# Republika

Një **republikë**, e bazuar në frazën latine *res publica* ("çështje publike"), është një shtet në të cilin pushteti politik qëndron tek publiku dhe përfaqësuesit e tij - në kontrast me një monarki.

Përfaqësimi në një republikë mund ose nuk mund të zgjidhet lirisht nga qytetaria e përgjithshme. Në shumë republika historike, përfaqësimi ka qenë i bazuar në statusin personal dhe roli i zgjedhjeve ka qenë i kufizuar. Kjo mbetet e vërtetë edhe sot; ndër 159 shtetet që përdorin fjalën "republikë" në emrat e tyre zyrtarë që nga 2017 , dhe shtetet e tjera të konstituuara zyrtarisht si republika, janë shtete që kufizojnë ngushtësisht të drejtën e përfaqësimit dhe procesin e zgjedhjes.

Termi zhvilloi kuptimin e tij modern në lidhje me kushtetutën e Republikës së lashtë Romake, që zgjati nga përmbysja e mbretërve në 509 para Krishtit deri në krijimin e Perandorisë në 27 para Krishtit. Kjo kushtetutë karakterizohej nga një Senat i përbërë nga aristokratë të pasur që kishin ndikim të rëndësishëm; disa asamble popullore të të gjithë qytetarëve të lirë, që zotërojnë pushtetin për të zgjedhur magjistratë dhe për të miratuar ligje; dhe një sërë magjistratesh me lloje të ndryshme të autoritetit civil dhe politik.

Më shpesh një republikë është një shtet i vetëm sovran, por ka edhe entitete shtetërore nënkombëtare që quhen republika, ose që kanë qeveri që përshkruhen si republikane në natyrë.

## Etimologjia

Termi e ka origjinën nga përkthimi latin i fjalës greke *politeia* . Ciceroni, midis shkrimtarëve të tjerë latinë, përktheu *politeia* si *res publica* dhe nga ana e tij u përkthye nga studiuesit e Rilindjes si "republikë" (ose terma të ngjashëm në gjuhë të ndryshme evropiane).

Termi *politeia* mund të përkthehet si formë e qeverisjes, politikës ose regjimit dhe për këtë arsye nuk është gjithmonë një fjalë për një lloj specifik regjimi siç është fjala moderne republikë. Një nga veprat kryesore të Platonit mbi shkencat politike titullohej *Politeia* dhe në anglisht njihet si *Republika* . Megjithatë, përveç titullit, në përkthimet moderne të *The Republic* përdoren edhe përkthime alternative të *politeia*.

Megjithatë, në Librin III të *Politikës* së tij, Aristoteli ishte me sa duket shkrimtari i parë klasik që deklaroi se termi *politeia* mund të përdoret për t'iu referuar më konkretisht një lloji *politeia* : "Kur qytetarët në përgjithësi qeverisin për të mirën publike, quhet me emrin e përbashkët për të gjitha qeveritë ( *të koinon onoma pasōn tōn politeiōn* ), qeveria ( *politeia* )". Gjithashtu midis latinishtes klasike, termi "republikë" mund të përdoret në një mënyrë të përgjithshme për t'iu referuar çdo regjimi, ose në një mënyrë specifike për t'iu referuar qeverive që punojnë për të mirën publike.

Në Italinë veriore mesjetare, një numër qytetesh-shtetesh kishin qeveri me bazë komunash ose signoria . Në mesjetën e vonë, shkrimtarë si Giovanni Villani filluan të shkruanin për natyrën e këtyre shteteve dhe dallimet nga llojet e tjera të regjimit. Ata përdorën terma të tillë si *libertas populi*, një popull i lirë, për të përshkruar shtetet. Terminologjia ndryshoi në shekullin e 15-të pasi interesi i ripërtërirë për shkrimet e Romës së Lashtë bëri që shkrimtarët të preferonin përdorimin e terminologjisë klasike. Për të përshkruar shtetet jomonarkike, shkrimtarët (më e rëndësishmja, Leonardo Bruni ) adoptuan frazën latine *res publica*.

Ndërsa Bruni dhe Machiavelli përdorën termin për të përshkruar shtetet e Italisë Veriore, të cilat nuk ishin monarki, termi *res publica* ka një sërë kuptimesh të ndërlidhura në latinishten origjinale. Termi mund të përkthehet fjalë për fjalë si "çështje publike". Më së shpeshti përdorej nga shkrimtarët romakë për t'iu referuar shtetit dhe qeverisë, madje edhe gjatë periudhës së Perandorisë Romake.

Në shekujt pasues, fjala angleze " commonwealth " filloi të përdorej si përkthim i *res publica* dhe përdorimi i saj në anglisht ishte i krahasueshëm me mënyrën se si romakët përdorën termin *res publica* . Veçanërisht, gjatë Protektoratit të Oliver Cromwell, fjala Commonwealth ishte termi më i zakonshëm për të quajtur shtetin e ri pa monark, por fjala republikë ishte gjithashtu në përdorim të përbashkët. Po kështu, në polonisht termi u përkthye si *rzeczpospolita*, megjithëse përkthimi tani përdoret vetëm në lidhje me Poloninë.

Aktualisht, termi "republikë" zakonisht nënkupton një sistem qeverisjeje që e merr fuqinë e tij nga njerëzit dhe jo nga një bazë tjetër, siç është trashëgimia ose e drejta hyjnore.

## Historia

Ndërsa terminologjia filozofike u zhvillua në Greqinë dhe Romën klasike, siç është vënë në dukje tashmë nga Aristoteli, ekzistonte tashmë një histori e gjatë qytetesh shtetesh me një shumëllojshmëri të gjerë kushtetutash, jo vetëm në Greqi, por edhe në Lindjen e Mesme . Pas periudhës klasike, gjatë mesjetës, shumë qytete të lira u zhvilluan përsëri, si Venecia .

### Republikat klasike

Një hartë e Republikës Romake në 45 para Krishtit
Vetë lloji modern i "republikës" është i ndryshëm nga çdo lloj shteti që gjendet në botën klasike. Sidoqoftë, ekzistojnë një sërë shtetesh të epokës klasike që sot quhen ende republika. Kjo përfshin Athinën e lashtë dhe Republikën Romake . Ndërsa struktura dhe qeverisja e këtyre shteteve ishte e ndryshme nga ajo e çdo republike moderne, ka debate rreth shkallës në të cilën republikat klasike, mesjetare dhe moderne formojnë një vazhdimësi historike. JGA Pocock ka argumentuar se një traditë e veçantë republikane shtrihet nga bota klasike deri në të tashmen. Studiues të tjerë nuk janë dakord. Paul Rahe, për shembull, argumenton se republikat klasike kishin një formë qeverisjeje me pak lidhje me ato në çdo vend modern.

Filozofia politike e republikave klasike ka ndikuar në mendimin republikan gjatë shekujve të mëvonshëm. Filozofët dhe politikanët që mbrojnë republikat, si Makiaveli, Monteskje, Adams dhe Madison, u mbështetën shumë në burimet klasike greke dhe romake që përshkruanin lloje të ndryshme regjimesh.

*Politika* e Aristotelit diskuton forma të ndryshme të qeverisjes. Një formë Aristoteli e quajti *politeia*, e cila përbëhej nga një përzierje e formave të tjera, oligarkisë dhe demokracisë . Ai argumentoi se kjo ishte një nga format ideale të qeverisjes. Polybius zgjeroi shumë nga këto ide, duke u fokusuar përsëri në idenë e qeverisjes së përzier dhe diferencoi format bazë të qeverisjes midis monarkisë "dashamirës", aristokracisë dhe demokracisë, dhe tiranisë "malinje", oligarkisë dhe oklokracisë . Vepra më e rëndësishme romake në këtë traditë është *De re publica* e Ciceronit.

