6-2.9 m (8.5-9.5 ft) në lartësi të shpatullave dhe u ndërtuan më lehtë se meshkujt, me peshë deri në 4 ton (4.4 tonelata të shkurtra). Një viç i ri do të peshonte rreth 90 kg. Këto përmasa konkludohen nga krahasimi me elefantët modernë me madhësi të ngjashme. Pak mostra të ngrira kanë ruajtur organet gjenitale, kështu që gjinia zakonisht përcaktohet përmes ekzaminimit të skeletit. Treguesi më i mirë i seksit është madhësia e brezit të legenit , pasi hapja që funksionon si kanali i lindjes është gjithmonë më i gjerë tek femrat sesa tek meshkujt. Megjithëse mamuthi në ishullin Wrangel ishin më të vegjël se ato të kontinentit, madhësia e tyre ndryshonte, dhe ata nuk ishin aq të vegjël sa të konsideroheshin "dwarves". Është pohuar se popullsia e mamuthit të fundit leshator u ul në përmasa dhe rriti dimorfizmin seksual , por kjo u hodh poshtë në një studim të vitit 2012.

Mamuthi leshator kishte disa përshtatje për të ftohtë, më të dukshme shtresa e leshit që mbulon të gjitha pjesët e trupit. Përshtatje të tjera të motit të ftohtë përfshijnë veshët që janë shumë më të vegjël se ato të elefantëve modernë; ata ishin rreth 38 cm të gjatë dhe 18-28 cm (7.1-11.0 in), dhe veshi i viçit të ngrirë "Dima" 6-12 muajsh ishte nën 13 cm (5.1 in). Veshët e vegjël reduktojnë humbjen e nxehtësisë dhe ngrirja, dhe bishti ishte i shkurtër për të njëjtën arsye, vetëm 36 cm (14 in) gjatë tek "Mamuthi Berezovka". Bishti përmbante 21 rruaza, ndërsa bishti i elefantëve modern përmban 28-33. Lëkura e tyre nuk ishte më e trashë se ajo e elefantëve të sotëm, midis 1.25 dhe 2.5 cm (0.49 dhe 0.98 in). Ata kishin një shtresë yndyre deri në 10 cm të trasha nën lëkurë, gjë që ndihmonte në mbajtjen e tyre të ngrohtë. Mamuthi leshator kishte llapë të gjerë të lëkurës nën bishtin e tyre të cilat mbuluar anusin ; kjo shihet edhe tek elefantët modernë.

Modeli në Muzeun Royal BC
Karakteristika të tjera të përshkruara në pikturat e shpellës përfshijnë një kokë të madhe, të lartë, me një kube dhe një pjerrësi mbrapa me një shpat i lartë; kjo formë rezultoi nga proceset spinozee rruazave të pasme duke u zvogëluar në gjatësi nga para në pjesën e pasme. Këto karakteristika nuk ishin të pranishme tek të miturit, të cilët kishin mbështetës konveks si elefantët aziatikë. Një tjetër veçori e treguar në pikturat e shpellave u konfirmua nga zbulimi i një mostre të ngrirë në vitin 1924, një i rritur me nofkën "Mamuthi i Mesëm Kolyma", i cili u ruajt me një tip të plotë trungu. Ndryshe nga lobet e trungut të elefantëve modern, "gishti" i sipërm në majë të këmbët kishte një lob të gjatë dhe ishte 10 cm i gjatë, ndërsa "thumb" i ulët ishte 5 cm (2.0 in) dhe ishte më i gjerë . Trashësia e "Dima" ishte 76 cm e gjatë, ndërsa trungu i të rriturve "Mamuthi Liakhov" ishte i gjatë 2 metra (6.6 ft). Trupi i ruajtur mirë i një mostre të mitur me nofkën " Yuka"u përshkrua në vitin 2015 dhe u tregua se ajo kishte një zgjerim të ngathët një të tretën mbi maja. Në vend të ovale se pjesa tjetër e këmbës, kjo pjesë ishte elipsoide në seksion kryq dhe dyfishi madhësinë në diametër. Gjithashtu tregohet i pranishëm në dy ekzemplarë të tjerë, të gjinive dhe moshave të ndryshme.

### Qimet

Für në muzeun Naturhistorisches , Vjenë
Shtresë e përbërë nga një shtresë e jashtme të gjatë, trashë "flokët roje", e cila ishte 30 cm në pjesën e sipërme të trupit, deri në 90 cm (35 në) në gjatësi në krahët e poshtme, dhe 0.5 mm (0.020 in) në diametër, dhe një shtresë të brendshme më të dendur, më të shkurtër, nën leshi paksa kaçurrel, deri në 8 cm (3.1 in) dhe 0.05 mm (0.0020 in) në diametër. Flokët në këmbën e sipërme ishin deri në 38 cm të gjatë dhe ato të këmbëve ishin 15 cm të gjata, duke arritur në këmbë. Flokët në kokë ishin relativisht të shkurtër, por më gjatë në pjesën e poshtme dhe anët e trungut. Bishti u zgjerua nga flokët e trashë deri në 60 cm (24 in) të gjata, të cilat ishin më të trasha se flokët e gardës. Është e mundshme që mamuthi leshator të mbizotëron tesezonalisht, dhe se leshi i rëndë binte gjatë pranverës. Meqënëse trupat e mamuthit kishin më shumë gjasa të ruheshin gjatë vjeshtës, është e mundur që vetëm veshja e dimrit të jetë ruajtur në mostra të ngrira. Elefantët moderne kanë flokë shumë më pak, edhe pse të miturit kanë një mbulim më të gjerë të flokëve sesa të rriturit. Krahasimi mes mbulesave të mamuthëve leshator dhe elefantëve ekzistues tregojnë se ato nuk ndryshojnë shumë në morfologjinë e përgjithshme. Mamuthi leshator kishte shumë gjëndra dhjamor në lëkurën e tyre, të cilat sekretojnë vajra në flokët e tyre; kjo do të kishte përmirësuar izolimin e leshit, duke i dhënë ujë dhe duke i dhënë lesh një shkëlqim të shkëlqyeshëm.

Leshi i lëngshëm i ngulitur është ngjyrë portokalli, por kjo besohet të jetë një artefakt nga zbardhja e pigmentit gjatë varrimit. Shuma e pigmentimit ndryshonte nga flokët në flokë dhe gjithashtu brenda çdo floku. Një studim i vitit 2006 sekuajti gjenin Mclr (i cili ndikon në ngjyrën e flokëve tek gjitarë) nga kockat e mamuthit leshator. U gjetën dy alela : një dominant (plotësisht aktiv) dhe një recesiv (pjesërisht aktiv). Në gjitarë, alelët recesivë të Mclr rezultojnë në flokë të lehta. Mamuthi i lindur me të paktën një kopje të alel dominante do të kishte veshjet e errët, ndërsa ata me dy kopje të alelit recesiv do të kishin shtresa të lehta. Një studim i vitit 2011 tregoi se individët e dritës do të kishin qenë të rrallë. Një studim i vitit 2014 tregonte se ngjyrosja e një individi ndryshonte nga jo-pigmentuar në flokët e veshit të kuqërremtë, të dyfishtë, jo pigmentuar dhe të përzier të kuqërremtë dhe jo të pigmentuar, të cilat do të jepnin një dritë të përgjithshme pamja.

### Dhembet

Çatall i mashkullit të rritur "mamuthi Yukagir "
Mamuthet leshator kane çataj shume te gjatë ( dhëmbet e modifikuara te incizimit ), te cilat ishin me te lakta sesa ato te elefanteve moderne.Çatalli më i madh i një mashkulli i njohur është 4,2 metra e gjatë dhe peshon 91 kg, por 2,4-2,7 m (7,9-8,9 ft) dhe 45 kg (99 lb) ishte një madhësi më tipike.Çatajt e femrave ishin më të vegjël dhe më të hollë, mesatarisht në 1,5-1,8 m (4,9-5,9 ft) dhe peshonin 9 kg (20 lb).Çatajt ishin paralele dhe të vendosura nga afër. Rreth një e katërta e gjatësisë ishte brenda bazave. Çatalli u rrit në drejtime të kundërta nga baza dhe vazhdoi në një kurbë derisa këshilla vuri në drejtim të njëri-tjetrit, ndonjëherë duke kaluar. Në këtë mënyrë, shumica e peshës do të kishte qenë afër kafkës, dhe do të kishte më pak çift ​​rrotulluessesa me çataj të drejta.Çatajt ishin zakonisht asimetrike dhe treguan ndryshime të konsiderueshme, me disa çataj poshtë në vend të jashtëm dhe disa qenë më të shkurtër për shkak të thyerje. Viçat zhvilluan çataj të vegjël qumështi disa centimetra të gjata në gjashtë muaj, të cilat u zëvendësuan me çataj të përhershme një vit më vonë. Rritja e çatallit vazhdoi gjatë gjithë jetës, por u bë e ngadalshme kur kafsha arriti në moshë madhore.Çatallët u rritën me 2.5-15 cm (0.98-5.91 in) çdo vit. Disa piktura të shpellave tregojnë mamuth të vegjël dhe me çataj të vegjël ose jo, por nuk dihet nëse ky realitet i pasqyruar ose ishte licencë artistike. Elefantët aziatikë nuk kanë çataj të mëëhenj, por nuk ka dëshmi fosile që u mungojnë tek mamuthët e vegjël dhe të rritur.

