# Hakani

**Hakani**, **Hagani** ose **Kagani** (Turkik i Vjetër: 𐰴𐰍𐰣, romanizuar: *Kaɣan*, Mongolisht: Xаан ose ᠬᠠᠭᠠᠨ, romanizuar: *Khaan*, Turqishtja osmane: خواقين, romanizuar: *Ḫākan*, os خان *Ḫān*, Turqisht: *Kağan* ose *Hakan*, Ujgurisht: قاغان, romanizuar: *Qaghan*) është një titull i rangut perandorak në turkik, mongolik dhe në disa gjuhë të tjera, i barabartë me statusin e perandorit dhe të dikujt që sundon një haganat (perandori). Ekuivalenti femëror është Hatun.

Mund të përkthehet gjithashtu si "Hani i Hanëve", ekuivalent me Mbretin e Mbretërve. Në bullgarisht, titulli u bë i njohur si "Kan" (si në "Nominalia e kanëve bullgarë"), ndërsa në turqishten moderne titulli u bë *Khaan* me tingullin "g" duke u bërë pothuajse i heshtur ose inekzistent (d.m.th. një shumë fërkim velar i lehtë pa zë); ğ në turqishten moderne *Kağan* është gjithashtu i heshtur. Që nga ndarja e Perandorisë Mongole, perandorët e dinastisë Yuan mbanin titullin Hagan dhe pasardhësit e tyre në Mongoli vazhduan të kishin titullin. *Kağan*, *Hakan* dhe *Kaan*, ekuivalentët turqisht të titullit janë emra të zakonshëm turk në Turqi.

## Historia

Titulli u pa për herë të parë në një fjalim midis vieteve 283 dhe 289, kur shefi i Xianbei Tuyuhun u përpoq të ikte nga Murong Hui dhe filloi rrugën e tij nga Gadishulli Liaodong në zonat e shkretëtirës Ordos. Në fjalimin, një nga gjeneralët e Murong, Yinalou, iu drejtua si *kehan* (kinezçe: 可寒, më vonë kinezçe: 可汗); disa burime sugjerojnë se Tuyuhun gjithashtu mund të ketë përdorur titullin pasi u vendos në liqenin Qinghai në shekullin e 3-të.

Haganati Rouran (330–555) ishte populli i parë që përdori titujt Hakan dhe Han për perandorët e tyre, duke zëvendësuar Chanyu të Xiongnu, të cilin Grousset dhe të tjerët supozojnë se janë turkik. Rouranët u deklaruan se ishin pasardhës të popullit Donghu, të cilët nga ana e tyre supozohen të jenë proto-mongole, ose një grup "jo-altaik".

Haganati Avar (567–804), i cili mund të ketë përfshirë elementë Rouran pasi Göktürkët shtypën Mongolinë sunduese Rouran, përdori gjithashtu këtë titull. Avarët pushtuan Evropën dhe për më shumë se një shekull sunduan rajonin e Karpateve.

## Ndër popujt turkik

Titulli u lidh me klanin sundues Ashina të Göktürkëve dhe pasardhësit e tyre dinastikë midis popujve të tillë si khazarët (cf. titullin ushtarak të përbërë Hagan Bek). Sundimtarët e vegjël u zbritën në titullin më të ulët të hanit.

Si Hagan si i tillë ashtu edhe forma turke Hakan, me specifikimin në arabisht *al-Barrayn wa al-Bahrayn* (që do të thotë fjalë për fjalë "e të dy tokave dhe të dy deteve"), ose më saktë plotësisht në turqishten osmane *Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn*, ishin. ndër titujt në stilin zyrtar të plotë të Sulltanit të Madh (dhe më vonë Kalifit) të Perandorisë Osmane, duke pasqyruar legjitimimin historik të sundimit të dinastisë si pasardhës politik i shteteve të ndryshme të pushtuara. (Titulli fillonte: Sulltan Hân NN, Padishah, *Hynqar*, Sovran i Shtëpisë së Osmanit, Sulltani i Sulltanëve, Hani i Hanëve, Komandant i Besimtarëve dhe Pasardhës i Profetit të Zotit të Gjithësisë; më pas pasuan një seri konkretisht tituj "rajonal", duke filluar me Mbrojtësi i Qyteteve të Shenjta të Mekës, Medinës dhe Jerusalemit.)

Hakani është titulli i dytë i shahëve (mbretërve) safavidë dhe kaxharë të Iranit. Për shembull, Aga Muhamed Han Kaxhar, Fath Ali Shah dhe shah të tjerë kaxharë e përdorën këtë titull. Nofka e Shah Ismailit dhe e shahëve të tjerë safavidë është *Kagan-i Suleyman shan* shan (Hakani me lavdinë e Solomonit).

### Perandoria Osmane

Sundimtarët osmanë, pas shekullit të 14-të, përdorën vetëm dy tituj "shah" dhe "han" deri në fund të perandorisë. Sulltanët si Mehmed Pushtuesi dhe Sulejmani i Madhërishëm përdorën titullin "Hakani i dy deteve". Yazıcıoğlu Ali, në fillim të shekullit të 15-të, gjurmoi gjenealogjinë e Osmanit te Hakanit Oguz, paraardhësit mitikë të turqve perëndimorë, nëpërmjet nipit të tij të madh të djalit të tij të madh, duke i dhënë kështu sulltanëve osmanë përparësinë midis monarkëve turq. Megjithëse nuk ishte tërësisht një imitim i doktrinës Genghis Khanid, pretendimi i Oguz për sovranitet ndoqi të njëjtin model. Bajaziti I e ngriti këtë pretendim kundër Timurit, i cili denigroi prejardhjen osmane.

## Referimet