Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Periudha Jamato

**Periudha Jamato** (Japonisht: 大和時代, *Jamato-xhidai*) është një periudhë në historinë japoneze kur Gjykata Perandorake Japoneze sundoi nga Prefektura e sotme Nara, e njohur atëherë si Provinca Jamato.

Kjo periudhë është e ndarë në periudhën Kofun (rreth 250-538) dhe periudhën Asuka (538-570), nga zhvendosja e kryeqytetit në Asuka, në Prefekturën moderne Nara. Sidoqoftë, periudha Kofun është një periudhë arkeologjike ndërsa periudha Asuka është një periudhë historike. Prandaj, shumë mendojnë për këtë si një ndarje të vjetër dhe ky koncept i ndarjes së periudhës nuk është më popullor në Japoni.

Në epokën e Princit Shotoku në fillim të shekullit të VII-të, një kushtetutë e re u përshkrua për Japoninë bazuar në modelin kinez. Pas rënies së Baekje (660 e.r), qeveria Jamato dërgoi të dërguar drejtpërdrejtë në gjykatën kineze, nga e cila ata morën një pasuri të madhe të strukturës filozofike dhe shoqërore. Përveç etikës dhe qeverisë, ata gjithashtu miratuan kalendarin kinez dhe shumë nga praktikat fetare të tij, duke përfshirë konfucianizmin dhe taoizmin (japonisht: Onmjodo).

## Shiko edhe

* Historia e Japonisë
* Periudha Kofun
* Periudha Asuka
* Periudha Kamakura
* Periudha Heian
* Periudha Sengoku
* Periudha Edo
# Aludimi

Një **aludim** ose **aludimi** është një figurë e të folurit që i referohet dikujt ose diçkaje me emër (një person, objekt, vendndodhje, etj.) pa shpjeguar se si lidhet me kontekstin e dhënë, në mënyrë që auditori duhet të kuptojë lidhjen në mendjet e tyre. Kur një lidhje shpjegohet drejtpërdrejt dhe në mënyrë eksplicite (në krahasim me nënkuptimin e tërthortë), ajo shpesh quhet thjesht referencë. Në art, një aluzion letrar e vendos tekstin e aluduar në një kontekst të ri nën të cilin ai merr kuptime dhe denotime të reja. Aluzionet letrare janë të lidhura ngushtë me parodinë dhe pastiçen, të cilat janë edhe mjete letrare "lidhëse të tekstit".

Në një kontekst më të gjerë, më informal, një aludim është një deklaratë kalimtare ose rastësisht e shkurtër që tregon kuptim më të gjerë. Është një përmendje rastësore e diçkaje, drejtpërdrejt ose nënkuptuar, si p.sh. "Në bursë, ai takoi Waterloo-n e tij".

Ana e pasme e një pllake balte nga Pylos me motivin e Labirintit, një aludim për luftën mitologjike të Tezeut dhe Minotaurit.
## Fushëveprimi i termit

Në kuptimin më tradicional, aludimi është një term letrar, megjithëse fjala ka ardhur gjithashtu të përfshijë referenca indirekte për çdo burim, duke përfshirë aludimet në film ose në artet pamore. Në literaturë, aludimet përdoren për të lidhur konceptet për të cilat lexuesi tashmë ka njohuri, me konceptet e diskutuara në tregim. Nuk është e mundur të paracaktohet natyra e të gjitha kuptimeve të reja dhe modeleve ndërtekstuale që do të gjenerojë një aludim. Në fushën e kritikës së filmit, referenca vizuale e pashprehur qëllimisht e një regjisori ndaj një filmi tjetër quhet gjithashtu një homazh. Madje mund të ndihet se ngjarjet reale kanë ngjyrime aluzive, kur një ngjarje e mëparshme kujtohet në mënyrë të pashmangshme nga një aktuale. "Aluzioni është i lidhur me një temë jetike dhe të përhershme në teorinë letrare, vendin e synimit autorial në interpretim", vërejti William Irwin, duke pyetur "Çfarë është një aluzion?"