Molar nga Font de Champdamoy, Francë, Musée Georges-Garret
Mamuthët leshator kishin katër dhëmbë funksionalë molarë në një kohë, dy në nofullën e sipërme dhe dy në pjesën më të ulët. Rreth 23 cm (9.1 in) e kurorës ishte brenda nofullës, dhe 2.5 cm (1 in) ishte sipër. Kurora u shty vazhdimisht përpara dhe lart ashtu siç ishte veshur, e krahasueshme me një rrip transportieri . Dhëmbët kishin deri në 26 kreshtat e ndara të smaltit , të cilat ishin mbuluar me "prizma" që ishin drejtuar drejt sipërfaqes së përtypjes. Këto ishin mjaft të veshin rezistente dhe mbahen së bashku nga cementum dhe dentine. Një mamuth kishte gjashtë grupe molarë gjatë gjithë jetës, të cilat u zëvendësuan pesë herë, edhe pse disa mostra me një grup të shtatë janë të njohur. Kushti i fundit mund të zgjasë jetëgjatësinë e individit, përveç nëse dhëmbi përbëhej nga vetëm disa targa. Molarët e parë ishin rreth madhësisë së atyre të një njeriu, 1.3 cm (0.51 in), e treta ishin 15 cm të gjatë dhe gjashtë ishin rreth 30 cm të gjata dhe peshonte 1.8 kg (4 lb). Molarët u rritën dhe përmbanin më shumë kreshta me çdo zëvendësim. Mamuthi leshator konsiderohet të ketë pasur molarët më komplekse se çdo elefant.

Shtrembërimi në molarët është problemi më i zakonshëm shëndetësor që gjendet në fosilet e mamuthit. Ndonjëherë zëvendësimi u ndërpre, dhe molarët u shtynë në pozicione anormale, por disa kafshë janë të njohur të kenë mbijetuar këtë. Dhëmbët nga Britania treguan se 2% e mostrave kishin sëmundje periodontale , me gjysmën e tyre që përmbajnë kariesi . Dhëmbët ndonjëherë kanë pasur rritje kanceroze .

## Paleobiologjia

Vepra arti i faunës gjatë epokës së Pleistocenit në Spanjën veriore, nga Mauricio Antón , 2004
Mamuthët e rritur leshator munden në mënyrë efektive të mbrojnë veten nga grabitqarët me theçkën, çatajt dhe madhësinë e tyre, por të miturit dhe të rriturit e dobët ishin të prekshëm për të mbushur gjuetarët si ujqit , hienat e shpellës dhe felinët e mëdhenj . Çatajt mund gjithashtu të ketë qenë përdorur në luftimet brenda-species, të tilla si lufton territoriale ose lufton mbi bashkëshortët. Shfaqja e çatajve të mëdhejn tek meshkujt mund të përdoret gjithashtu për të tërhequr femrat dhe për të frikësuar rivalët. Për shkak të lakimit të tyre, çatajt nuk ishin të përshtatshme për prerje, por mund të jenë përdorur për goditjen, siç tregohet nga dëmtimet në disa prerje tek shpatullt e fosileve. Flokët shumë të gjatë në bisht ndoshta kompensuan shkurtësinë e bishtit, duke mundësuar përdorimin e saj si një fluturim, të ngjashme me bishtin e elefantëve modernë. Ashtu si në elefantët modern, këmbët i ndjeshëm dhe muskulor punonte si një organ i gjymtyrë me shumë funksione. U përdor për manipulimin e objekteve dhe në ndërveprimet shoqërore. Këmbët e ruajtur mirë të meshkujve të rritur " mamuthi Yukagir " tregon se thembra e këmbëve përmbante shumë plasaritje që do të kishin ndihmuar në sipërfaqet e kapluara gjatë lokomotivës. Ashtu si elefantët modernë, mamuthët leshator ecnin në gishtat e këmbëve dhe kishin thasë të mëdhenj e të ngathët pas këmbëve.

Ashtu si elefantët modernë, mamuthët leshator kishin gjasa shumë shoqërore dhe jetonin në matriarkale(femra të udhëhequra). Kjo mbështetet nga grumbullimet fosile dhe pikturat e shpellave që tregojnë grupe. Prandaj është e mundshme që shumica e sjelljes së tyre të tjera sociale ishte e ngjashme me atë të elefantëve modernë. Nuk dihet se sa mamuth jetonin në një vend në një kohë, pasi depozitat fosile shpesh janë akumulime të individëve që vdiqën gjatë periudhave të gjata kohore. Është e mundshme që shumat ndryshojnë nga sezoni dhe ngjarjet e ciklit të jetës. Elefantët moderne mund të formojnë kope të mëdha, ndonjëherë të përbërë nga grupe të shumta familjare, dhe këto kope mund të përfshijnë mijëra kafshë që migrojnë së bashku. Mamuthët mund të ketë formuar më shpesh gjedhë të mëdha, pasi kafshët që jetojnë në zona të hapura kanë më shumë gjasa për ta bërë këtë, sesa ato në zonat pyjore. Kalimet e bëra nga një tufë  prej 11,300-11,000 vjet më parë janë gjetur në Rezervatin e Shën Marisë në Kanada, duke treguar se në këtë rast ishin pothuajse të barabartë të rriturit, nën-të rriturit dhe të miturit. Të rriturit kishin një hap prej 2 m (6.6 ft), dhe të miturit konkuruan për të mbajtur lart.

Mamuthi leshator ishte ndoshta anëtari më i specializuar i familjes Elephantidae. Ata kishin lipopexia (tharjen e dhjamit) në qafën e tyre dhe u tha , për herë kur disponueshmëria e ushqimit ishte e pamjaftueshme gjatë dimrit dhe tre molarët e tyre të parë u rritën më shpejt se në viçat e elefantëve modernë. Zgjerimi i identifikuar në këmbën e "Yukës" dhe mostrave të tjera u sugjerua që të funksiononte si "grykë e gëzof"; maja e këmbën nuk ishte e mbuluar me gëzof, por ishte përdorur për ushqim gjatë dimrit dhe mund të ishte ndezur duke e shndërruar atë në zgjerim. U sugjerua gjithashtu që zgjerimi mund të përdoret për të shkrirë borë nëse ka mungesë uji për të pirë, pasi shkrirja e saj drejtpërdrejt brenda gojës mund të shqetësojë balancën termike të kafshës. Ashtu si tek renët dhe buajve të myshkut , hemoglobina e mamuthit leshator u përshtatur me të ftohtin, me tre mutacione për të përmirësuar shpërndarjen e oksigjenit rreth trupit dhe për të parandaluar ngrirjen. Kjo veçori mund të ketë ndihmuar mamuthët të jetojnë në lartësi të larta.

Në një studim të vitit 2015, gjenomë me cilësi të lartë,sekuenca nga tre elefantët aziatikë dhe dy mamuth leshator u krahasuan. Përafërsisht 1.4 milion dallime të nukleotidës së ADN u gjetën midis mamuthëve dhe elefantëve, të cilat ndikojnë në sekuencën e më shumë se 1.600 proteinave. Dallimet janë vërejtur në gjene për një numër aspektesh të fiziologjisë dhe biologjisë që do të ishin të rëndësishme për mbijetesën e Arktikut, duke përfshirë zhvillimin e lëkurës dhe flokëve, ruajtjen dhe metabolizmin e indit dhjamor dhe perceptimin e temperaturës. Gjenet që lidhen me të dyja temperaturën e ndjeshmërisë dhe transmetimin e asaj ndjesie në tru janë ndryshuar. Një nga gjenet që ndjenin nxehtësinë kodon një proteinë, TRPV3, e gjetur në lëkurë, e cila gjithashtu ndikon në rritjen e flokëve. Kur futet në qelizat njerëzore, versioni i proteinës është gjetur të jetë më pak i ndjeshëm ndaj nxehtësisë sesa elefanti. Kjo është në përputhje me një vëzhgim të mëparshëm që minj që nuk kanë TRPV3 aktive ka të ngjarë të kalojnë më shumë kohë në vende me kafaze më të freskët sesa minjtë e egër të tipit, dhe kanë flokë më të mëdhenj. Ka pasur gjithashtu disa ndryshime në gjenet e orës së qarkullimit, ndoshta të nevojshme për të përballuar ndryshimet ekstreme polare në gjatësinë e dritës së diellit. Mutacione të ngjashme janë të njohura në gjitarët tjerë Arktik, si renët.