Me kalimin e kohës, republikat klasike u bënë perandori ose u pushtuan nga perandori. Shumica e republikave greke iu aneksuan Perandorisë Maqedonase të Aleksandrit . Republika Romake u zgjerua në mënyrë dramatike duke pushtuar shtetet e tjera të Mesdheut që mund të konsideroheshin republika, si Kartagjena . Vetë Republika Romake më pas u bë Perandoria Romake.

### Republika të tjera të lashta

Termi "republikë" nuk përdoret zakonisht për t'iu referuar qyteteve-shteteve paraklasike, veçanërisht nëse jashtë Evropës dhe zonës që ishte nën ndikimin greko-romak. Megjithatë, disa shtete të hershme jashtë Evropës kishin qeveri që ndonjëherë sot konsiderohen të ngjashme me republikat.

Në Lindjen e Afërt të lashtë, një numër qytetesh të Mesdheut Lindor arritën sundimin kolektiv. Qytet-shtetet republikane lulëzuan në Feniki përgjatë bregdetit Levantin duke filluar nga shekulli i 11-të para Krishtit. Në Fenikinë e lashtë, koncepti i Shophet ishte shumë i ngjashëm me një konsull romak . Nën sundimin pers (539–332 p.e.s.), qytet-shtetet fenikase si Tiri shfuqizuan sistemin mbretëror dhe miratuan "një sistem suffetes (gjyqtarësh), të cilët qëndruan në pushtet për mandate të shkurtra prej 6 vjetësh". Arwad është cituar si një nga shembujt më të hershëm të njohur të një republike, në të cilën njerëzit, dhe jo një monark, përshkruhen si sovran. Konfederata izraelite e epokës së gjyqtarëve para Monarkisë së Bashkuar është konsideruar gjithashtu një lloj republike. Sistemi i qeverisjes së popullit Igbo në atë që tani është Nigeria është përshkruar si "demokracia e drejtpërdrejtë dhe pjesëmarrëse".

### Nënkontinenti Indian

Institucionet e hershme republikane vijnë nga gaṇasaṅgha - të e pavarura — gaṇa do të thotë "fis" dhe saṅgha do të thotë "kuvend" — i cili mund të ketë ekzistuar qysh në shekullin e 6 para Krishtit dhe ka ekzistuar në disa zona deri në shekullin e 4 pas Krishtit në Indi. Megjithatë, dëshmitë për këtë janë të shpërndara dhe nuk ekziston asnjë burim i pastër historik për atë periudhë. Diodorus, një historian grek që shkroi dy shekuj pas pushtimit të Indisë nga Aleksandri i Madh (tani Pakistani dhe India veriperëndimore) përmend, pa ofruar asnjë detaj, se në Indi ekzistonin shtete të pavarura dhe demokratike. Studiuesit modernë vënë në dukje fjalën *demokraci* në kohën e shekullit të 3-të para Krishtit dhe më vonë vuajti nga degradimi dhe mund të nënkuptojë çdo shtet autonom, sado oligark në natyrë.

Mahajanapadas ishin gjashtëmbëdhjetë mbretëritë dhe republikat më të fuqishme dhe të mëdha të epokës, kishte gjithashtu një numër mbretërish më të vogla që shtriheshin në gjatësinë dhe gjerësinë e Indisë së Lashtë . Midis Mahajanapadas dhe shteteve më të vogla, Shakyas, Koliyas, Mallakas dhe Licchavis ndoqën qeverinë republikane.
Karakteristikat kryesore të gaṇa duket se përfshijnë një monark, i njohur zakonisht me emrin raja, dhe një asamble diskutimi. Kuvendi mblidhej rregullisht. Ai diskutoi të gjitha vendimet kryesore shtetërore. Të paktën në disa shtete, pjesëmarrja ishte e hapur për të gjithë burrat e lirë. Ky organ kishte edhe autoritet të plotë financiar, administrativ dhe gjyqësor. Oficerët e tjerë, të cilët rrallë përmenden, iu bindën vendimeve të kuvendit. I zgjedhur nga gaṇa, monarku me sa duket i përkiste gjithmonë një familjeje të klasës fisnike të *Kshatriya Varnës* . Monarku i bashkërendonte veprimtaritë e tij me kuvendin; në disa shtete, ai e bëri këtë me një këshill fisnikësh të tjerë. Licchavis kishte një organ kryesor qeverisës prej 7,077 rajas, kryetarët e familjeve më të rëndësishme. Nga ana tjetër, Shakyas, Koliyas, Mallakas dhe Licchavis ,  gjatë periudhës rreth Gautama Budës, kuvendi ishte i hapur për të gjithë njerëzit, të pasur dhe të varfër. "Republikat" e hershme ose gaṇasaṅgha, si Mallakas, me qendër në qytetin e Kusinagara, dhe Lidhja Vajjika (ose Vṛjika), me qendër në qytetin Vaishali, ekzistonin që në shekullin e 6 para Krishtit dhe vazhdoi në disa zona. deri në shekullin e IV pas Krishtit. Klani më i famshëm në mesin e klaneve konfederative në pushtet të Vajji Mahajanapada ishin Licchavis . Mbretëria Magadha përfshinte komunitete republikane si komuniteti i Rajakumara. Fshatrat kishin kuvendet e tyre nën krerët e tyre lokalë të quajtur Gramakas. Administratat e tyre ndaheshin në funksione ekzekutive, gjyqësore dhe ushtarake.

Studiuesit ndryshojnë në mënyrën më të mirë për të përshkruar këto qeveri dhe cilësia e paqartë, sporadike e provave lejon mosmarrëveshje të gjera. Disa theksojnë rolin qendror të kuvendeve dhe kështu i shpallin ato si demokraci; studiues të tjerë fokusohen në dominimin e klasës së lartë të udhëheqjes dhe kontrollin e mundshëm të asamblesë dhe shohin një oligarki ose një aristokraci . Pavarësisht fuqisë së dukshme të asamblesë, ende nuk është vërtetuar nëse përbërja dhe pjesëmarrja ishin vërtet popullore. Kjo pasqyrohet në *Arthashastra*, një manual i lashtë për monarkët se si të sundojnë me efikasitet. Ai përmban një kapitull se si të merreni me saṅgha të, i cili përfshin urdhra për manipulimin e udhëheqësve fisnikë, megjithatë nuk përmend se si të ndikohet në masën e qytetarëve, duke treguar se " gaṇasaṅgha " janë më shumë një rregull aristokratik, ose republikë oligarkike, se sa "demokraci".

### Komonvealth Islandeze

Komonuelthi Islandez u krijua në vitin 930 pas Krishtit nga refugjatët nga Norvegjia të cilët kishin ikur nga bashkimi i atij vendi nën mbretin Harald Fairhair . Commonwealth përbëhej nga një numër klanesh të drejtuar nga prijësit, dhe Althing ishte një kombinim i parlamentit dhe gjykatës supreme ku zgjidheshin mosmarrëveshjet e apeluara nga gjykatat më të ulëta, vendoseshin ligjet dhe merreshin vendime me rëndësi kombëtare. Një shembull i tillë ishte kristianizimi i Islandës në vitin 1000, ku Althing dekretoi që të gjithë islandezët duhet të pagëzoheshin në krishterim dhe ndaloi kremtimin e ritualeve pagane. Ndryshe nga shumica e shteteve, Komonuelthi Islandez nuk kishte asnjë udhëheqës zyrtar.

Në fillim të shekullit të 13-të, epoka e Sturlungs, Komonuelthi filloi të vuante nga konflikte të gjata midis klaneve ndërluftuese. Kjo, e kombinuar me presionin e mbretit norvegjez Haakon IV që islandezët t'i bashkoheshin "familjes" norvegjeze, bëri që krerët islandezë të pranonin Haakon IV si mbret me nënshkrimin e *Gamli sáttmáli* (" Besëlidhja e Vjetër ") në 1262. Kjo në mënyrë efektive i dha fund Komonuelthit. Megjithatë, Althing është ende parlamenti i Islandës, pothuajse 800 vjet më vonë.