Pa kuptuar qëllimin e autorit nga dëgjuesi apo lexuesi, një aludim bëhet thjesht një mjet dekorativ. Aludimi është një pajisje ekonomike, një figurë e të folurit që përdor një hapësirë ​​relativisht të shkurtër për të nxjerrë në pah stokun e gatshëm të ideve, memeve kulturore ose emocioneve të lidhura tashmë me një temë. Kështu, një aludim është i kuptueshëm vetëm për ata që kanë njohuri paraprake për referencën e fshehtë në fjalë, një shenjë e shkrim-leximit të tyre kulturor.

## Shiko edhe

* Supozimi
* Pretendimi

## Referime
# Antologjia

**Antologjia** është një përmbledhje e copave të teksteve që më parë nuk kanë pas lidhje ndërmjet tyre, ose tekst i nxjerrur nga një këndvështrimin sistematikë i pikave historike. Kështu mund të përmblidhen në një vepër tekste të ndryshme të një autori, grupi të autorëve, një epoke apo një gjinie letrare.
Antologjia eshte botuar dhe si nje liber ku jan te shkruar perralla, vjersha etj.
# Përkthimi

Mbreti Charles V i Urti porosit një përkthim të Aristotelit. Sheshi i parë tregon porosinë e tij për përkthimin; katrori i dytë, po bëhet përkthimi. Sheshi i tretë dhe i katërt tregojnë përkthimin e përfunduar që sillet dhe më pas i paraqitet Mbretit.
**Përkthimi** është komunikimi i kuptimit të një teksti në gjuhën burimore me anë të një teksti të njëjtë të gjuhës së synuar.Një përkthyes gjithmonë rrezikon pa dashje futjen e fjalëve në gjuhën burimore, gramatikës ose sintaksës në interpretimin në gjuhën e synuar. Nga ana tjetër, këto "shtrembërime" kanë importuar ndonjëherë kopje të dobishme në gjuhën e burimit dhe fjalëkalime të cilat kanë pasuruar gjuhët e synuara. Përkthyesit, përfshirë përkthyesit e hershëm të teksteve të shenjta, kanë ndihmuar në formimin e gjuhëve në të cilat ata kanë përkthyer.
Për shkak të lodhshmërisë së procesit të përkthimit, që nga vitet 1940 janë bërë përpjekje, me shkallë të ndryshme suksesi, për të automatizuar përkthimin ose për të ndihmuar mekanikisht përkthyesin njerëzor. Kohët e fundit, rritja e internetit ka nxitur një treg botëror për shërbimet e përkthimit dhe ka lehtësuar "lokalizimin e gjuhës".

## Shiko edhe

## Referime
# Arsimi terciar

Studentët duke ndjekur një ligjëratë në një institucion të arsimit terciar: Universiteti i Teknologjisë në Helsinki
**Arsimi terciar** i njohur gjithashtu edhe si arsimi i **nivelit tëtretë**, i **shkallës sëtretë** ose arsimi **pas arsimit sekondar (të mesëm)**, është niveli arsimor që fillon pas përfundimit të një shkolle që ofron një arsim të mesëm. Për shembull, në përkufizimin e Bankës Botërore në kuadër të arsimit terciar përfshihen universitetet, shkollat profesionale dhe kolegjet. Përderisa arsimi i lartë përfshinë studimet universitare dhe studimet pasuniversitar, arsimi profesional përtej arsimit të mesëm është i njohur si *arsimim i mëtutjeshëm* në Mbretërinë e Bashkuar, apo *arsim i vazhdueshëm* në Shtetet e Bashkuara.

Arsimi terciar në përgjithësi zakonisht përfundon me marrjen e çertifikatave, diplomave ose gradave akademike .