### Ushqimi

Viçi i ngrirë "Lyuba" i cili ende kishte ushqim në stomakun e tij, Royal BC Museum
Ushqimi në faza të ndryshme të tretjes është gjetur në zorrët e disa mamuthëve leshator, duke dhënë një pamje të mirë të dietës së tyre. Mamuthët leshator u mbështetën në ushqimin e bimëve, kryesisht bar , të cilat u plotësuan me bimë barishtore , bimë lulesh, shkurre , mushera dhe pemë. Përbërja dhe varietetet e sakta ndryshonin nga lokacioni në lokacion. Mamuthët leshator kishin nevojë për një dietë të ndryshme për të mbështetur rritjen e tyre, si elefantët modernë. Një i rritur prej gjashtë tonësh do të duhej të hante 180 kg (397 lb) çdo ditë, dhe mund të ketë qenë i përgatitur për njëzet orë çdo ditë. Tipi me dy gishta i këmbës është përshtatur ndoshta për të marrë kullota të shkurtra të epokës së fundit të akullit( Glaciation kuaternar , 2.58 milion vjet më parë për të paraqitur) duke e mbështjellë rreth tyre, ndërsa elefantët modernë i bëjnë copëzat e tyre rreth barit më të gjatë të mjediseve të tyre tropikale.Këmba mund të përdoret gjithashtu për tërheqjen e tufave të mëdha të bari,këputja e luleve, dhe prerja e gjetheve dhe degëve ku ishin të pranishëm pemë dhe shkurre. "mamuthi Yukagir" kishte marrë materie bimore që përmbante spore të kërpudhave të plehrave . Analiza e izotopeve tregon se mamuthët leshator ushqehen kryesisht me bimët C3 , ndryshe nga kuajt dhe rinocerontët.

Mandibles dhe molars më të ulët, Barcelona
Shkencëtarët zbuluan qumështin në stomak dhe lëndën e fekaleve në zorrët e viçit të mamuthit " Lyuba ". Materiali fekal mund të jetë ngrënë nga "Lyuba" për të nxitur zhvillimin e mikrobeve të zorrëve të nevojshme për tretjen e bimësisë, siç është rasti tek elefantët modernë. Një analizë izotope e mamuthëve leshator nga Yukon tregoi se të rinjtë për të paktën tre vjet, dhe u zvjerdhën dhe u ndryshuan gradualisht në një dietë të bimëve kur ata ishin dy deri në tre vjeç. Kjo është më vonë se elefantët modernë dhe mund të jetë për shkak të një rreziku më të lartë të sulmit të grabitqarëve ose vështirësisë në marrjen e ushqimit gjatë periudhave të gjata të errësirës së dimrit në lartësi të larta.

Molarë u përshtatën me dietën e tyre të kullosave të trasha tundër, me më shumë pllaka smalt dhe një kurorë më të lartë se të afërmit e tyre më të hershëm. Mamuthi leshator e përtypte ushqimin e tij duke përdorur muskujt e fuqishëm të nofullës për të lëvizur mandibulin përpara dhe për të mbyllur gojën, pastaj për ta kthyer prapa ndërsa ishte hapur; kreshtat e mprehtë të enamelit prerë në këtë mënyrë përgjatë njëra-tjetrës, rëndë ushqimin. Kreshtat ishin rezistente ndaj konsumit për t'i mundësuar kafshës të përtypnin sasi të mëdha ushqimi, të cilat shpesh përmbanin zhavor. Mamuthët leshator mund të kenë përdorur çatajt e tyre si lopata për të pastruar borën nga toka dhe për të arritur bimësinë e varrosur më poshtë dhe për të thyer akullin për të pirë. Kjo tregohet në shumë kushërinj të ruajtur nga pjesët e sheshta, të lëmuara deri në 30 centimetra (12 in) gjatë pjesës së sipërfaqes që do të kishte arritur në tokë.Çatajt u përdorën gjithashtu për marrjen e ushqimit në mënyra të tjera,

### Historia e jetës

Trungu me seksion kryq me unaza rritjeje
Jeta e gjitarëve është e lidhur me madhësinë e tyre, dhe që nga elefantët modernë mund të arrijnë moshën 60 vjeçare, e njëjta gjë mendohet të jetë e vërtetë për mamuthët leshator të cilat ishin të një madhësie të ngjashme. Mosha e një mamuthi mund të përcaktohet afërsisht duke numëruar unazat e rritjese kallams kur shihet në seksion kryq, por kjo nuk merr parasysh vitet e tyre të hershme, pasi ato përfaqësohen nga këshilla e kallams, të cilat zakonisht janë të konsumuara. Në pjesën e mbetur të luginës, çdo rresht i madh paraqet një vit, dhe ato mes jush dhe atyre ditore mund të gjenden. Bende të errëta korrespondojnë me verë, prandaj është e mundur të përcaktohet sezoni në të cilin vdiq një mamuth. Rritja e kureshtjeve u ngadalësua kur u bë e vështirë për të ushqyer, për shembull gjatë dimrit, gjatë sëmundjes, ose kur një mashkull u dëbua nga tufa (elefantët meshkuj jetojnë me kopetë e tyre deri në moshën dhjetë vjeçare). Çatajt e mamuthit që datojnë në periudhën më të ashpër të glaciation fundit 25-20.000 vjet më parë tregojnë ritme më të ngadalshme të rritjes. Mamuthët leshator vazhdojnë të rriten në moshën e rritur, si elefantët e tjerë. Kockat e gjymtyrëve të pafunduara tregojnë se meshkujt u rritën derisa arritën moshën 40 vjeç, ndërsa femrat u rritën deri në moshën 25 vjeç. Viçi i ngrirë "Dima" ishte 90 cm (35 in) i gjatë kur vdiq në moshën 6-12 muajsh. Në këtë moshë, grupi i dytë i molarëve do të ishte në procesin e shpërthimit, dhe grupi i parë do të ishte i lodhur në moshën 18 muajshe. Grupi i tretë i molarëve zgjati dhjetë vjet, dhe ky proces u përsërit deri në fund, grupi i gjashtë u shfaq kur kafsha ishte 30 vjeç. Kur grupi i fundit i molarëve ishte i lodhur, kafsha nuk do të ishte në gjendje të përtyp dhe të ushqehej, dhe do të vdiste nga uria. Një studim i mamuthëve të Amerikës së Veriut gjeti se ata shpesh vdisnin gjatë dimrit ose pranverës, koha më e vështirë për kafshët veriore për të mbijetuar. ishte 90 cm (35 in) i gjatë kur vdiq në moshën 6-12 muajsh. Në këtë moshë, grupi i dytë i molarëve do të ishte në procesin e shpërthimit, dhe grupi i parë do të ishte i lodhur në moshën 18 muajshe. Grupi i tretë i molarëve zgjati dhjetë vjet, dhe ky proces u përsërit deri në fund, grupi i gjashtë u shfaq kur kafsha ishte 30 vjeç. Kur grupi i fundit i molarëve ishte i lodhur, kafsha nuk do të ishte në gjendje të përtyp dhe të ushqehej, dhe do të vdiste nga uria.

Kafka e "mamuthit Yukagir"; theçka nuk është ruajtur
Kreu më i ruajtur i një mostre të rritur të ngrirë, atë të një mashkulli me nofkën "Mamuthi Yukagir", tregon se mamuthi leshator kishte gjëndra të përkohshme në mes të veshit dhe syrit. Ky tipar tregon se, ashtu si elefantët , meshkujt hynë gjithashtu në " musth ", një periudhë agresiviteti të rritur. Gjendet janë përdorur veçanërisht nga meshkujt për të prodhuar një substancë me vaj me një erë të fortë të quajtur përkohësisht . Leshi i tyre mund të ketë ndihmuar në përhapjen e aromës më tej.

Ekzaminimi i viçave të ruajtura tregon se ata të gjithë ishin të lindur gjatë pranverës dhe verës, dhe që nga elefantët modernë kanë periudha të shtatzënisë prej 21-22 muajsh, është e mundur që sezoni i matingit të ishte nga vera në vjeshtë.  Analiza δ15N e isotopic e dhëmbëve të "Lyuba" ka demonstruar zhvillimin e tyre para lindjes , dhe tregon se periudha e saj e gestacionit ishte e ngjashme me atë të një elefanti modern dhe se ajo lindi në pranverë.