### Republikat tregtare

Giovanni Battista Tiepolo, *Neptuni i ofron pasurinë e detit Venecias*, 1748–1750. Kjo pikturë është një alegori e fuqisë së Republikës së Venecias .
Në Evropë republikat e reja u shfaqën në mesjetën e vonë, kur një numër shtetesh të vogla përqafuan sistemet republikane të qeverisjes. Këto ishin përgjithësisht shtete tregtare të vogla, por të pasura, si republikat detare të Mesdheut dhe Lidhja Hanseatike, në të cilat klasa e tregtarëve ishte ngritur në dukje. Knud Haakonssen ka vënë në dukje se, nga Rilindja, Evropa u nda me ato shtete të kontrolluara nga një elitë tokësore që ishin monarki dhe ato të kontrolluara nga një elitë tregtare ishin republika.

Italia ishte zona më e dendur e populluar e Evropës, dhe gjithashtu ajo me qeverinë qendrore më të dobët. Shumë nga qytetet fituan kështu një pavarësi të konsiderueshme dhe adoptuan forma komunale të qeverisjes. Plotësisht të lira nga kontrolli feudal, qytet-shtetet italiane u zgjeruan, duke fituar kontrollin e territorit rural. Dy më të fuqishmit ishin Republika e Venecias dhe rivalja e saj Republika e Gjenovës . Secili ishte porte të mëdha tregtare dhe u zgjerua më tej duke përdorur fuqinë detare për të kontrolluar pjesë të mëdha të Mesdheut. Pikërisht në Itali u zhvillua për herë të parë një ideologji që mbronte republikat. Shkrimtarë të tillë si Bartolomeu i Luccas, Brunetto Latini, Marsilius i Padovës dhe Leonardo Bruni i panë qytet-shtetet mesjetare si trashëgimtarë të trashëgimisë së Greqisë dhe Romës.

Në të gjithë Evropën, një klasë e pasur tregtare u zhvillua në qytetet e rëndësishme tregtare. Pavarësisht pasurisë së tyre, ata kishin pak pushtet në sistemin feudal të dominuar nga pronarët e tokave rurale dhe në të gjithë Evropën filluan të avokojnë për privilegjet dhe fuqitë e tyre. Shtetet më të centralizuara, si Franca dhe Anglia, dhanë karta të kufizuara të qyteteve.

*Fillimi i Republikës së Metz-it .* *Zgjedhja e Kryetarit të parë* në 1289, nga Auguste Migette. Metz ishte atëherë një qytet i lirë perandorak i Perandorit të Shenjtë Romak .
Në Perandorinë e Shenjtë Romake të qeverisur më lirshëm, 51 nga qytetet më të mëdha u bënë qytete të lira perandorake . Ndërsa ende nën dominimin e Perandorit të Shenjtë Romak, shumica e pushtetit mbahej në nivel lokal dhe shumë forma republikane të qeverisjes adoptuan. Të njëjtat të drejta për menjëhershmëri perandorake u siguruan nga qytetet kryesore tregtare të Zvicrës. Qytetet dhe fshatrat e Zvicrës alpine, për mirësjellje gjeografike, gjithashtu ishin përjashtuar kryesisht nga kontrolli qendror. Ndryshe nga Italia dhe Gjermania, pjesa më e madhe e zonës rurale nuk kontrollohej nga baronët feudalë, por nga fermerë të pavarur, të cilët përdornin gjithashtu forma komunale të qeverisjes. Kur Habsburgët u përpoqën të rivendosnin kontrollin mbi rajonin, si fermerët ruralë ashtu edhe tregtarët e qytetit iu bashkuan rebelimit. Zviceranët ishin fitimtarë, dhe Konfederata Zvicerane u shpall dhe Zvicra ka ruajtur një formë republikane të qeverisjes deri më sot.

Dy qytete ruse me një klasë të fuqishme tregtare - Novgorod dhe Pskov - adoptuan gjithashtu forma republikane të qeverisjes në shekujt 12 dhe 13, respektivisht, të cilat përfunduan kur republikat u pushtuan nga Muscovy / Rusia në fund të shekullit të 15 - fillimi i shekullit të 16-të.

Forma mbizotëruese e qeverisjes për këto republika të hershme ishte kontrolli nga një këshill i kufizuar patricësh elitarë. Në ato zona ku u mbajtën zgjedhjet, kualifikimet e pronësisë ose anëtarësimi në esnafi kufizonin se kush mund të votonte dhe kush mund të kandidonte. Në shumë shtete nuk u mbajtën zgjedhje të drejtpërdrejta dhe anëtarët e këshillit ishin të trashëguar ose emëroheshin nga këshilli ekzistues. Kjo e la shumicën dërrmuese të popullsisë pa pushtet politik, dhe trazirat dhe revoltat e shtresave të ulëta ishin të zakonshme. Mesjeta e vonë pa më shumë se 200 ngritje të tilla në qytetet e Perandorisë së Shenjtë Romake. Revolta të ngjashme ndodhën në Itali, veçanërisht Revolta Ciompi në Firence.

#### Republikat tregtare jashtë Evropës

Pas rënies së Sulltanatit Selxhuk të Rumit dhe krijimit të Bejlikëve Anatolianë turq, vëllazëritë tregtare Ahiler krijuan një shtet me qendër në Ankara, i cili ndonjëherë krahasohet me republikat tregtare italiane.

### Republikat Kalviniste

Ndërsa shkrimtarët klasikë kishin qenë burimi kryesor ideologjik për republikat e Italisë, në Evropën Veriore, Reformimi Protestant do të përdorej si justifikim për krijimin e republikave të reja. Më e rëndësishmja ishte teologjia kalviniste, e cila u zhvillua në Konfederatën Zvicerane, një nga republikat më të mëdha dhe më të fuqishme të republikave mesjetare. John Calvin nuk bëri thirrje për heqjen e monarkisë, por ai përparoi doktrinën se besimtarët kishin për detyrë të rrëzonin monarkët jofetarë. Avokimi për republikat u shfaq në shkrimet e Huguenotëve gjatë Luftërave Franceze të Fesë .

Kalvinizmi luajti një rol të rëndësishëm në revoltat republikane në Angli dhe Holandë. Ashtu si qytet-shtetet e Italisë dhe Lidhja Hanseatike, të dyja ishin qendra të rëndësishme tregtare, me një klasë të madhe tregtare që lulëzon nga tregtia me Botën e Re. Pjesë të mëdha të popullsisë së të dy zonave përqafuan gjithashtu kalvinizmin. Gjatë Revoltës Hollandeze (duke filluar në 1566), Republika Hollandeze doli nga refuzimi i sundimit spanjoll Habsburg . Megjithatë, vendi nuk miratoi menjëherë formën republikane të qeverisjes: në deklaratën zyrtare të pavarësisë ( Akti i Abjuration, 1581), froni i mbretit Filip u shpall i lirë dhe magjistratët holandezë kërkuan Dukën e Anjou, mbretëreshën Elizabeth. të Anglisë dhe princi William of Orange, njëri pas tjetrit, për të zëvendësuar Filipin. U desh deri në 1588 përpara se Estates ( *Staten*, asambleja përfaqësuese në atë kohë) të vendosin t'i jepnin vetes sovranitetin e vendit.

Në 1641 filloi Lufta Civile Angleze . Kryesuar nga puritanët dhe financuar nga tregtarët e Londrës, revolta ishte një sukses dhe mbreti Charles I u ekzekutua. Në Angli James Harrington, Algernon Sidney dhe John Milton u bënë disa nga shkrimtarët e parë që argumentuan për refuzimin e monarkisë dhe përqafimin e një forme republikane të qeverisjes. Komonuelthi anglez ishte jetëshkurtër dhe monarkia u rivendos shpejt. Republika Hollandeze vazhdoi në emër deri në vitin 1795, por nga mesi i shekullit të 18-të, pronari i shtetit ishte bërë një monark *de fakto* . Kalvinistët ishin gjithashtu disa nga kolonët më të hershëm të kolonive britanike dhe holandeze të Amerikës së Veriut.