UNESCO ka deklaruar se arsimi terciar përqendrohet në përpjekjet e të nxënit në fusha të specializuara. Ai përfshin arsimin akademik dhe arsimin e lartë profesional.

Bankës Botërore në Raportin e Zhvillimit Botëror të vitit 2019 për të ardhmen e punës argumenton se duke pasur parasysh të ardhmen e punës dhe rritjen e rolit të teknologjisë në zinxhirët e vlerave, arsimi terciar bëhet edhe më i rëndësishëm për punëtorët në konkurrencën e tregut të punës.

## Shih edhe

* Arsimi
* Arsimi fillor
* Arsimi i mesëm
* Arsimi i lartë
* Arsimi profesional

## Referime
# Manastiri (ndërtesë)

**Manastiri** (nga Greqishtja e lashtë **μοναστήριονmonastērion*) është një ndërtesë ku jetojnë murgjit.

## Shiko edhe

* Manastiri i Ardenices
* Manastiri i Mesopotamit
* Manastiri dhe Kisha e Shën Mërisë Krorez Nivicë
* Manastiri dhe Kisha e Kakomesë
* Kisha e manastirit Krimanove Piqeras
# Letërsia

**Lua error te Moduli:Arguments te rreshti 260: table index is nil.Letërsia** është tërësia e të gjitha veprave të shkruara (artistike) dhe të veprave nga lëmi i krijimtarisë gojore, që janë shkruar më herët. Letërsinë ndryshe edhe mund ta qujamë dhe art i fjalës së shkruar.

Letërsia mund të ndahet mbi shumë baza dhe kjo ndarje ka për qëllim që t'i sistemojë korpuset e veprave sipas lëmenjve të caktuar.

## Shkenca e letërsisë

Gjatë zhvillimit të saj historik letërsinë e kanë përcjellë shkrime (studime) të shumta e të llojllojshme dhe të larmishme. Në këto shkrime autorët e ndryshëm janë përpjekur ta definojnë dhe ta caktojnë karakterin (natyrën) e letërsisë, ta shpjegojnë rolin e saj, ta analizojnë veprën letrare si të tillë. Shkenca që merret me studimin sistematik të letërsisë quhet shkenca e letërsisë. Meqë vepra letrare është një krijim specifik, ajo studiohet në forma dhe metoda të ndryshme. Objekt i shkencës së letërsisë, si një shkencë e veçantë, është vepra letrare, historia dhe ligjsoritë e krijimit të saj dhe vlerat artistike të saj.

```
           Shkenca (dija) e letërsisë përbëhet nga tri pjesë përbërëse të saj: historinë e letërsisë, teorinë e letërsisë dhe kritikën e letërsisë. Secila nga këto degë të shkencës së letërsisë, ndonëse merren me probleme të ndryshme të veprës letrare, ato janë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën dhe qëllimi i vetëm i tyre është të analizojnë dhe shqyrtojnë pasurinë shpirtërore në veprat letrare të krijuara në kohë të ndryshme.
```

* Rrymat dhe drejtimet letrare
* Kritika letrare
* Letërsia në diasporë
* Cyberpoetika
* Eseistika
* Figurat Stilistike
* Histori e letërsisë
* Teori të letërsisë

## Letërsia gojore dhe e shkruar (artistike)

* Letërsia gojore
* Letërsia e shkruar (artistike)

## Gjinitë letrare

* *Artikull kryesor : Gjinitë letrare*
* Gjinia lirike
* Gjinia epike
* Gjinia dramatike - drama
* Gjinia liriko-epike

## Letërsia shqipe

* Periodizimi i letërsisë shqipe
* Dokumentet e para të letërsisë shqipe
* Letërsia e vjetër
* Letërsia e Rilindjes Kombëtare
* Letërsia arbëreshe
* Letërsia e shkruar me alfabet arab - Vjershëtarët
* Realizmi
* Letërsia bashkëkohore

Letërsia shqipe i ka rrënjet në lashtësi, gjë që vërtetohet nga folklori. Shkrimi i parë shqip është Formula e Pagëzimit.