Dëshmia e disa sëmundjeve të kockave të ndryshme është gjetur tek mamuthi leshator. Më e zakonshme e këtyre sëmundjeve ishte osteoarthritis , gjendet në 2% të mostrave. Një ekzemplar nga Zvicra kishte disa rruaza të shkrirë si rezultat i kësaj gjendjeje. "Mamuthi Yukagir" kishte vuajtur nga spondylitis në dy rruaza, dhe osteomyelitis është i njohur edhe nga disa mostra. Disa mostra kanë shëruar thyerje të eshtrave , duke treguar se kafshët i kishin mbijetuar këtyre lëndimeve. Një numër anormal i rruazave të qafës së mitrës është gjetur në 33% të mostrave nga rajoni i Detit të Veriut, ndoshta për shkak të bletimit në një popullsi në rënie. Fluturimet parazitare dhe protozoajanë identifikuar në zorrën e viçit "Dima".

## Shpërndarja dhe habitati

Grumbulluar "grup familjar" nga Rusia
Habitati i mamuthit leshator njihet si " stepa e vockël " ose "stepa e tundrës". Ky mjedis u shtri në të gjithë Azinë veriore, shumë pjesë të Evropës dhe pjesën veriore të Amerikës së Veriut gjatë epokës së fundit të akullit. Ishte e ngjashme me stepat me bar të Rusisë moderne, por flora ishte më e larmishme, e bollshme dhe u rrit më shpejt. Kullota, shkurre dhe bimët barishtore ishin të pranishme, dhe pemët e shpërndara u gjetën kryesisht në rajonet jugore. Ky vendbanim nuk ishte dominuar nga akulli dhe dëbora, siç besohet gjerësisht, pasi që këto zona janë menduar të kenë qenë zona të presionit të lartë në atë kohë. Habitati i mamuthit leshator mbështeti edhe barngrënësit e tjerë kullotës, siç janë rinocerontët leshator ,kuaj e egër dhe bizonët . Një studim i vitit 2014 arriti në përfundimin se forca (një grup i bimëve barishtore) ishin më të rëndësishme në stepë-tundër se sa ishte njohur më parë dhe se ajo ishte një burim kryesor i ushqimit për megafaunën e akullnajave.

Mural që përshkruan një tufë mamuthësh pranë lumit Sommenë Francë, nga Charles R. Knight , 1916, Muzeu Amerikan i Historisë Natyrore
Mostra më jugor i vockël i njohur është nga provinca Shandong të Kinës dhe është 33,000 vjeç.  Eshtrat më jugore evropiane janë nga Depresioni i Granadës në Spanjë dhe janë afërsisht të njëjtën moshë. Studimet e ADN-së kanë ndihmuar në përcaktimin e filogeografisë së mamuthit leshator. Një studim i vitit 2008 i ADN-së tregoi se kishte dy grupe të dallueshme të mamuthëve leshator: një që u zhduk 45.000 vjet më parë dhe një tjetër që u zhduk 12.000 vjet më parë. Të dy grupet janë të spekuluar të jenë mjaft të divergjent për t'u karakterizuar si nëngrup. Grupi që u zhduk më parë qëndroi në mes të Arktikut të lartë, ndërsa grupi me zhdukjen e mëvonshme kishte një gamë shumë më të gjerë. Studimet e fundit të qëndrueshme të izotopeve të mamuthëve siberian dhe të rinj të botës kanë treguar se ka pasur edhe dallime në kushtet klimatike në të dy anët e urës së Beringut , ku Siberia ishte më e ftohtë dhe e thatë në të gjithë Pleistocenën e vonë.  Gjatë moshës së re të Dryas , mamuthi leshator u zgjerua shkurtimisht në Evropën veri-lindore, pas së cilës popullatat kontinentale u zhdukën.

Një studim gjenetik i vitit 2008 tregoi se disa prej mamutheve leshator që hynë në Amerikën e Veriut përmes urës së tokës të Beringut nga Azia u shpërngulën rreth 300,000 vjet më parë dhe kishin zëvendësuar popullsinë e mëparshme aziatike rreth 40,000 vjet më parë, jo shumë kohë para se të gjithë speciet u zhdukën. Fosilet e mamuthit leshator dhe mamuthit kolumbian janë gjetur së bashku në disa lokalitete të Amerikës së Veriut, duke përfshirë edhe sinkhole Hot Springs të Dakotës së Jugut, ku rajonet e tyre u mbivendosën. Është e panjohur nëse të dy llojet ishin simpatike dhe jetonin atje në të njëjtën kohë, ose nëse mamuthët leshator mund të kishin hyrë në këto zona jugore gjatë kohës kur mungonin atje popujt kolumbian.

## Marrëdhëniet me njerëzit

Mamuthit lesahtor gdhendur në fildish, zbuluar nga Édouard Lartet në 1864
Njerëzit modernë bashkëjetonin me mamuthët leshator gjatë epokës së Paleolitit të epërm , kur njerëzit hynë në Evropë nga Afrika midis 30.000 dhe 40.000 vjet më parë. Përpara kësaj, Neandertalët kishin bashkëjetuar me mamuthët gjatë Paleolitit të Mesëm , dhe tashmë përdorën eshtrat e mamuthit për prodhimin e mjeteve dhe materialeve të ndërtimit. Mamuthët leshator ishin shumë të rëndësishme për njerëzit në epokën akullnajore, dhe mbijetesa njerëzore mund të ketë varur nga mamuthi në disa zona. Dëshmitë për një bashkëjetesë të tillë nuk u njohën deri në shekullin e 19-të. William Buckland botoi zbulimin e tij të Zonja e Kuqe e Pavilandit skelet në vitin 1823, i cili u gjet në një shpellë së bashku me kockat e mamuthit leshator, por ai gabimisht mohoi se ata ishin bashkëkohës. Në 1864, Édouard Lartet gjeti një gdhendje të një mamuthët leshator në një pjesë të fildishit mamuthët në shpellën Abri de la Madeleine në Dordogne të Francës. Gdhendja ishte prova e parë e pranuar gjerësisht për bashkëjetesën e njerëzve me kafshë të shfrenuara parahistorike dhe është paraqitja e parë bashkëkohore e një krijesë të tillë të njohur shkencës moderne.

Replikim i një ca. 26.000-vjeçar gdhendje të fildishtë që përshkruan një mamuth, Muzeu Krahuletz
Mamuthi leshator është kafsha e tretë më e përshkruar në artin e akullnajave, pas kuajve dhe bizoneve, dhe këto imazhe janë prodhuar ndërmjet  35,000 dhe 11,500 vjet më parë. Sot, janë të njohura më shumë se pesëqind pamjet e mamuthëve leshator, në media që variojnë nga pikturat e shpellave dhe gdhendjet në muret e 46 shpellave në Rusi, Francë dhe Spanjë deri te gdhendjet dhe skulpturat (të quajtura " arti portativ ") të bëra nga fildishi, guri dhe kocka. Pikturat e shpellave të mamuthëve leshator ekzistojnë në disa stile dhe madhësi. Shpella franceze Rouffignac ka më shumë pamje, 159, dhe disa nga vizatimet janë më shumë se 2 metra (6,6 ft) në gjatësi. Shpella të tjera të dukshme me pamje të gjelbëruara janë Shpella e Chauvet , Shpella Les Combarelles dhe Font-de-Gaume.  Një përshkrim në Shpellën e El Castillo mund të tregojë në vend të tij Paleoloksodonin , "elefantin çatall-drejt".

"Arti portativ" mund të jetë më i përpiktë se artin e shpellës, pasi që gjendet në të njëjtat depozita si mjete dhe objekte të tjera të moshës së akullit. Koleksioni më i madh i artit portativ të mamuthit, i përbërë nga 62 paraqitje në 47 pllaka, u gjet në vitet 1960 në një kamp të hapur në ajër të hapur pranë Gönnersdorf në Gjermani. Nuk duket të ketë lidhje midis numrit të mamuthëve të përshkruar dhe specieve që janë gjuajtur më së shpeshti, meqenëse eshtrat e renë janë mbetjet më të shpeshta të kafshëve në vend. Në Francë janë gjetur edhe dy hedhës shtizash të formuara nga mamuthi leshator. Disa pamje impresive të mamuthit mund të mos jenë prodhuar aty ku u zbuluan, por mund të lëviznin nga tregtia e lashtë.

