# Katakana

**Katakana**(片仮名 片仮名, カタカナ カタカナ, katakaꜜna, kataꜜkana) është një rrokëshe, një përbërëse e sistemit të shkrimit japonez së bashku me hiraganat, kanxhit dhe në disa raste në shkrimin latin (i njohur rōmaxhi).

Fjala *katakana* do të thotë "kana fragmentare", pasi karakteret (simbolet) katakana rrjedhin nga përbërës ose fragmente të kanxhive më të ndërlikuara. Katakana dhe hiragana janë të dyja sisteme kana. Me një ose dy përjashtime të vogla, çdo rrokje (rreptësisht *mora*) në gjuhën japoneze përfaqësohet nga një karakter ose *kana* në secilin sistem. Çdo kana përfaqëson ose një zanore të tillë si "*a*" (katakana, ア ア); një bashkëtingëllore të ndjekur nga një zanore si "*ka*" (katakana: カ カ); ose "*n*" (katakana: ン ン), një sonorant hundor i cili, në varësi të kontekstit, tingëllon si *m*, *n* ose *ng* në anglisht ( [ŋ]) ose si zanoret hundore të portugalishtes ose galicishtes.

Në ndryshim nga rrokja hiragana, e cila përdoret për fjalët japoneze që nuk mbulohen nga kanxhit dhe për lakimet gramatikore, përdorimi i rrokëshes katakana është i krahasueshëm me shkronjat e dorës në anglisht; konkretisht, përdoret për transkriptimin e fjalëve të gjuhëve të huaja në japonisht dhe shkrimin e fjalëve të huazuara (së bashku njihen si *gairaigo*); për theksim; të përfaqësojë onomatopetë; për terma teknikë dhe shkencorë; dhe për emrat e bimëve, kafshëve, mineraleve dhe shpesh kompanive japoneze.

Katakana evoluoi nga murgjit budistë japonezë që shkruanin gërmë për gërmë tekstet kineze në japonisht.

## Sistemi i shkrimit

### Vështrim i përgjithshëm

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Goxhūon – personazhe katakana me një bërthamë|  | *a* | *i* | *u* | *e* | *o* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ∅ | ア | イ | ウ | エ | オ |
| *k* | カ | キ | ク | ケ | コ |
| *s* | サ | シ | ス | セ | ソ |
| *t* | タ | チ | ツ | テ | ト |
| *n* | ナ | ニ | ヌ | ネ | ノ |
| *h* | ハ | ヒ | フ | ヘ | ホ |
| *m* | マ | ミ | ム | メ | モ |
| *j* | ヤ |  | ユ |  | ヨ |
| *r* | ラ | リ | ル | レ | ロ |
| *v* | ワ | ヰ |  | ヱ | ヲ |
| ン**( *n* )** |

 |

Shkrimi i plotë katakana përbëhet nga 48 karaktere, pa llogaritur shenjat funksionale dhe diakritike:

* 5 *zanore* bërthamore
* 42 rrokjegrame *bërthamë* ose *trup* ( fillimi -bërthamë), të përbëra nga nëntë bashkëtingëllore në kombinim me secilën nga pesë zanoret, nga të cilat tre kombinime të mundshme ( *ji*, *je*, *vu* ) nuk janë kanonike
* 1 bashkëtingëllore *kode*

Këto janë konceptuar si një rrjet 5×10 (*gojūon*, 五十音, fjalë për fjalë "pesëdhjetë tinguj"), siç tregohet në tabelën ngjitur, lexoni ア: (*a*), イ: (*i*), ウ: (*u*), エ: (*e*), オ: (*o*), カ: (*ka*), キ: (*ki*), ク: (*ku*), ケ: (*ke*), コ: (*ko*) e kështu me radhë. *gojūon* trashëgon rendin zanor dhe bashkëtingëllor nga praktika sanskrite. Në kontekstet vertikale të tekstit, që dikur ishte rasti i paracaktuar, rrjeti zakonisht paraqitet si 10 kolona me 5 rreshta, me zanore në anën e djathtë dhe ア ( *a* ) në krye. Simbolet katakana në të njëjtin rresht ose kolonë nuk kanë karakteristika të përbashkëta grafike. Tre nga rrokjegramet që priten, *ji*, *je* dhe *vu*, nuk u bënë kurrë konvencionale në asnjë gjuhë dhe nuk janë fare të pranishme në japonishten moderne.