## Fjalët e urta popullore

Fjalët e urta janë thënie të thukëta, të cilat bartin një mendim, konstatim apo gjykim të rrumbullakësuar. Ato janë rezultat i përvojave të gjata jetësore, që janë verifikuar shumë herë në rrethana të ndryshme jetësore.

Fjalët e urta popullore zakonisht përbëhen nga një fjali, e thjeshtë apo e përbërë, por ato mund të kenë edhe formë të reduktuar, eliptike.

## Shiko edhe këtë

* Lista e shkrimtarëve shqiptarë

## Lidhje të jashtme
# Stemi i fjalës

Në gjuhësi, një **stem** është një pjesë e një fjale të përdorur me kuptime paksa të ndryshme dhe që varet nga morfologjia e gjuhës në fjalë. Në gjuhësinë Athabaskan, për shembull, një stem foljeje është një rrënjë që nuk mund të shfaqet më vete, dhe që mbart tonin e fjalës. Foljet Athabaskan zakonisht kanë dy steme në këtë analizë, secila paraprihet nga parashtesat.

Zbulimi dhe analizimi i njohjes midis stemeve dhe rrënjëve brenda dhe nëpër gjuhë ka lejuar filologjinë dhe gjuhësinë krahasuese të përcaktojë historinë e gjuhëve dhe familjeve gjuhësore.

## Përdorimi

Në përdorim, një stem është një formë së cilës mund t'i bashkëngjitni ndajshtesa. Kështu, në këtë përdorim, fjala *besnikë* në shqip përmban stemin *besë*, së cilës i është bashkëngjitur prapashtesa fjalëformuese *-nik* për të formuar një stem të ri *besnik*, së cilës i është bashkëngjitur edhe prapashtesa trajtëformuese *-ë*. Në një variant të këtij përdorimi, rrënja e fjalës (në shembullin *besë*) nuk llogaritet si stem.

Në një përdorim paksa të ndryshëm, i cili është miratuar në pjesën e mbetur të këtij artikulli, një fjalë ka një stem të vetëm, përkatësisht pjesën e fjalës që është e zakonshme për të gjitha variantet e saj të trajtave. Kështu, në këtë përdorim, të gjitha ndajshtesat fjalëformuese janë pjesë e stemit. Për shembull, stemi i *besnikë* është *besnik*, së cilës i bashkëngjitet prapashtesa trajtëformuese *-ë*.

Stemet mund të jenë rrënjë, p.sh. *drejt,* ose ato mund të jenë morfologjikisht komplekse, si te fjalët e përbëra (p.sh. emrat e përbërë *hekurudhë* ose *kryeqytet*) ose fjalët me morfema fjalëformuese (p.sh. foljet e prejardhura *drejt-oj* ose *kris-më*).

## Format e citimit dhe morfemat e lidhura

Në gjuhësinë kompjuterike, termi "stem" përdoret për pjesën e fjalës që nuk ndryshon kurrë, madje as morfologjikisht, kur preket, dhe një lemë është forma bazë e fjalës. Për shembull, duke pasur parasysh fjalën "prodhimi", lema e saj (në gjuhësi) është "prodhim", por stemi është "prodh" për shkak të formës së trajtëformuar "prodhoj".

## Referime

## Lidhje të jashtme

* Referime të kërkueshme për stemet e fjalës duke përfshirë ndajshtesat (parashtesa dhe prapashtesa)
# Mbiemri

Mbiemri është pjesë e ndryshueshme e ligjeratës që tregon cilësi të emrit. Roli i tij semantik është të ndryshojë informacionin e dhënë nga emri.