### Republikat Liberale

Liberal republics in early modern EuropeNjë alegori e Republikës Franceze në ParisRepublika Septinsular nga fillimi i viteve 1800Një projektligj revolucionar republikan i shkruar me dorë nga trazirat e Stokholmit gjatë Revolucioneve të 1848, ku lexohet: "Shfronësoni Oscar ai nuk është i përshtatshëm për të qenë mbret: Rroftë Republika! Reforma! poshtë shtëpisë mbretërore, rroftë Aftonbladet! vdekje mbretit / Republika e Popullit. Brunkeberg këtë mbrëmje". Identiteti i shkrimtarit nuk dihet.
Së bashku me këto revolta fillestare republikane, Evropa e hershme moderne pa gjithashtu një rritje të madhe të pushtetit monarkik. Epoka e monarkisë absolute zëvendësoi monarkitë e kufizuara dhe të decentralizuara që kishin ekzistuar në pjesën më të madhe të Mesjetës. Ai pa gjithashtu një reagim kundër kontrollit total të monarkut, pasi një sërë shkrimtarësh krijuan ideologjinë e njohur si liberalizëm .

Shumica e këtyre mendimtarëve iluministë ishin shumë më të interesuar për idetë e monarkisë kushtetuese sesa për republikat. Regjimi Cromwell kishte diskredituar republikanizmin dhe shumica e mendimtarëve mendonin se republikat përfundonin ose në anarki ose në tirani . Kështu filozofë si Volteri e kundërshtuan absolutizmin duke qenë në të njëjtën kohë fuqimisht pro monarkisë.

Jean-Jacques Rousseau dhe Montesquieu lavdëruan republikat dhe i shikonin qytetet-shtetet e Greqisë si model. Megjithatë, të dy gjithashtu mendonin se një shtet si Franca, me 20 milionë banorë, do të ishte e pamundur të qeverisej si republikë. Ruso e admiroi eksperimentin republikan në Korsikë (1755–1769) dhe përshkroi strukturën e tij ideale politike të komunave të vogla, vetëqeverisëse. Montesquieu mendonte se një qytet-shtet duhet të ishte idealisht një republikë, por pohoi se një monarki e kufizuar ishte më e përshtatshme për një shtet me një territor më të madh.

Revolucioni Amerikan filloi si një refuzim vetëm i autoritetit të Parlamentit Britanik mbi kolonitë, jo i monarkisë. Dështimi i monarkut britanik për të mbrojtur kolonitë nga ajo që ata e konsideronin shkelje të të drejtave të tyre për qeverinë përfaqësuese, etiketimi nga monarku i atyre që kërkonin korrigjim si tradhtarë dhe mbështetja e tij për dërgimin e trupave luftarake për të demonstruar autoritet rezultoi në perceptimin e gjerë të britanikëve. monarkia si tiranike .

Me Deklaratën e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara, udhëheqësit e revoltës kundërshtuan me vendosmëri monarkinë dhe përqafuan republikanizmin. Udhëheqësit e revolucionit ishin të njohur mirë në shkrimet e mendimtarëve liberalë francezë, si dhe në historinë e republikave klasike. John Adams kishte shkruar veçanërisht një libër mbi republikat gjatë historisë. Për më tepër, trakti i shpërndarë gjerësisht dhe i lexuar gjerësisht me zë të përbashkët *Common Sense*, nga Thomas Paine, në mënyrë të përmbledhur dhe elokuente shtroi rastin për idealet republikane dhe pavarësinë për publikun më të gjerë. Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara, hyri në fuqi në 1789, krijoi një republikë federale relativisht të fortë për të zëvendësuar konfederatën relativisht të dobët në përpjekjen e parë për një qeveri kombëtare me Nenet e Konfederatës dhe Bashkimit të Përhershëm të ratifikuar në 1781. Dhjetë amendamentet e para të Kushtetutës, të quajtura Ligji i të Drejtave të Shteteve të Bashkuara, garantuan disa të drejta natyrore themelore për idealet republikane që justifikuan Revolucionin.

Revolucioni Francez gjithashtu nuk ishte republikan në fillimet e tij. Vetëm pasi Fluturimi për në Varennes hoqi pjesën më të madhe të simpatisë së mbetur për mbretin, u shpall një republikë dhe Louis XVI u dërgua në gijotinë. Suksesi mahnitës i Francës në Luftërat Revolucionare Franceze bëri që republikat të përhapeshin me forcën e armëve në pjesën më të madhe të Evropës, ndërsa një sërë republikash klientësh u krijuan në të gjithë kontinentin. Ngritja e Napoleonit pa fundin e Republikës së Parë Franceze dhe Republikave të saj Motra, secila e zëvendësuar nga " monarkitë popullore ". Gjatë gjithë periudhës së Napoleonit, fitimtarët shuan shumë nga republikat më të vjetra në kontinent, duke përfshirë Republikën e Venecias, Republikën e Gjenovës dhe Republikën Hollandeze . Ato përfundimisht u shndërruan në monarki ose u përthitën në monarki fqinje.

Jashtë Evropës u krijua një grup tjetër republikash pasi Luftërat Napoleonike lejuan shtetet e Amerikës Latine të fitonin pavarësinë e tyre. Ideologjia liberale pati vetëm një ndikim të kufizuar në këto republika të reja. Shtysa kryesore ishte popullsia lokale kreole evropiane, e cila ishte në konflikt me gadishujt, guvernatorët e dërguar nga jashtë. Shumica e popullsisë në pjesën më të madhe të Amerikës Latine ishte me prejardhje afrikane ose amerikane dhe elita kreole kishte pak interes për t'u dhënë këtyre grupeve pushtet dhe sovranitet popullor me bazë të gjerë. Simón Bolívar, si nxitësi kryesor i revoltave dhe një nga teoricienët e tyre më të rëndësishëm, ishte dashamirës ndaj idealeve liberale, por mendonte se Amerikës Latine i mungonte kohezioni social që një sistem i tillë të funksiononte dhe mbrojti autokracinë sipas nevojës.

Në Meksikë kjo autokraci mori shkurtimisht formën e një monarkie në Perandorinë e Parë Meksikane . Për shkak të Luftës Gadishullore, gjykata portugeze u zhvendos në Brazil në 1808. Brazili fitoi pavarësinë si monarki më 7 shtator 1822 dhe Perandoria e Brazilit zgjati deri në 1889. Në shumë shtete të tjera të Amerikës Latine, ekzistonin forma të ndryshme të republikës autokratike derisa shumica u liberalizuan në fund të shekullit të 20-të.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Shtetet evropiane në 1815   Monarkitë (55)  Republikat (9) | Shtetet evropiane në 1914   Monarkitë (22)  Republikat (4) | Shtetet evropiane në 1930   Monarkitë (20)  Republikat (15) | Shtetet evropiane në 1950   Monarkitë (13)  Republikat (21) | Shtetet evropiane në 2015  Monarkitë (12)  Republikat (35) |

Honoré Daumier *Republika* (1848), një përfaqësim simbolik i Republikës së Dytë Franceze . Vaj në pëlhurë, 73 x 60 cm. , Luvri, Paris
Republika e Dytë Franceze u krijua në 1848, por u shfuqizua nga Napoleoni III i cili e shpalli veten Perandor në 1852. Republika e Tretë Franceze u krijua në 1870, kur një komitet revolucionar civil refuzoi të pranonte dorëzimin e Napoleonit III gjatë Luftës Franko-Prusiane . Spanja u bë shkurtimisht Republika e Parë Spanjolle në 1873–74, por monarkia u rivendos shpejt. Nga fillimi i shekullit të 20-të Franca, Zvicra dhe San Marino mbetën të vetmet republika në Evropë. Kjo ndryshoi kur, pas Regicidit të Lisbonës të vitit 1908, revolucioni i 5 tetorit 1910 themeloi Republikën Portugeze .