### Shfrytëzimi

Shtëpi e rimodeluar e bazuar në gjetjet në Mezhyrich , ekspozuar në Japoni
Eshtrat e mamuthit janë përdorur si materiale ndërtimi për banesat nga të dyja Neandertalët dhe njerëzit modernë gjatë epokës së akullit. Më shumë se 70 banesa të tilla janë të njohura, kryesisht nga rrafshina ruse. Bazat e kasolleve ishin rrethore dhe varionin nga 8 deri 24 metra katrorë (86 deri në 258 metra katrore). Rregullimi i vendbanimeve ndryshonte, dhe shkonin nga 1 m (3.3 ft) deri në 20 m (66 ft) larg, në varësi të vendndodhjes. Kockat e mëdha u përdorën si fondacione për kasollet, kallamat për hyrjet, dhe kulmet ishin ndoshta lëkurat që mbaheshin në vend nga kockat ose kallzat. Disa kasolle kishin dysheme që shtriheshin 40 cm poshtë tokës. Disa kasolle përfshinin zjarrit, të cilat përdorën eshtra si lëndë djegëse, ndoshta sepse druri ishte i pakët. Është e mundur që disa prej eshtrave të përdorura për materiale vijnë nga mamuthët e vrarë nga njerëzit, por gjendja e eshtrave dhe fakti që kockat përdorën për të ndërtuar një banesë të vetme ndryshonin nga disa mijëra vjet në moshë, sugjeron që ato janë mbledhur mbetjet e kafshëve të gjata të ngordhura. Trupat e mamuthët leshator u bënë gjithashtu në mjete të ndryshme, mobilje, dhe instrumentet muzikore. Kockat e mëdha, të tilla si blades sup, janë përdorur edhe për të mbuluar trupat e vdekur të njeriut gjatë varrimit.

Venus i Brassempouy , të bëra nga fildishi i mamuthit lesahtor , Muzeu Kombëtar Arkeologjik, France
Fildishi i vockël i mamuthit u përdor për të krijuar objekte arti. Disa figurina Venus , përfshirë Venus e Brassempouy dhe Venus e Lespugue , janë bërë nga ky material. Armë të bëra nga fildishi, të tilla si dagers, shtiza, dhe një bumerang , janë gjithashtu të njohur. Për të qenë në gjendje të përpunonin fildishin, kallamat e mëdha duhej të ishin copëtuar, shkrirë dhe ndarë në copa më të vogla dhe më të menaxhueshme. Disa artefakte të fildishtë tregojnë se çatajt ishin straightened, dhe nuk dihet se si kjo u arrit.

Disa mostra mamuthësh leshator tregojnë se janë therrur nga njerëzit, gjë që tregohet nga thyerjet, prerjet dhe mjetet e lidhura me gurin. Nuk dihet se sa njerëz parahistorikë u mbështetën në mishin e mamuthit leshator, pasi që kishte shumë barngrënës të mëdhenj në dispozicion. Shumë trupa mamuthësh mund të jenë pastruar nga njerëzit në vend që të gjuajnë. Disa piktura të shpellave tregojnë mamuthët leshator në struktura të interpretuara si kurthe . Pak mostra tregojnë prova të drejtpërdrejta dhe të qarta se janë gjuajtur nga njerëzit. Një mostër siberiane me një kokë shtizë të ngulitur në shpatullën e saj tregon që një shtizë ishte hedhur në të me forcë të madhe. Një mostër nga mosha musteriane e Italisë tregon dëshmi të gjuetisë me shtiza nga Neandertalët. Mostra e të miturve me nofkën "Yuka" është vamiku i parë i ngrirë me prova të ndërveprimit njerëzor. Ajo tregon dëshmi se ka qenë vrarë nga një grabitqar i madh, dhe pasi u pastrua nga njerëzit menjëherë pas. Disa nga kockat e saj ishin hequr dhe u gjetën aty pranë. Një vend afër lumit Yana në Siberi ka zbuluar disa ekzemplarë me prova të gjuetisë njerëzore, por gjetjet janë interpretuar për të treguar se kafshët nuk janë gjuajtur në mënyrë intensive, por ndoshta kryesisht kur nevojitet fildishi. Dy mamuth leshator nga Wisconsin , "Schaefer" dhe "mamuth Hebior", tregojnë dëshmi se janë therur nga Paleoamerikanët .

## Zhdukja

Kafka dhe nofulla e viçit "Yuka", të cilat mund të jenë nxjerrë nga kufomat nga njerëzit parahistorikë
Shumica e popullsive të mamuthët leshator u zhdukën gjatë pjesës së vonë të Pleistocenit dhe Holocenit të hershëm , së bashku me pjesën më të madhe të megafaunës së Pleistocenit (duke përfshirë edhe mamuthët kolumbianë). Ky zhdukje ishte pjesë e ngjarjes së zhdukjes kuaternare, e cila filloi 40.000 vjet më parë dhe arriti kulmin në mes 14.000 dhe 11.500 vjet më parë. Shkencëtarët janë të ndarë në lidhje me atë nëse gjuetia ose ndryshimet klimatike, të cilat çuan në tkurrjen e habitatit të saj, ishte faktori kryesor që kontribuoi në zhdukjen e mamuthit leshator ose nëse kjo ishte për shkak të një kombinimi të të dyjave. Cilado qoftë shkaku, gjitarët e mëdhenj në përgjithësi janë më të prekshëm sesa ato më të vegjël për shkak të madhësisë së tyre të vogël të popullsisë dhe shkallës së ulët të riprodhimit.Mamuthët e ndryshëm  nuk vdisnin njëkohësisht në gamën e tyre, por gradualisht u zhdukën me kalimin e kohës. Shumica e popullatave u zhdukën midis 14,000 dhe 10,000 vjet më parë. Popullsia e fundit kontinentale ka ekzistuar në Gadishullin Kyttyk të Siberisë 9,650 vjet më parë. Një popullsi e vogël me mamuth leshator mbijetoi në St. Paul Island , Alaska, edhe në holocen me datën më të fundit të botuar të zhdukjes që ishte 5.600 vjet BP Popullsia e fundit e njohur mbeti në ishullin Wrangel në Oqeanin Arktik deri në 4000 vjet më parë, edhe në fillimin e civilizimit njerëzor dhe në harmoni me ndërtimin e Piramidës së Madhe të Egjiptit të lashtë .

Sekuenca e ADN-së e mbetjeve të dy mamuthëve, një nga Siberia 44,800 vjet BP dhe një nga ishulli Wrangel 4,300 vjet PB, tregon dy rënie të mëdha të popullsisë: një rreth 280,000 vjet më parë nga e cila popullata u rikthye dhe një sekondë rreth 12,000 vjet më parë, pranë fundi i moshës së akullit, nga e cila nuk u bë. Mamuthët e shullit Wrangel ishin të izoluar për 5000 vjet, dhe për shkak të popullsisë të vogël të pranishëm kur ishulli ishte izoluar nga rritja e nivelit të detit pas moshës së akullt, rreth 300 deri në 1000 individë përjetuan një 20% në 30%  humbje të heterozigozitetit, dhe një humbje prej 65% në diversitetin e ADN mitokondriale. Popullata duket se ka qenë më pas e qëndrueshme, pa humbur më shumë humbje të konsiderueshme të diversitetit gjenetik. Provat gjenetike në këtë mënyrë nënkuptojnë se zhdukja e kësaj popullate përfundimtare ishte e papritur, dhe jo kulmi i një rënie graduale.

Para zhdukjes së tyre, mamuthët e ishullit Wrangel kishin grumbulluar defekte të shumta gjenetike për shkak të popullsisë së tyre të vogël, në përputhje me konceptin e shkrirjes gjenomike ; në veçanti, një numër gjenesh për receptorët e nuhatjes dhe proteinat urinare u bënë jofunksionale, ndoshta sepse ata kishin humbur vlerën e tyre selektive në mjedisin e ishullit. Nuk është e qartë nëse këto ndryshime gjenetike kanë kontribuar në zhdukjen e tyre. Zhdukja përputhet përafërsisht në kohë me provat e para për njerëzit në ishull. Mamuthët lesahtor të Beringia lindore (Alaska dhe Yokun modern) kishte vdekur në mënyrë të ngjashme rreth 13,300 vjet më parë, shpejt (afërsisht 1000 vjet) pas paraqitjes së parë të njerëzve në zonë, e cila është paralele me fatin e të gjitha proboshidët të tjerë të vonshëm të Pleistocene (mamuthët,gompotheriumët dhe mastordontë), si dhe shumica e pjesa tjetër e megafaunës , e Amerikës . Në të kundërt, popullsia e mamuthit të Shën Palit duket se kishte vdekur përpara mbërritjes njerëzore për shkak të tkurrjes së habitatit që rezultoi nga rritja e nivelit të detit pas moshës së akullnajave, ndoshta në masë të madhe si rezultat i një reduktimi konsekuent në furnizimin me ujë të ëmbël.