Mbiemri përshtatet në numër, gjini dhe rasë me emrin me të cilin lidhet:

Përshtatje në **gjini** :

* Mjeku i ri
* Mjekja e re

Përshtatje në **numër** :

* Mjekët e rinj
* Mjeket e reja

Përshtatje në **rasë** :

* Mjeku i ri
* I,e mjekut të ri
* Mjekun e ri
* Mjekja e re
* E mjekes së re
* Mjeken e re

Gjithashtu mbiemrat i ndajmë në dy grupe:

1) Mbiemrat cilësorë

2) Mbiemrat mardhëniorë

Mbiemrat cilësorë, kryejnë emërtimin e cilësive konkrete në fjali, si për shembull ngjyrat, dimensionet, shija, gjendjet emocionale, apo vetitë fizike.
Shembuj: I artë, I ëmbël, i trishtuar, I lodhur, I fortë, etj.

Mbiemrat marrëdhëniorë, kryejnë emërtimin e marrëdhënieve mes sendeve.
Shembull: E gurtë, E akullt, E drunjtë, E bronztë, etj.gjithashtu behet dhe me te grumbullimin e te dhenave te marredhenieve shqiperi-kazakistan

## Grupimi i mbiemrave

Mbiemrat e shqipes ndahen në dy grupe: **mbiemra të nyjshëm** dhe **mbiemra të panyjshëm**.

### Mbiemrat e nyjshëm

Mbiemra të nyjshëm janë ata mbiemra

* që mbarojnë me -ë : i bardhë, i mirë, i gjatë;
* që formohen me prapashtesat -(ë)m, -shëm, -(ët): i mesëm, i shëndetshëm, i hekurt, i ftohtë etj.;
* që formohen nga pjesorja: i shkruar, i zënë, i lodhur;
* që mbarojnë me -ër : i vjetër, i varfër, i verbër, i shurdhër,

### Mbiemrat e panyjshëm

Mbiemra të panyjshëm janë:

* mbiemrat e formuar nga emrat përgjegjës me konversion: tiranas, shkodran, korçar, vlonjat;
* mbiemrat e formuar me prapashtesat -ar, -tar, -ik, -ist, -iv, -or, -tor: bankar, amtar, heroik, feminist, aktiv, verior, baritor, punëtor, frikacak;
* mbiemrat e formuar me prapashtesat -(ë)s, -ues, -yes, nga pjesorja ose e tashmja e foljes: djegës, ngjitës, vlerësues, ushqyes, rrëmbyes;

### **Shkallët e mbiemrave**

- Mbiemrat kanë tri shkallë : pohore,krahasore dhe sipërore.

* Pohore:Trëndafilat blu janë të rrallë.
* Krahasore: Trëndafilat blu janë më të rrallë se trëndafilat e verdhë.
* Sipërore: Trëndafilat blu janë më të rrallët.
* Pohore: Pohore do të thotë kur

pohojmë diçka:Alisa është e mirë.

* Krahasore: Krahasore është kur krahasojmë diçka ose një send:Arlindi është më i mirë.

Sipërore: Sipërore tregon cilësinë në një shkallë të lartë:Arjana është shumë më e mirë.
# Pjesëza

**Pjesëza** është fjalë e pandryshueshme që shpreh nuanca kuptimore ose emocionale. Ato janë të ngjashme me lidhëzat.

Ato mund të grupohen sipas kuptimit si vijon:

* dëftuese: ja: Ja kush erdhi…
* përcaktuese - saktësuese: mu, pikërisht, tamam, porsa, sapo, deri etj.: Pikërisht ai më ka paditur.
* përforcuese: vetëm, veç, bile, sidomos, veçanërisht, madje etj.; Të gjithë flasin mirë frëngjisht, sidomos Mira.
* përafruese - veçuese ose kufizuese: vetëm, veç, veçanërisht: Vetëm të rinjtë punonin.
* përafruese: afërsisht, afro, aty-aty, nja, gati, rreth, pothuaj etj: Në stadium ishin rreth 10.000 vetë.
* pohuese: po, posi, po që po, po se po, si urdhëron etj: A do të shkosh në Prishtinë? Posi.
* mohuese: jo, nuk, s', mos, jo që jo, as që etj.; Nuk e kam takuar.
* pyetëse: a, ë, e: A erdhi motra nga Vlora?
* dyshuese: ndoshta, mbase, kushedi, sikur, vallë, gjë etj.: Përse erdhi vallë? E keni takuar gjë Mirën?
* zbutëse: pa, as, le, para, dot etj.: Pa shihni kush na ka ardhur. A nuk e shihni se kush na ka ardhur.
* emocionale shprehëse: ç`, de, pa, pra, se, seç, etj.: Ja pra kështu ndodhi. E pse pa, për një fjalë goje u zumë.