Një poster i viteve 1920 që përkujton Presidentin e përhershëm të Republikës së Kinës Yuan Shikai dhe Presidentin e përkohshëm të Republikës Sun Yat-sen
Në Azinë Lindore, Kina kishte parë një ndjenjë të konsiderueshme anti-Qing gjatë shekullit të 19-të dhe një numër lëvizjesh proteste u zhvilluan duke bërë thirrje për monarki kushtetuese. Udhëheqësi më i rëndësishëm i këtyre përpjekjeve ishte Sun Yat-sen, Tre Parimet e Popullit të të cilit kombinuan idetë amerikane, evropiane dhe kineze. Nën udhëheqjen e tij Republika e Kinës u shpall më 1 janar 1912.

Republikanizmi u zgjerua ndjeshëm pas Luftës së Parë Botërore, kur u shembën disa nga perandoritë më të mëdha evropiane: Perandoria Ruse (1917), Perandoria Gjermane (1918), Perandoria Austro-Hungareze (1918) dhe Perandoria Osmane (1922) u zëvendësuan të gjitha. sipas republikave. Shtetet e reja fituan pavarësinë gjatë kësaj trazire dhe shumë prej tyre, si Irlanda, Polonia, Finlanda dhe Çekosllovakia, zgjodhën forma republikane të qeverisjes. Pas humbjes së Greqisë në Luftën Greko-Turke (1919–22), monarkia u zëvendësua shkurtimisht nga Republika e Dytë Helenike (1924–35). Në vitin 1931, shpallja e Republikës së Dytë Spanjolle (1931–39) rezultoi në Luftën Civile Spanjolle që do të ishte preludi i Luftës së Dytë Botërore .

Idetë republikane po përhapeshin, veçanërisht në Azi. Shtetet e Bashkuara filluan të kishin ndikim të konsiderueshëm në Azinë Lindore në fund të shekullit të 19-të, me misionarët protestantë që luanin një rol qendror. Shkrimtarët liberalë dhe republikanë të perëndimit ushtronin gjithashtu ndikim. Këto të kombinuara me filozofinë politike të frymëzuar konfuciane, e cila kishte argumentuar prej kohësh se popullsia kishte të drejtën të refuzonte qeveritë e padrejta që kishin humbur Mandatin e Qiellit .

Në Azinë Lindore u shpallën dy republika jetëshkurtra, Republika e Formosës dhe Republika e Parë e Filipineve .

### Dekolonizimi

Një hartë e republikave të Komonuelthit
Në vitet pas Luftës së Dytë Botërore, shumica e kolonive evropiane të mbetura fituan pavarësinë e tyre dhe shumica u bënë republika. Dy fuqitë më të mëdha koloniale ishin Franca dhe Mbretëria e Bashkuar. Franca republikane inkurajoi krijimin e republikave në ish-kolonitë e saj. Mbretëria e Bashkuar u përpoq të ndiqte modelin që kishte për kolonitë e saj të mëhershme të kolonëve të krijimit të mbretërive të pavarura të Komonuelthit të lidhura ende nën të njëjtin monark. Ndërsa shumica e kolonive të kolonëve dhe shtetet më të vogla të Karaibeve ruajtën këtë sistem, ai u refuzua nga vendet e reja të pavarura në Afrikë dhe Azi, të cilat rishikuan kushtetutat e tyre dhe në vend të kësaj u bënë republika .

Britania ndoqi një model tjetër në Lindjen e Mesme; ajo instaloi monarki lokale në disa koloni dhe mandate duke përfshirë Irakun, Jordaninë, Kuvajtin, Bahreinin, Omanin, Jemenin dhe Libinë . Në dekadat e mëvonshme revolucionet dhe grushtet e shtetit rrëzuan një numër monarkësh dhe vendosën republika. Kanë mbetur disa monarki dhe Lindja e Mesme është e vetmja pjesë e botës ku disa shtete të mëdha drejtohen nga monarkë me kontroll pothuajse të plotë politik.

### Republikat Socialiste

Në prag të Luftës së Parë Botërore, monarkia ruse ra gjatë Revolucionit Rus . Qeveria e Përkohshme Ruse u krijua në vend të saj në vijat e një republike liberale, por kjo u rrëzua nga bolshevikët, të cilët vazhduan të themelojnë Bashkimin e Republikave Socialiste Sovjetike (BRSS). Kjo ishte republika e parë e krijuar nën ideologjinë marksiste-leniniste . Komunizmi ishte tërësisht kundër monarkisë dhe u bë një element i rëndësishëm i shumë lëvizjeve republikane gjatë shekullit të 20-të. Revolucioni Rus u përhap në Mongoli dhe përmbysi monarkinë e saj teokratike në 1924. Pas Luftës së Dytë Botërore, komunistët fituan gradualisht kontrollin e Rumanisë, Bullgarisë, Jugosllavisë, Hungarisë dhe Shqipërisë, duke siguruar që shtetet të rivendoseshin si republika socialiste dhe jo si monarki.

Komunizmi u ndërthur edhe me ideologji të tjera. Ajo u përqafua nga shumë lëvizje nacionalçlirimtare gjatë dekolonizimit . Në Vietnam, republikanët komunistë shtynë mënjanë dinastinë Nguyễn dhe monarkitë në Laos dhe Kamboxhia fqinje u përmbysën nga lëvizjet komuniste në vitet 1970. Socializmi arab kontribuoi në një seri revoltash dhe grushtesh që panë të përmbyseshin monarkitë e Egjiptit, Irakut, Libisë dhe Jemenit. Në Afrikë, marksizëm-leninizmi dhe socializmi afrikan çuan në fundin e monarkisë dhe shpalljen e republikave në shtete të tilla si Burundi dhe Etiopia .

### Republikat Islame

Filozofia politike islame ka një histori të gjatë kundërshtimi ndaj monarkisë absolute, veçanërisht në veprën e Al-Farabi . Ligji i Sheriatit kishte përparësi ndaj vullnetit të sundimtarit dhe zgjedhja e sundimtarëve me anë të Shura ishte një doktrinë e rëndësishme. Ndërsa kalifati i hershëm ruante parimet e një sundimtari të zgjedhur, shtetet e mëvonshme u bënë diktatura të trashëguara ose ushtarake, megjithëse shumë prej tyre mbajtën disa pretendime të një shura konsultative.

Asnjë nga këto shtete zakonisht nuk quhen republika. Përdorimi aktual i republikës në vendet muslimane është huazuar nga kuptimi perëndimor, i adoptuar në gjuhë në fund të shekullit të 19-të. Shekulli i 20-të pa republikanizmin të bëhej një ide e rëndësishme në pjesën më të madhe të Lindjes së Mesme, pasi monarkitë u hoqën në shumë shtete të rajonit. Iraku u bë një shtet laik. Disa kombe, si Indonezia dhe Azerbajxhani, filluan si laike. Në Iran, revolucioni i vitit 1979 përmbysi monarkinë dhe krijoi një republikë islamike të bazuar në idetë e demokracisë islame .

## Kushtetuta

Një republikë nuk ka domosdoshmërisht një kushtetutë, por shpesh është kushtetuese në kuptimin e konstitucionalizmit, që do të thotë se ajo përbëhet nga një grup institucionesh që ofrojnë një ndarje të pushteteve . Termi **republikë kushtetuese** është një mënyrë për të theksuar një theksim të ndarjes së pushteteve në një republikë të caktuar, si me monarkinë kushtetuese ose monarkinë absolute që nxjerr në pah karakterin absolut autokratik të një monarkie .