Ndryshimet në klimë zvogëluan habitatin e përshtatshëm të mamuthit nga 7,700,000 km 2 (3,000,000 sq mi) 42,000 vjet më parë në 800,000 km 2 (310,000 sq mi) 6,000 vjet më parë. Mamuthët leshator mbijetuan një humbje edhe më të madhe të habitatit në fund të glaciacionit Saale 125.000 vjet më parë dhe ka të ngjarë që njerëzit në fund të periudhës së fundit akullnajore gjuanin popullatat e mbetura në zhdukje . Studimet e një 11,300-11,000-vjeçar shteg në jug-perëndimore të Kanadas tregoi se M. primigenius ishte në rënie ndërkohë që bashkëjetonte me njerëzit, pasi që ishin identifikuar më pak gjurmë të të miturve se sa do të pritej në një tufë normale.

Rënia e mamuthit leshator mund të ketë rritur temperaturat deri në 0.2 ° C (0.36 ° F) në lartësi të larta në hemisferën veriore. Mamuthi shpesh ngrënë pemë thupër, duke krijuar një habitatin fushor. Me zhdukjen e mamuthëve, pyjet konifere, të cilat thithin më shumë rrezet e diellit se sa sushat, u zgjeruan, duke çuar në ngrohjen rajonale.

## Mostra të fosileve

Kafka zbuluar nga peshkatarët në Detin e Veriut , në Muzeun Keltik dhe Parahistorik, Irlandë
Fosilet e mamuthit lesahtor janë gjetur në shumë lloje të ndryshme të depozitimeve, përfshirë lumenjtë dhe liqenet e mëparshme, si dhe në " Doggerland " në Detin e Veriut , e cila ishte e thatë në kohë gjatë epokës së akullit. Fosile të tilla zakonisht janë fragmentare dhe nuk përmbajnë inde të buta. Akumulimet e mbetjeve moderne të elefantit janë quajtur " varrezat e elefantëve"", pasi këto vende u menduan gabimisht se ku elefantët e vjetër shkuan për të vdekur. Akumulime të ngjashme të eshtrave të mamuthit lesahtor janë gjetur, mendohet se këto janë rezultat i individëve që vdesin afër ose në lumenj mbi mijëra vjet dhe kockat e tyre dhe disa akumulime mendohet të jenë edhe mbetjet e tufave që kanë vdekur sëbashku në të njëjtën kohë, ndoshta për shkak të përmbytjeve. Kurthe natyrale, siç janë vrimat e kazanëve , vrimat e lavamanit , si dhe baltë, kanë gjithashtu bllokuar mamuthët në ngjarje të veçanta me kalimin e kohës.

Përveç mbetjeve të ngrira, i vetmi ind i butë i njohur është nga një mostër që u ruajt në një gropë të naftës në Starunia , Poloni. Mbetjet e ngrira të mamuthit lesahtor janë gjetur në pjesët veriore të Siberisë dhe Alaskës, me shumë më pak gjetje në këtë të fundit. Mbetjet e tilla janë gjetur kryesisht mbi Rrethin Arktik , në permafrost. Duket se indet e buta kishin më pak gjasa të ruheshin midis 30,000 dhe 15,000 vjet më parë, ndoshta sepse klima ishte më e butë gjatë asaj periudhe. Shumica e mostrave janë degraduar pjesërisht para zbulimit, për shkak të ekspozimit ose për t'u pastruar. Kjo " mumifikacion natyrore"kërkoi që kafsha të ishte varrosur me shpejtësi në lëngje ose gjysmë të ngurta, të tilla si baltë dhe ujë të akullt, i cili pastaj ngriu.

Prania e ushqimeve të patrajtuara në stomak dhe nënsazhet e farës ende në gojën e shumë prej mostrave sugjeron se as uria, as ekspozimi nuk janë të mundshme. Pjekuria e kësaj bime vegjetative prek kohën e vdekjes në vjeshtë sesa në pranverë, kur do të priten lule. Kafshët mund të kenë rënë nëpër akull në pellgje të vogla ose gropa, duke i mbytur ato. Shumë prej tyre me siguri njihen se janë vrarë në lumenj, ndoshta duke u zhdukur nga përmbytjet. Në një vend, nga lumi Berelekh në Yakutia në Siberi, më shumë se 8.000 kocka nga të paktën 140 mamuthët janë gjetur në një vend të vetëm, me sa duket duke qenë aty nga rryma.

### Mostra të ngrira

" Amam Adams " në ekspozitë në Vienë; lëkura mund të shihet në kokën dhe këmbët e saj
Mes viteve 1692 dhe 1806, në Evropë u botuan vetëm katër përshkrime të mamuthëve të ngrira. Asnjë nga eshtrat e atyre pesë nuk u ruajt, dhe asnjë skelet i plotë nuk u gjet gjatë asaj kohe. Ndërkohë që evropianët i kishin gërmuar trupat e mishit të ngrirë të ngrirë që në fillim të vitit 1728, mostra e parë e dokumentuar u zbulua në afërsi të deltës së lumit Lena në 1799 nga Ossip Schumachov, një gjuetar siberian.  Schumachov le të shkrirë deri sa ai mund të marrë çataj për shitje në tregtinë e fildishtë . Ndërsa në Yakutsk në 1806, Michael Friedrich Adamsdëgjoi për mamuthët e ngrirë. Pas mbërritjes në vend, Adams zbuloi se kafshët e egra kishin ngrënë shumicën e organeve dhe mishin e mamuthit, duke përfshirë edhe çatajt. Ai e shqyrtoi karkasën dhe e kuptoi se ajo që kishte mbetur do të ishte ende vampa më e plotë e mbuluar nga ajo kohë. Adams mbuloi të gjithë skeletin, përveç tçatajve, të cilat Shumachov kishte shitur tashmë, dhe një foreleg, shumica e lëkurës, dhe gati 18 kg (40 lb) e flokëve. Gjatë udhëtimit të tij të kthimit ai bleu një palë këpusha që besonte se ishin ato që Shumachov kishte shitur. Adams e solli atë në Muzeun Zoologjik të Institutit Zoologjik të Akademisë Ruse të Shkencave , dhe detyra e montimit të skeletit iu dha Wilhelm Gottlieb Tilesius . Të Kunst kamera , muzeu i themeluar nga Pjetri i Madh, përmbante skeletin e një elefanti indian që mund të përdoret si referencë.  Kjo ishte një nga përpjekjet e para për rindërtimin e skeletit të një kafshe të zhdukur. Pjesa më e madhe e rindërtimit është e saktë, por Tilesiu e vendosi secilën kukull në bazën e kundërt, në mënyrë që ata të lakuar nga jashtë në vend të brendshëm. Gabimi nuk u korrigjua deri në vitin 1899, dhe vendosja e saktë e çatalit të mamuthit ishte ende një çështje e debatit në shekullin e njëzetë.

Një e treta e këtij modeli mbulohet me lëkurën e "mamuthit Berezovka", Muzeu i Zoologjisë , Shën Petersburg
Gërmimi i vitit 1901 i "mamuthit Berezovka" është dokumenti më i mirë i zbulimeve të hershme. Ajo u zbulua në lumin Siberian Berezovka dhe autoritetet ruse financuan gërmimet e saj. Koka e tij ishte e ekspozuar dhe mishi ishte pastruar. Kafsha ende kishte bar midis dhëmbëve dhe në gjuhë, duke treguar se kishte vdekur papritmas. E gjithë ekspedita zgjati 10 muaj, dhe mostra duhej të priste copa para se të mund të transportohej në Shën Petersburg. Ajo u identifikua si një mashkull 35- deri 40-vjeçar, i cili kishte vdekur 35,000 vjet më parë. Njëra prej shpatullave të tij ishte thyer, e cila mund të ketë ndodhur kur ajo ra në një çarje.