Pjesëzat janë dy llojesh: me vend të ngulitur ose me vend të lirë.
Të parat qëndrojnë gjithmonë para apo pas fjalës ose grupit emëror a foljor të dhënë:
- para: nuk, ja, desh, sapo etj.;
- pas: de, dot etj.

Pjesëzat me vend të lirë mund të vendosen në fillim, në mes dhe në fund të fjalës:
Vallë, kush erdhi?
Kush erdhi vallë?
Kush të jetë, vallë, ky që erdhi?

Pjesëzat mund të jenë fjali të thjeshta,të përngjitura dhe lokucione:

* Të thjeshta : bile,ja,jo,nuk etj;
* Të përngjitura:posi,thuajse,kushedi etj;
* Lokucione:as që,ja që, jo që, po se po etj.

Sioas kuptimit pjesëzat ndahen në tri grupe kryesore:

* Pjesëza që shprehin nuanca kuptimore;
* Pjesëza modale,
* Pjesëza emocionale.

Pjesëza që shprehin nuanca kuptimore janë : dëftuese,përcaktuese,përforcuese dhe përafruese.
# Onomatopeja

Onomatopeja vjen nga greqishtja onoma - emër, poieo - bej, krijoj.

Është fjalë tingullimituese ose përshkrim i dukurive a i sendeve, duke shfrytëzuar imitimin e zhurmave e të zërave.

Fjalët paf-puf, bam-bum etj. janë onomatopeike. Fjalët tingullimituese shërbejnë për te pasuruar fjalorin e gjuhës. Fjalët janë formuar nga pasthirrmat ose onomatopetë janë : feshfeshe, feshferime, bubullime, belbëzoj, çange, çuçurit, derderllit, ferferllon, gurgullon, pupthi, etj.
Onomatopeja eshte ajo figure letrare qe realizon imitimin nepermjet tingujve te zhurmave te qenieve te gjalla ose te zhurmave te dukurive natyrore:kenga e zogjve(ciu-ciu),trokellima e kuajve(trak-trak),lehja e qenit ( ham-ham ),zhurma e pyllit(fesh-fesh) etj.
# Drejtshkrimi

**Drejtshkrimi** është një tërësi konventash për të shkruar një gjuhë. Ajo përfshin normat e drejtshkrimit, hipenacionit, kapitalizimit, prishjes së fjalëve, theksit dhe pikësimit.

Shumica e gjuhëve transnacionale në periudhën moderne kanë një sistem shkrimi, dhe për shumicën e gjuhëve të tilla është zhvilluar një ortografi standarde, shpesh e bazuar në një larmi standarde të gjuhës, dhe kështu shfaqin më pak variacione dialektesh sesa gjuha e folur. . Ndonjëherë mund të ketë ndryshime në ortografinë e një gjuhe, si midis drejtshkrimit amerikan dhe britanik në rastin e ortografisë angleze. Në disa gjuhë ortografia rregullohet nga akademitë e gjuhëve, megjithëse për shumë gjuhë (përfshirë anglishten) nuk ka autoritete të tilla, dhe ortografia zhvillohet në një mënyrë më natyrale. Edhe në gjuhët e mëvonshme, një sasi e konsiderueshme konsensusi lind natyrshëm, megjithëse një konsistencë maksimale ose standardizim ndodh vetëm kur imponohet me recetë sipas udhëzuesve të stilit .