## Kreu i shtetit

### Struktura

|  |
| --- |
|  |
| Sistemet e qeverisjes |
|

|  |
| --- |
| Format Republikane të qeverisjes:: |
|   Republikat presidenciale me një presidencë ekzekutive të ndarë nga legjislativi
  Sistemi gjysmë-presidencial me një presidencë ekzekutive dhe një kryetar të veçantë të qeverisë që drejton pjesën tjetër të ekzekutivit, i cili emërohet nga presidenti dhe i përgjigjet legjislativit
  Republikat Parlamentare me një president ceremonial dhe joekzekutiv, ku një kryetar i veçantë i qeverisë drejton ekzekutivin dhe varet nga besimi i legjislativit
  Republikat në të cilat një kryetar ose drejtori i kombinuar i shtetit dhe i qeverisë zgjidhet ose emërohet nga legjislatura dhe mund ose nuk mund t'i nënshtrohet besimit parlamentar |

  Shtet një Partiak

---

|  |
| --- |
| Format Monarkike të qeverisjes: |
|   Monarkitë Kushtetuese me një monark ceremonial dhe joekzekutiv, ku një kryetar i veçantë i qeverisë drejton ekzekutivin
  Monarkia Gjysmë Kushtetuese me një monark ceremonial, por ku anëtarët e familjes mbretërore ende mbajnë pushtet të rëndësishëm ekzekutiv ose legjislativ
  Monarkia Absolute ku monarku drejton ekzekutivin |

---

|  |
| --- |
|   Vendet ku dispozitat kushtetuese për qeverinë janë pezulluar
  Vendet që nuk përshtaten me asnjë nga sistemet e mësipërme (p.sh. qeveria e përkohshme ose situata të paqarta politike) |

 |

Pa monark, shumica e republikave moderne përdorin titullin president për kreun e shtetit . Fillimisht e përdorur për t'iu referuar zyrtarit kryesues të një komiteti ose organi qeverisës në Britaninë e Madhe, përdorimi u zbatua edhe për udhëheqësit politikë, duke përfshirë udhëheqësit e disa prej Trembëdhjetë Kolonive (fillimisht Virxhinia në 1608); në mënyrë të plotë “Kryetari i Këshillit”. Republika e parë që mori këtë titull ishin Shtetet e Bashkuara të Amerikës . Duke e mbajtur përdorimin e tij si kreu i një komiteti , Presidenti i Kongresit Kontinental ishte drejtuesi i kongresit fillestar. Kur u shkrua kushtetuta e re titulli i Presidentit të Shteteve të Bashkuara iu dha kreut të degës së re ekzekutive .

Nëse kreu i shtetit të një republike është edhe kreu i qeverisë, ky quhet sistem presidencial . Ekzistojnë një sërë formash të qeverisjes presidenciale. Një sistem presidencial i plotë ka një president me autoritet thelbësor dhe një rol qendror politik.

Në shtetet e tjera legjislatura është dominuese dhe roli presidencial është pothuajse thjesht ceremonial dhe apolitik, si në Gjermani, Itali, Indi dhe Trinidad dhe Tobago . Këto shtete janë republika parlamentare dhe funksionojnë në mënyrë të ngjashme me monarkitë kushtetuese me sisteme parlamentare ku pushteti i monarkut është gjithashtu shumë i kufizuar. Në sistemet parlamentare, kreu i qeverisë, më së shpeshti i titulluar kryeministër, ushtron pushtetin më real politik. Sistemet gjysmë presidenciale kanë një president si kryetar shteti aktiv me kompetenca të rëndësishme, por kanë edhe një kryeministër si kryetar qeverie me kompetenca të rëndësishme.

Rregullat për emërimin e presidentit dhe liderit të qeverisë, në disa republika lejojnë emërimin e një presidenti dhe një kryeministri që kanë bindje politike të kundërta: në Francë, kur anëtarët e kabinetit qeverisës dhe presidenti vijnë nga fraksione politike kundërshtare., kjo situatë quhet bashkëjetesë .

Në disa vende, si Bosnja dhe Hercegovina, San Marino dhe Zvicra, kreu i shtetit nuk është një person i vetëm, por një komitet (këshill) i disa personave që mbajnë atë detyrë. Republika Romake kishte dy konsuj, të zgjedhur për një mandat njëvjeçar nga *comitia centuriata*, i përbërë nga të gjithë meshkujt e rritur, të lindur të lirë, të cilët mund të provonin shtetësinë.

### Zgjedhjet

Në demokracitë liberale, presidentët zgjidhen, ose drejtpërdrejt nga populli ose indirekt nga një parlament ose këshill. Në mënyrë tipike në sistemet presidenciale dhe gjysmë-presidenciale, presidenti zgjidhet drejtpërdrejt nga populli, ose zgjidhet në mënyrë indirekte siç bëhet në Shtetet e Bashkuara. Në atë vend presidenti zgjidhet zyrtarisht nga një kolegj elektoral, i zgjedhur nga Shtetet. Të gjitha shtetet amerikane kanë zgjedhur zgjedhësit me zgjedhje popullore që nga viti 1832. Zgjedhja indirekte e presidentit përmes kolegjit zgjedhor përputhet me konceptin e republikës si një me një sistem zgjedhjesh indirekte. Sipas mendimit të disave, zgjedhjet e drejtpërdrejta i japin legjitimitet presidentit dhe i japin zyrës shumë nga fuqia e saj politike. Megjithatë, ky koncept i legjitimitetit ndryshon nga ai i shprehur në Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara, e cila vendosi legjitimitetin e presidentit të Shteteve të Bashkuara si rezultat i nënshkrimit të Kushtetutës nga nëntë shtete. Ideja se zgjedhjet e drejtpërdrejta kërkohen për legjitimitetin bie gjithashtu në kundërshtim me frymën e Kompromisit të Madh, rezultati aktual i të cilit u shfaq në klauzolën që u siguron votuesve në shtetet më të vogla më shumë përfaqësim në zgjedhjen presidenciale sesa ato në shtetet e mëdha; për shembull qytetarët e Wyoming në 2016 kishin 3.6 herë më shumë përfaqësim të votave elektorale sesa qytetarët e Kalifornisë .

Në shtetet me sistem parlamentar presidenti zakonisht zgjidhet nga parlamenti. Këto zgjedhje indirekte e nënshtrojnë presidentin ndaj parlamentit, dhe gjithashtu i jep presidentit legjitimitet të kufizuar dhe i kthen shumicën e pushteteve presidenciale në fuqi rezervë që mund të ushtrohen vetëm në rrethana të rralla. Ka përjashtime kur presidentët e zgjedhur kanë vetëm kompetenca ceremoniale, si në Irlandë .

### Paqartësitë

Dallimi midis një republike dhe një monarkie nuk është gjithmonë i qartë. Monarkitë kushtetuese të ish-Perandorisë Britanike dhe Evropës Perëndimore sot kanë pothuajse të gjithë pushtetin real politik që u është dhënë përfaqësuesve të zgjedhur, me monarkët që kanë vetëm pushtete teorike, pa kompetenca ose fuqi rezervë të përdorura rrallë. Legjitimiteti real për vendimet politike vjen nga përfaqësuesit e zgjedhur dhe rrjedh nga vullneti i popullit. Ndërsa monarkitë trashëgimore mbeten në vend, pushteti politik rrjedh nga njerëzit si në një republikë. Kështu, këto shtete nganjëherë quhen republika të kurorëzuara .

Terma të tillë si "republikë liberale" përdoren gjithashtu për të përshkruar të gjitha demokracitë moderne liberale.

Ka edhe republika të vetëshpallura që veprojnë në mënyrë të ngjashme me monarkitë absolute me pushtet absolut që i është dhënë liderit dhe kalohet nga babai te djali. Koreja e Veriut dhe Siria janë dy shembuj të dukshëm ku një djalë ka trashëguar kontrollin politik. Asnjë prej këtyre shteteve nuk është zyrtarisht monarki. Nuk ka asnjë kërkesë kushtetuese që pushteti të kalojë brenda një familjeje, por kjo ka ndodhur në praktikë.