Deri në vitin 1929, mbetjet e 34 mamuth me inde të buta të ngrira (lëkurë, mish, apo organe) ishin dokumentuar. Vetëm katër prej tyre ishin relativisht të plota. Që atëherë, për këtë shumë më tepër janë gjetur. Në shumicën e rasteve, mishi tregoi shenja të prishjes para ngrirjes së saj dhe më pas tharjes. Që nga viti 1860, autoritetet ruse kanë ofruar shpërblime deri në ₽1000 për gjetjet e karkasave të mishit të ngrirë. Shpesh gjetjet e tilla u mbajtën të fshehta për shkak të bestytnisë. Disa trupa janë humbur, sepse nuk janë raportuar, dhe njëri është ushqyer me qen. Në vitet e fundit, ekspeditat shkencore i janë kushtuar gjetjes së kufomave në vend që të mbështeten vetëm në takimet e rastësishme. Mostra më e famshme e ngrirë nga Alaska është një viç me nofkën "Effie", e cila u gjet në vitin 1948. Ai përbëhet nga kreu, këmbët dhe një foreleg, dhe është rreth 25,000 vjeç.

"Dima", një viç i ngrirë rreth shtatë muajsh
 Në vitin 1977, u zbulua karabina e ruajtur mirë e një viçi e mamuthit leshator prej shtatë deri në tetë muajsh me emrin "Dima". Kjo mamuth u gjet pranë një degës së lumit Kolyma në Siberinë verilindore. Ky ekzemplar peshonte rreth 100 kg në vdekje dhe ishte 104 cm i gjatë dhe 115 cm i gjatë. Datat e radiokarbonit përcaktuan se "Dima" vdiq rreth 40,000 vjet më parë. Organet e saj të brendshme janë të ngjashme me ato të elefantëve modernë, por veshët e saj janë vetëm një e dhjeta madhësia e atyre të një elefanti afrikan të një moshe të ngjashme. Një i mitur më pak i plotë, me nofkën "Mascha", u gjet në Gadishullin Yamal në vitin 1988. Ishte 3-4 muajshe dhe një plagë në këmbën e djathtë mund të ketë qenë shkaku i vdekjes.

Në vitin 1997, një mamuth u zbulua duke dalë nga tundra e gadishullit Taymyr në Siberi, Rusi. Në vitin 1999, ky ekzemplar 20.380-vjeçar dhe 25 tonë sedimenteve përreth u transportuan nga një helikopter i rënduar i Mi-26 në një shpellë akulli në Khatanga . Mostra u quajt " jammov Jarkov ". Në tetor 2000, operacionet e shkrirjes së kujdesshme në këtë shpellë filluan me përdorimin e tharësave të flokëve për të mbajtur të paprekura flokët dhe indet e tjera të buta.

Viçi i ngrirë me nofkën "Mascha"
Në vitin 2002, një mamuth i ruajtur mirë u zbulua pranë lumit Maxunuokha në Yakutia veriore, e cila u gjet gjatë tre gërmimeve. Ky mostër mashkullor u quajt " Mamuthi i Yukagir " dhe vlerësohet të ketë jetuar rreth 18.560 vjet më parë dhe të jetë 282.9 cm i gjatë në shpatull dhe peshonte ndërmjet 4 dhe 5 ton. Kjo është një nga mamuthët më të ruajtur mirë ndonjëherë gjetur për shkak të kokës pothuajse të plotë, të mbuluara me lëkurë. U gjetën edhe disa mbetje postkralore, disa me inde të buta.

Në vitin 2007, gjetja e një viçi femër të quajtur " Lyuba " u zbulua pranë lumit Yuribey , ku ishte varrosur për 41,800 vjet.  Duke prerë një seksion përmes një molare dhe duke analizuar linjat e saj të rritjes, ata zbuluan se kafsha kishte vdekur në moshën një muaj. Viçi i mumifikuar peshonte 50 kg, ishte 85 cm e gjatë dhe 130 cm e gjatë. Në kohën e zbulimit, sytë dhe këmbët i saj ishin të paprekur dhe disa lesh mbeti në trupin e saj. Organet dhe lëkura e tij janë shumë të ruajtura mirë.  "Lyuba" besohet të ketë qenë mbytur nga balta në një lumë që tufat e saj po kalonin. Pas vdekjes, trupi i saj mund të jetë kolonizuar nga bakteret që prodhojnë acid laktik , të cilat "e hidhnin" atë, duke ruajtur gjirin në një gjendje pothuajse të pacenuar.

Viçi i ngrirë "Yuka"
Në vitin 2012, një i mitur u gjet në Siberi, i cili kishte shenja të prera nga njeriu. Shkencëtarët vlerësuan moshën e tij në vdekje të jetë 2.5 vjet, dhe e quajti atë " Yuka ". Kafka dhe legeni i saj ishin hequr para zbulimit, por u gjetën aty afër. Pasi u zbulua, lëkura e "Yukës" ishte e përgatitur për të prodhuar një gropë tatimore . Një tjetër zbulim i një mamuthi u raportua në tetor 2012, kur u zbulua në gadishullin Taymyr. Ishte datë në 30,000 vjeç. Formalisht i njohur si gjiganti Sopkarga , u quajt "Zhenya" pas djaloshi që e gjeti atë.

Në vitin 2013, një mamuth i ruajtur mirë u gjet në ishullin Maly Lyakhovsky , një nga ishujt në arkipelagun e ri të Siberisë , një femër midis 50 dhe 60 vjeç në kohën e vdekjes. Kufomat përmbanin indet muskulare të ruajtura mirë. Kur u nxor nga akulli, gjaku i lëngshëm derdhej nga zgavra e barkut. Gjetësuesit e interpretuan këtë si tregues të gjakut të lëmuar të mamuthit që zotëronte pronat anti-ngrirëse.

### Rikrijimi i specieve

Ekzistenca e mbetjeve të ngurta të indeve të buta dhe ADN-ja e mamuthit lesahtor ka çuar në idenë që speciet mund të rikrijohen me mjete shkencore. Disa metoda janë propozuar për të arritur këtë. Klonimi do të përfshinte heqjen e bërthamës së qelizës vezë të një elefanti femër, dhe zëvendësimi me një bërthamë nga indet e mamuthit lesahtor, një proces i quajtur transferimi bërthamor i qelizave somatike . Për shembull, Akira Iritani, në Universitetin e Kiotos në Japoni, thuhet se ka planifikuar ta bëjë këtë. Qeliza pastaj do të stimulohet në ndarjen dhe implantohet në një elefant femër. Viçi që rezulton do të kishte gjenet e mamuthit lesahtor. Megjithatë, askush nuk ka gjetur ende një qelizë të vlefshme, dhe shumica e shkencëtarëve dyshojnë se çdo qelizë e gjallë mund të ketë mbijetuar ngrirjen në tundër. Për shkak të kushteve të ruajtjes së tyre, ADN-ja e mamuthëve të ngrir është përkeqësuar ndjeshëm.

Një metodë e dytë përfshin inseminimin artificialisht të një qelize veze të elefantit me qeliza të spermës nga një mamuthi lesahtor i ngrirë. Pasardhësit që rezulton do të ishin një hibrid elefant-mamuth, dhe procesi do të duhej të përsëritej aq më shumë hibride mund të përdoreshin në mbarështim. Pas disa gjeneratave të kryqëzimit të këtyre hibrideve, do të prodhohej një mamuth gati i pastër leshator. Në një rast, një elefant aziatik dhe një elefant afrikan prodhuan një viç të gjallë të quajtur Motty , por ai vdiq nga defekte në më pak se dy javë. Fakti që qelizat e spermës së gjitarëve modernë janë të suksesshëm për 15 vjet më së shumti pas ngrirjes së thellë e bën këtë metodë të papërfillshme.

Në prill të vitit 2015, shkencëtarët suedezë bënë publikimin e gjenomit të plotë ( sekuenca bërthamore e ADN- së) e mamuthit lesahtor. Disa projekte po punojnë për zëvendësimin gradual të gjeneve në qelizat e elefantëve me gjene mamuth. Një projekt i tillë është ai i gjenetist në Universitetin e Harvardit , George M. Kishës -Kush është financuar nga Fondacioni Tani , e cila po përpiqet të krijojë një hibrid mamuth-elefant duke përdorur ADN-në nga karkasat e ngrira. Sipas studiuesve, një mamuth nuk mund të rikrijohet, por ata do të përpiqen që në fund të rriten një elefant hibrid me disa tipare të vockël në një "mitër artificiale". Ekipi i Universitetit të Harvardit po përpiqet të studiojë karakteristikat e kafshëve in vitro duke zëvendësuar ose përpunuar disa gjene specifike të mamuthit në qelizat e lëkurës të elefantit aziatikë të quajtur fibroblastë që kanë potencial të bëhen qeliza burimore embrionale .  Deri në mars 2015 dhe duke përdorur CRISPR-in e reTeknika e redaktimit të ADN-së, ekipi i Kishës kishte disa gjene të vegjël të modifikuar në gjenomin e një elefanti aziatike; Duke u ndalur në rezistencën e ftohtë fillimisht, gjenet e synuara janë për madhësinë e veshit të jashtëm, yndyrën nënlëkurore, hemoglobinën dhe atributet e flokëve.  Deri në shkurt të vitit 2017, ekipi i Kishës kishte bërë 45 zëvendësime për gjenomin e elefantit.  Deri më tani puna e tij fokusohet vetëm në qeliza të vetme.