Fjala angleze *ortografi* daton nga shekulli XV. Ajo vjen nga *orthographie* frëngjisht, nga *ortografia* latine, e cila rrjedh nga greqishtja ὀρθός, *orthos*, "e saktë", dhe γράφειν *gráphein*, "për të shkruar".

## Shiko gjithashtu

* Shkrimi
* Shkrim-leximi
* Paleografia

## Referime

## Libërshkrimi

* Cahill, Michael; Rice, Keren (2014). *Developing Orthographies for Unwritten Languages* (në anglisht). Dallas, Tx: SIL International. ISBN 978-1-55671-347-7.
* Smalley, W. A. (ed.) 1964. *Orthography studies: articles on new writing systems* (United Bible Society, London).
* Venezky, Richard L.; Trabasso, Tom (2005). *From orthography to pedagogy: essays in honor of Richard L. Venezky* (në anglisht). Hillsdale, N.J: Lawrence Erlbaum. ISBN 0-8058-5089-9. OCLC 475457315.
# Numrat arabë

Numrat arabë të vendosur në shkronjat Source Sans
**Numrat arabë** janë dhjetë shifrat numerike: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 dhe 9. Ata janë simbolet më të përdorura për të shkruar numra dhjetorë. Ato përdoren gjithashtu për të shkruar numra në sisteme të tjera si oktal, dhe për të shkruar identifikues si simbole kompjuterike, marka tregtare ose targa. Termi shpesh nënkupton një numër dhjetor, veçanërisht kur krahasohet me numrat romakë.

Pikërisht në qytetin algjerian të Béjaïa, studiuesi italian Fibonacci u ndesh për herë të parë me numrat; puna e tij ishte vendimtare për t'i bërë ato të njohura në të gjithë Evropën. Tregtia evropiane, librat dhe kolonializmi ndihmuan në popullarizimin e adoptimit të numrave arabë në mbarë botën. Numrat kanë gjetur përdorim në mbarë botën përtej përhapjes bashkëkohore të alfabetit latin dhe janë bërë të zakonshme në sistemet e shkrimit ku kanë ekzistuar më parë sisteme të tjera numerike, si numrat kinezë dhe japonezë.
# Gjuha kineze

| Kinezishtja |
| --- |
|  |
| Native to | Kinë, Tajvan, Makao, Singapor, Indonezi, Malajzi, Hong Kong, Australië, SHBA, Kanada |
| Region | Azia Lindore |
| Language family | Gjuhët sino-tibetiane
* **Kinezçe**
	+ **Kinezishtja**
 |
| Official status |
| Official language in | Kinë, Republika Kineze, Singapor |
| Language codes |
| ISO 639-1 | `zh` |
| ISO 639-2 | `(B) chi (zho)` |
| ISO 639-3 | – |
|  |

**Kinezçe** (中文, *zhōngwén*) sot flitet nga rreth 1.300.000.000 folës, shumica e të cilëve janë banorë nga Kina dhe Republika e Kinës (Tajvani), kurse një numër i vogël i folësve të kinezçes jetojnë jashtë këtyre shteteve. Forma standarde e gjuhës Kineze është *Mandarin*. Një folës i dialektit veri-lindor vështirë se mund të kuptohet me një folës të dialektit jug-perëndimor, për këtë arsye është pranuar dialekti Mandarinë si gjuha Kineze standarde.