Ka gjithashtu monarki me zgjedhje ku pushteti përfundimtar i është dhënë një monarku, por monarku zgjidhet me një mënyrë zgjedhjeje. Një shembull aktual i një shteti të tillë është Malajzia ku Yang di-Pertuan Agong zgjidhet çdo pesë vjet nga Konferenca e Sunduesve të përbërë nga nëntë sundimtarët trashëgues të shteteve Malajze, dhe Qyteti-Shteti i Vatikanit, ku Papa zgjidhet nga kardinal-elektorë, aktualisht të gjithë kardinalët nën moshën 80 vjeç. Ndërsa të rrallë sot, monarkët e zgjedhur ishin të zakonshëm në të kaluarën. Perandoria e Shenjtë Romake është një shembull i rëndësishëm, ku çdo perandor i ri zgjidhej nga një grup zgjedhësish. Shtetet islamike gjithashtu përdorën rrallë parësinë, në vend të kësaj u mbështetën në forma të ndryshme zgjedhjesh për të zgjedhur pasardhësin e një monarku.

Komonuelthi Polako-Lituanez kishte një monarki me zgjedhje, me një të drejtë të gjerë votimi prej rreth 500,000 fisnikësh. Sistemi, i njohur si Liria e Artë, ishte zhvilluar si një metodë për pronarët e fuqishëm të tokave për të kontrolluar kurorën. Përkrahësit e këtij sistemi shikuan shembujt klasikë dhe shkrimet e Rilindjes Italiane dhe e quajtën monarkinë e tyre zgjedhore një *rzeczpospolita*, bazuar në *res publica* .

## Republikat nënkombëtare

" Republikat e Rusisë "
Në përgjithësi të qenit republikë nënkupton edhe sovranitet pasi që shteti të drejtohet nga populli nuk mund të kontrollohet nga një fuqi e huaj. Ka përjashtime të rëndësishme nga kjo, për shembull, republikat në Bashkimin Sovjetik ishin shtete anëtare të cilat duhej të plotësonin tre kritere për t'u emëruar republika:

1. të jenë në periferi të Bashkimit Sovjetik në mënyrë që të mund të përfitojnë nga e drejta e tyre teorike për t'u shkëputur;
2. të jetë mjaftueshëm i fortë ekonomikisht për të qenë i vetë-mjaftueshëm pas shkëputjes; dhe
3. të emërtohet sipas të paktën një milion njerëzve të grupit etnik që duhet të përbëjnë shumicën e popullsisë së republikës në fjalë.

Nganjëherë argumentohet se ish-Bashkimi Sovjetik ishte gjithashtu një republikë mbikombëtare, bazuar në pretendimin se shtetet anëtare ishin shtete të ndryshme kombëtare .

Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë ishte një njësi federale e përbërë nga gjashtë republika (Republika Socialiste e Bosnjë-Hercegovinës, Kroacia, Maqedonia, Mali i Zi, Serbia dhe Sllovenia). Çdo republikë kishte parlamentin, qeverinë, institutin e shtetësisë, kushtetutën, etj., por federatës i delegoheshin disa funksione (ushtria, çështjet monetare). Çdo republikë kishte edhe të drejtën e vetëvendosjes sipas konkluzioneve të seancës së dytë të AVNOJ- së dhe sipas kushtetutës federale .

Kantonet zvicerane të ekspozuara në kupolën e Pallatit Federal
Në Zvicër, të gjitha kantonet mund të konsiderohen se kanë një formë republikane të qeverisjes, me kushtetuta, legjislatura, ekzekutivë dhe gjykata; shumë prej tyre ishin fillimisht shtete sovrane. Si pasojë, disa kantone që flasin gjuhën romane ende referohen zyrtarisht si republika, duke pasqyruar historinë e tyre dhe vullnetin e pavarësisë brenda Konfederatës Zvicerane. Shembuj të dukshëm janë Republika dhe Kantoni i Gjenevës dhe Republika dhe Kantoni i Ticinos .

Flamuri i shtetit amerikan të Kalifornisë, një ent nën-kombëtar.
Shtetet e Shteteve të Bashkuara u kërkohet, si qeveria federale, të jenë republikane në formë, me autoritetin përfundimtar që i takon popullit. Kjo kërkohej sepse shtetet kishin për qëllim të krijonin dhe zbatonin shumicën e ligjeve të brendshme, me përjashtim të zonave të deleguara në qeverinë federale dhe të ndaluara për shtetet. Themeluesit e vendit synonin që shumica e ligjeve të brendshme të trajtoheshin nga shtetet. Kërkesa që shtetet të jenë republikë në formë shihej si mbrojtje e të drejtave të qytetarëve dhe parandalim i një shteti që të shndërrohej në diktaturë ose monarki, dhe reflektonte mungesë vullneti nga ana e 13 shteteve fillestare (të gjitha republikat e pavarura) për t'u bashkuar me shtetet e tjera që nuk ishin republika. Për më tepër, kjo kërkesë siguronte që vetëm republikat e tjera të mund të anëtarësoheshin në bashkim.

Në shembullin e Shteteve të Bashkuara, 13 kolonitë origjinale britanike u bënë shtete të pavarura pas Revolucionit Amerikan, ku secila kishte një formë qeverisjeje republikane. Këto shtete të pavarura fillimisht formuan një konfederatë të lirshme të quajtur Shtetet e Bashkuara dhe më pas formuan Shtetet e Bashkuara aktuale duke ratifikuar Kushtetutën aktuale të SHBA, duke krijuar një bashkim që ishte një republikë. Çdo shtet që do t'i bashkohej bashkimit më vonë duhej gjithashtu të ishte një republikë.

## Kuptime të tjera

### Kuptimi arkaik

Para shekullit të 17-të, termi 'republikë' mund të përdorej për t'iu referuar shteteve të çdo forme qeverisjeje për sa kohë që nuk ishte një regjim tiranik. Përkufizimi i filozofit francez Jean Bodin për republikën ishte "qeveria e urdhëruar me të drejtë e një numri familjesh dhe e atyre gjërave që janë shqetësimi i tyre i përbashkët, nga një fuqi sovrane". Mund të përfshiheshin edhe oligarkitë dhe monarkitë pasi ato ishin gjithashtu të organizuara drejt interesave të përbashkëta 'publike'. Në tekstet mesjetare, 'republika' përdorej për t'iu referuar organit të interesit të përbashkët me mbretin në krye. Për shembull, Perandoria e Shenjtë Romake njihej gjithashtu si *Sancta Respublica Romana*, Republika e Shenjtë Romake. Perandoria Bizantine gjithashtu vazhdoi ta quante veten *Republika Romake* pasi bizantinët nuk e konsideronin monarkinë si një kontradiktë me republikanizmin. Në vend të kësaj, republikat përkufizoheshin si çdo shtet i bazuar në sovranitetin popullor dhe institucionet e të cilit bazoheshin në vlera të përbashkëta.

### Demokracia kundër republikës

Ndërsa termi demokraci është përdorur në mënyrë të ndërsjellë me termin republikë nga disa, të tjerë kanë bërë dallime të mprehta midis të dyve për mijëvjeçarë. Montesquieu, themeluesi i shtetit modern kushtetues, përsëriti në librin e tij Fryma e ligjeve të 1748 depërtimin që Aristoteli kishte shprehur dy mijëvjeçarë më parë: “Votimi me short është në natyrën e demokracisë; votimi me zgjedhje është në natyrën e aristokracisë. .'" Kritikët shtesë të zgjedhjeve përfshijnë Rousseau, Robespierre dhe Marat, të cilët thanë për Republikën e re Franceze, "Çfarë dobie kemi ne që kemi thyer aristokracinë e fisnikëve, nëse ajo zëvendësohet nga aristokracia e të pasurve?"

### Filozofia politike

Termi *republikë* e ka origjinën nga shkrimtarët e Rilindjes si një term përshkrues për shtetet që nuk ishin monarki. Këta shkrimtarë, si Makiaveli, shkruan gjithashtu vepra të rëndësishme urdhëruese që përshkruanin se si duhet të funksionojnë qeveri të tilla. Këto ide se si duhet të strukturohet një qeveri dhe shoqëri janë baza për një ideologji të njohur si republikanizëm klasik ose humanizëm qytetar . Kjo ideologji bazohet në Republikën Romake dhe qytetet-shtetet e Greqisë së Lashtë dhe fokusohet në ideale të tilla si virtyti qytetar, sundimi i ligjit dhe qeverisja e përzier.