Projekti i Gjenomit Mammoth në Universitetin Shtetëror të Pensilvanisë po studion gjithashtu modifikimin e ADN-së të elefantit afrikan për të krijuar një hibrid elefant-mamuth. Nëse një embrion hibride e zbatueshme merret përmes procedurave të redaktimit të gjeneve , mund të jetë e mundur që të vendoset në një elefant aziatik të vendosur në një kopsht zoologjik  por me njohuritë dhe teknologjinë aktuale nuk dihet nëse embrioni hibrid do të kryhet gjatë shtatzënisë dyvjeçare. Nëse ndonjë metodë është ndonjëherë e suksesshme, ekziston sugjerimi për të futur hibridet në një rezervë të kafshëve të egra në Siberi të quajtur Parku Pleistocen . Disa biologë vënë në pikëpyetje etikën e përpjekjeve të tilla rekreative. Përveç problemeve teknike, nuk ka mbetur shumë habitate që do të ishin të përshtatshme për hibridet elefant-mamuth. Për shkak se të dyja llojet janë  sociale dhe të përbashkëta , krijimi i disa mostrave nuk do të ishte ideale. Koha dhe burimet e kërkuara do të ishin të mëdha dhe përfitimet shkencore do të ishin të paqarta, duke sugjeruar që këto burime duhet të përdoren për të ruajtur speciet e mbetura të elefantit të cilat janë të rrezikuara.  Etika e përdorimit të elefantëve si nëna zëvendësuese në përpjekjet e hibridizimit është marrë gjithashtu në pyetje, pasi shumica e embrioneve nuk do të mbijetonin dhe do të ishte e pamundur të njiheshin nevojat e sakta të një viçi hibrid elefant-mamuth.

## Rëndësia kulturore

Një çatall i mamuthit me Inuitcarvings e skenave në lumin Yukon, shekullit të 19, Muzeu De Young
Mamuthët leshator kanë mbetur të rëndësishme në kultur shumë kohë pas zhdukjes së tyre. Popujt indigjenë të Siberisë kishin gjetur shumë kohë për ato që tani njihen si mbeturina gjigande, duke mbledhur kallamat e tyre për tregtinë e fildishtë . Siberianët vendas besonin se mbetjet e mamuthit lesahtor ishin ato të kafshëve gjigande të ngjashme me ato që jetonin nëntokë dhe vdiqën kur ranë në sipërfaqe.Çatajt e mamuthit lesahtor kishin qenë artikuj të tregtisë në Azi shumë kohë para se evropianët të njiheshin me ta. Güyük , Khan i shekullit të 13-të nga mongolët, është menduar të ketë ulur në një fron që është bërë nga fildishi i mamuthit. Frymëzuar nga koncepti i vendasve siberianë të vaksinës si një krijesë nëntokësore, ajo u regjistrua në enciklopedinë farmaceutike kineze, Ben Cao Gangmu , si yin shu , "brejtësi i fshehur".

Pjetri III i Rusisë gdhendur në fildish të mamuthit
Popujt autoktonë të Amerikës së Veriut përdoret gjithashtu fildishin e mamuthit lesahtor dhe kockave për mjetet dhe artit.  Ashtu si në Siberi, vendasit e Amerikës së Veriut kishin "mite të vëzhgimit" që shpjegonin eshtrat e mamuthit lesahtor dhe elefantëve të tjerë; Strehimi i Beringut Inupiat gjithashtu besonte se eshtrat vinin nga krijesat e zhytura nëntokësore, ndërsa popujt e tjerë i lidhnin ato me gjigandët primordialë ose "kafshët e mëdha".  Vëzhguesit kanë interpretuar legjenda nga disa popuj amerikanë që përmbajnë kujtime popullore të elefantëve të zhdukur, ndonëse dijetarët e tjerë janë skeptikë se kujtesa popullore mund të mbijetojë një kohë kaq e gjatë.

Fildishti i mamuthit siberian raportohet se është eksportuar në Rusi dhe Evropë në shekullin e 10-të. Fildishat e parë siberiane për të arritur Evropën Perëndimore u soll në Londër në 1611. Kur Rusia pushtoi Siberinë, tregtia e fildishit u rrit dhe u bë një mall i eksportuar gjerësisht, me një sasi të madhe gërmimi. Nga shekulli i 19-të e më tej, fildishi i mamuthit lesahtor u bë një mall shumë i çmuar, i përdorur si lëndë e parë për shumë produkte. Sot ajo është ende në kërkesë të madhe si një zëvendësim për eksportin tani të ndaluar të elefantit fildish, dhe është përmendur si "ari i bardhë". Tregtarët vendas vlerësojnë se ka 10 milionë mamuth ende të ngrira në Siberi dhe konservatorët kanë sugjeruar se kjo mund të ndihmojë në shpëtimin e llojeve të gjallë të elefantëve nga zhdukja. Elefantët gjuajnë nga gjuetarët për fildishinë e tyre, por nëse kjo mund të furnizohet nga mamuthët tashmë të zhdukur, atëherë kërkesa mund të plotësohet nga këto. Tregtia në elitën e fildishit është ndaluar në shumicën e vendeve pas vitit 1989 Konferenca e Lozanës , por tregtarët kanë qenë të njohur për ta etiketuar atë si fildishë e mamauthit për ta marrë atë nëpërmjet zakoneve.Fildishi I mamuthit duket e ngjashme me fildishin e elefantit, por e para është ngjyrë kafe dhe linjat e Schreger janë më të ashpra në cilësi.  Në shekullin e 21-të, ngrohja globale ka lehtësuar përdorimin e kallamsve siberiane, meqë shpërthejnë më shumë shpejt, duke i ekspozuar mamuthët e përfshirë brenda saj.

La fuite devant le mammut , Paul Jamin , 1885
Tregime janë të bollshme për mishin e ngrirë të mamuthit lesahtor që ishte konsumuar dikur i shkrirë, veçanërisht atë të "mamuthit Berezovka", por shumica e tyre konsiderohen të dyshimta. Kufomat ishin në shumicën e rasteve të prishura, dhe erëza aq e padurueshme që vetëm gërmuesit e egër dhe qentë që shoqëronin gjetësit treguan ndonjë interes në mish. Duket se një mish i tillë ishte rekomanduar një herë kundër sëmundjes në Kinë, dhe vendasit siberianë herë pas here e gatuan mishin e mamuthit të ngrira që zbuluan.

### Mbijetesa e supozuar

Ka pasur pohime të herëpashershme se mamuthit lesahtor nuk janë të zhdukura dhe se tufat e vogla të izoluara mund të mbijetojnë në tundrën e gjerë dhe pak të banuar të Hemisferës Veriore . Në shekullin e 19-të, disa raporte të "kafshëve të mëdha të këqija" u kaluan autoriteteve ruse nga fiset siberiane, por asnjëherë nuk u shfaq asnjë provë shkencore. Një punonjës i ngarkuar francez që punonte në Vladivostok , M. Gallon, tha në vitin 1946 se në vitin 1920 kishte takuar një trap ruse që pretendonte se kishte parë gjigantë të gjallë, "elefantë" të mbuluar me qime thellë në taiga . Galloni shtoi se lover-trapper nuk kishte dëgjuar për mamuthët më para. Për shkak të zonës së madhe të Siberisë, nuk mund të përjashtohet plotësisht se mamuthët leshator mbijetuan në kohët më të fundit, por të gjitha dëshmitë tregojnë se ato u zhdukën mijëra vjet më parë. Ka të ngjarë që këta vendas të kenë fituar njohuritë e tyre mbi mamuthët leshator nga kufomat që hasën dhe se ky është burimi i legjendave të kafshëve.

Në fund të shekullit të 19-të, kishte zëra rreth mamuthëve të mbijetuara në Alaska.  Në tetor 1899, Henry Tukeman detajoi vrasjen e një mamuthi në Alaska dhe dhurimin e tij të mëvonshëm të mostrës në Institutin Smithsonian në Uashington, DC . Muzeu mohoi historinë.  Bengt Sjögren besonte se miti filloi kur biologu amerikan Charles Haskins Townsend udhëtoi në Alaskë, pa eskimezët që tregtonin çatajsh mamuthësh, pyetën nëse kishte akoma gjallesa të gjalla në Alaskë dhe u siguronte atyre një vizatim të kafshës.

## Referime