Gjuhët kineze formojnë degën sinitike të familjes së gjuhëve sino-tibetiane . Llojet e folura të kinezishtes zakonisht konsiderohen nga folësit vendas si dialekte të një gjuhe të vetme . Megjithatë, mungesa e tyre e kuptueshmërisë së ndërsjellë bën që ato nganjëherë konsiderohen si gjuhë të veçanta të një familje . Hetimi i marrëdhënieve historike midis varieteteve të kinezishtes është në vazhdim. Aktualisht, shumica e klasifikimeve parashtrojnë 7 deri në 13 grupe rajonale kryesore bazuar në zhvillimet fonetike nga kinezishtja e mesme, nga të cilat më i foluri deri tani është ai Mandarin (me rreth 800 milionë folës, ose 66%), i ndjekur nga Min (75 milionë, p.sh. Mini jugor ), Wu (74 milionë, p.sh Shangaineze ), dhe Yue (68 milionë, p.sh kantoneze ). Këto degë janë të pakuptueshme për njëra-tjetrën, dhe shumë nga nëngrupet e tyre janë të pakuptueshme me varietetet e tjera brenda së njëjtës degë (p.sh. Mini Jugor). Megjithatë, ka zona kalimtare ku varietetet nga degë të ndryshme ndajnë veçori të mjaftueshme për një kuptueshmëri të kufizuar duke përfshirë Kinezishten Xuanzhou Wu me Mandarinin Yangtze të Poshtëm, Jin me Mandarinin e Rrafshit Qendror dhe disa dialekte divergjente të Hakka-s me Gan (megjithëse këto janë të pakuptueshme me Hakkën kryesore). Të gjitha varietetet e kinezëve janë tonale deri në një farë mase dhe janë kryesisht analitike.

Regjistrimet më të hershme kineze i takojnë dinastisë Shang me gdhëndjet e kockave të orakullit që datohen në 1250 pes.

Emri
Fjala shqipe “mandarin” (nga Portugalishtja mandarim, nga Malajzishtja menteri, nga Hindi mantri, nga Sanskrishtja mantrin, do të thotë “ministër ose këshilltar”), në origjinal do të thoshte zyrtar i perandorisë Kineze.

## Shumë gjuhë Kineze, një shkrim kinez

Gjuha kineze ka shumë dialekte dhe forma të ndryshme të të folurit të cilët kanë shkrim të njejtë. Dialekti i cili përdorët si gjuhë zyrtare e Gjuhës Kineze është Mandarin (kinezçe: 官话; gjuha tradicionale: 官話; pinyin: Guānhuà)

Gabim citimi: Etiketat `<ref>` ekzistojnë për një grup të quajtur "lower-alpha", por nuk u gjet etiketa korresponduese `<references group="lower-alpha"/>`
# Aikido

**Aikido** është art luftarak me origjinë nga Japonia. Krijuesi i saj është Morihei Ueshiba (1883-1969).

Aikido rruga e harmonisë konsiderohet të jetë stil jo agresiv sepse praktikuesit e aikidos nuk nxisin sulm. Parimi bazë i aikidos është “mos lufto forcë me forcë”. Aikido përdorë shumë pak teknika të goditjeve me dorë dhe këmbë. Në vend të kësaj forca e sulmuesit është e ridrejtuar në hedhje, teknika të levave dhe në teknika frenuese. Madhësia, pesha, mosha, dhe forca fizike e sulmuesit luan rol shumë të vogël, sepse praktikuesi i shkathtë i Aikidos është i aftë që të ridrejtoj energjinë e sulmuesit, duke e mbajtur sulmuesin në gjendje të çekuilibruar konstante.

Që të jetë efektive Aikido merr kohë të gjatë për t'u mësuar dhe mjeshtëruar në krahasim me artet tjera luftarake. Aikido mund të praktikohet edhe në moshë të shtyrë sepse aikido është art luftarak i cili nuk mbështetet në fleksibilitet, shpejtësi të muskujve, dhe forcë. Kështu Aikido u bë e njohur me gratë dhe me personat e moshave të vjetra. Trajnimi i aikidos mëson përdorimin e disa armëve të arteve marciale siç është tento, Jo dhe Bokken. Gjithashtu është stili sportiv i aikidos i quajtur aikido tomiki.

Aikido u popullarizuar nga aktori Steven Seagal.