Ky kuptim i një republike si një formë qeverisjeje e dallueshme nga një demokraci liberale është një nga tezat kryesore të analizës historike të Shkollës së Kembrixhit. Kjo u rrit nga puna e JGA Pocock, i cili në vitin 1975 argumentoi se një sërë studiuesish kishin shprehur një grup të qëndrueshëm idealesh republikane. Këta shkrimtarë përfshinin Makiavelin, Miltonin, Monteskjeun dhe themeluesit e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Pocock argumentoi se kjo ishte një ideologji me një histori dhe parime të ndryshme nga liberalizmi. Këto ide u përqafuan nga një numër shkrimtarësh të ndryshëm, duke përfshirë Quentin Skinner, Philip Pettit dhe Cass Sunstein . Këta shkrimtarë të mëvonshëm kanë eksploruar më tej historinë e idesë dhe kanë përshkruar gjithashtu se si duhet të funksionojë një republikë moderne.

### Shtetet e Bashkuara

Një grup i veçantë përkufizimesh të termit "republikë" u zhvillua në Shtetet e Bashkuara, ku termi shpesh barazohet me " demokraci përfaqësuese ". Ky kuptim më i ngushtë i termit u zhvillua fillimisht nga James Madison dhe u përdor veçanërisht në Dokumentin Federalist Nr. 10 . Ky kuptim u miratua gjerësisht në fillim të historisë së Shteteve të Bashkuara, duke përfshirë fjalorin e Noah Webster të vitit 1828. Ishte një kuptim i ri i termit; demokracia përfaqësuese nuk ishte një ide e përmendur nga Makiaveli dhe nuk ekzistonte në republikat klasike. Ka gjithashtu prova që bashkëkohësit e Madison e konsideruan kuptimin e "republikës" për të pasqyruar përkufizimin më të gjerë të gjetur diku tjetër, siç është rasti me një citim të Benjamin Franklin të marrë nga shënimet e James McHenry ku shtrohet pyetja, "një Republikë apo monarki?".

Termi republikë nuk shfaqet në Deklaratën e Pavarësisë, por shfaqet në nenin IV të Kushtetutës, i cili "i garanton çdo shteti në këtë Union një formë republikane të qeverisjes". Është e paqartë se çfarë saktësisht duhet të nënkuptojë hartuesit e kushtetutës. Gjykata e Lartë, në *Luther kundër Borden* (1849), deklaroi se përkufizimi i *republikës* ishte një " çështje politike " në të cilën ajo nuk do të ndërhynte. Në dy raste të mëvonshme, ai vendosi një përkufizim bazë. Në *Shtetet e Bashkuara kundër Cruikshank* (1875), gjykata vendosi se "të drejtat e barabarta të qytetarëve" ishin të qenësishme për idenë e një republike.

Megjithatë, termi republikë nuk është sinonim me formën republikane. Forma republikane përkufizohet si ajo në të cilën pushtetet e sovranitetit i janë dhënë popullit dhe ushtrohen nga populli, qoftë drejtpërdrejt, ose nëpërmjet përfaqësuesve të zgjedhur nga populli, të cilëve këto pushtete u janë deleguar posaçërisht.

Përtej këtyre përkufizimeve bazë, fjala republikë ka një sërë konotacionesh të tjera. W. Paul Adams vëren se republika përdoret më shpesh në Shtetet e Bashkuara si sinonim për "shtet" ose "qeveri", por me konotacione më pozitive se secili prej këtyre termave. Republikanizmi shpesh përmendet si ideologjia themeluese e Shteteve të Bashkuara. Tradicionalisht studiuesit besonin se ky republikanizëm amerikan ishte një derivat i ideologjive klasike liberale të John Locke dhe të tjerëve të zhvilluara në Evropë.

Në vitet 1960 dhe 1970, Bernard Bailyn filloi të argumentonte se republikanizmi ishte po aq, apo edhe më i rëndësishëm se liberalizmi në krijimin e Shteteve të Bashkuara. Kjo çështje është ende shumë e diskutueshme dhe studiues si Isaac Kramnick e refuzojnë plotësisht këtë pikëpamje.

## Referime

## Lexo më shumë

Fjalimi i senatorit amerikan kundër Luftës Meksiko-Amerikane duke e karakterizuar atë si imperialiste dhe presidenciale.
* Martin van Gelderen & Quentin Skinner, eds. , *Republikanizmi: Një Trashëgimi e Përbashkët Evropiane*, v. 1, *Republikanizmi dhe Kushtetutizmi në Evropën e Hershme Moderne*, Kembrixh: Cambridge University Press . , 2002
* Martin van Gelderen & Quentin Skinner, eds. , *Republicanism: A Shared European Heritage*, v. 2, *The Values of Republicanism in Early Modern Europe*, Cambridge: Cambridge UP, 2002
* Willi Paul Adams, "Republicanism in Political Rhetoric before 1776", *Political Science Quarterly* 85(1970), pp. 397–421.
* Joyce Appleby, "Republicanism in Old and New Contexts", në *William & Mary Quarterly*, 3rd series, 43 (January, 1986), pp. 3–34.
* Joyce Appleby, ed. , Numri "Republikanizmi" i *American Quarterly* 37 (Fall, 1985).
* Sarah Barber, *Regicide and Republicanism: Politics and Ethics in the English Republic, 1646–1649*, Edinburgh: Edinburgh University Press, 1998.
* Gisela Bock, Quentin Skinner & Maurizio Viroli, eds. , *Makiaveli dhe Republikanizmi*, Kembrixh: Cambridge UP, 1990.
* Eric Gojosso, *Le concept de république en France (XVIe – XVIIIe siècle)*, Aix/Marseille, 1998, f. 205–45.
* James Hankins, "Republikanizmi Ekskluzivist dhe Republika Jo-Monarkike", *Teoria Politike* 38.4 (gusht 2010), 452–82.
* Frédéric Monera, *L'idée de République et la jurisprudence du Conseil constitutionnel* – Paris: LGDJ, 2004 Fnac, LGDJ.fr
* Philip Pettit, *Republikanizmi: Një Teori e Lirisë dhe Qeverisjes*, Oxford: Clarendon Press, 1997, fq. x dhe 304.
* JGA Pocock, *Momenti Machiavellian: Mendimi Politik i Firences dhe Tradita Republikane e Atlantikut*, Princeton: Princeton University Press, 1975
* JGA Pocock, "Mes Gog dhe Magog: The Republican Thesis and the Ideologia Americana", *Journal of the History of Ideas* 48 (1987), f. 341
* JGA Pocock, " *Momenti makiavelist* i rivizituar: Një studim në histori dhe ideologji" *Journal of Modern History* 53 (1981)
* Paul A. Rahe, *Republics Ancient and Modern: Classical Republicanism and the American Revolution*, 3 v., Chapel Hill: U. of North Carolina Press 1992, 1994.
* Jagdish P. Sharma, *Republikat në Indinë e lashtë, shek. 1500 pes–500 pes*, 1968
* David Wootton, ed. , *Republicanism, Liberty, and Commercial Society, 1649–1776* (Seria The Making of Modern Freedom), Stanford, CA: Stanford University Press, 1994.

## Linqe të jashtme

* *Wikimedia Commons* ka materiale multimediale në lidhje me: *Republic*

* *Wikimedia Commons* ka materiale multimediale në lidhje me: *Republics*

* William R. Everdell, "From State to Freestate: The Meaning of the Word Republic from Jean Bodin to John Adams" Arkivuar 2019-03-24 tek Wayback Machine (7th ISECS, Budapest, 7/31/87) in *Valley Forge Journal*, June, 1991