Tabelës me 50 tinguj shpesh i shtohet një karakter shtesë, ン: ( *n*) hundore. Kjo mund të shfaqet në disa vënde, më shpesh pranë shenjave *N* ose, për shkak se është zhvilluar nga një nga shumë *mu* hentaigana, poshtë kolonës *u*. Mund t'i bashkëngjitet edhe rreshtit të zanoreve ose kolonës *a*. Këtu, është paraqitur në një tabelë më vete.

### Japonisht

#### Rrokëshja dhe drejtshkrimi

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Katakanat e përdorura në ortografinë japoneze|  | *a* | *i* | *u* | *e* | *o* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ∅ | ア | イ | ウ | エ | オ |
| *k* | カ | キ | ク | ケ | コ |
| *g* | ガ | ギ | グ | ゲ | ゴ |
| *s* | サ | シ | ス | セ | ソ |
| *z* | ザ | ジ | ズ | ゼ | ゾ |
| *t* | タ | チ | ツ | テ | ト |
| *d* | ダ | ヂ | ヅ | デ | ド |
| *n* | ナ | ニ | ヌ | ネ | ノ |
| *h* | ハ | ヒ | フ | ヘ | ホ |
| *b* | バ | ビ | ブ | ベ | ボ |
| *p* | パ | ピ | プ | ペ | ポ |
| *m* | マ | ミ | ム | メ | モ |
| *j* | ヤ |  | ユ |  | ヨ |
| *r* | ラ | リ | ル | レ | ロ |
| *v* | ワ |  |  |  | ヲ |
| ン **(*n*)** |
| Shenjat funksionale
dhe diakritikat |
| ッ | ヽ | ゛ | ゜ |

 |
|   Të papërdorura, të zhdukura, ose të vjetëruara |

Nga 48 sillabogramet katakana të përshkruara më sipër, vetëm 46 përdoren në japonishten moderne dhe njëra prej tyre ruhet vetëm për një përdorim të vetëm:

* *vi* dhe *ne* shqiptohen si zanore në japonishten moderne dhe për këtë arsye janë të vjetruara, pasi janë zëvendësuar nga *i* dhe *e*, respektivisht.
* *vo* tani përdoret vetëm si pjesëz dhe normalisht shqiptohet njësoj si zanorja オ: *o*. Si grimcë, zakonisht shkruhet në hiragana (を) dhe forma katakana, ヲ, është pothuajse e vjetëruar.

Një version i vogël i katakanës për *ja*, *ju* ose *jo* (ャ, ュ ose ョ, përkatësisht) mund t'i shtohet katakanave që përfundojnë me *i*. Kjo e ndryshon tingullin *e* zanores i në një rrëshqitje (qiellzim/palatalizim) në *a*, *u* ose *o*, p.sh. キャ (*ki + ja*) /kja/. Mbledhja e *j* kana e vogël quhet jōon.

#### Përdorimi

Koleksioni i poezive nga prifti Mjōe, 1248
Në japonishten moderne, katakana përdoret më shpesh për transkriptimin e fjalëve nga gjuhët e huaja ose fjalët e huaja (përveç fjalëve të huazuara historikisht nga kinezishtja), të quajtura *gairaigo*. Për shembull, "televizion" shkruhet テレビ (*terebi*). Në mënyrë të ngjashme, katakana zakonisht përdoret për emrat e vendeve, vendeve të huaja dhe emrave personalë të huaj. Për shembull, Shtetet e Bashkuara zakonisht referohen si アメリカ (Amerika), në vend që të drejtshkrimit kanxhi të 亜米利加 (Amerika).

Katakanat përdoren gjithashtu për onomatopetë, fjalët që përdoren për të përfaqësuar tingujt - për shembull, ピンポン (pinpon), tingulli "ding-dong" i një zile dere.

Termat teknikë dhe shkencorë, të tillë si emrat e specieve dhe mineraleve të kafshëve dhe bimëve, gjithashtu shkruhen zakonisht në katakana. Homo sapiens, si specie, është shkruar ヒト (*hito*), në vend se kanxhit të tij, 人.

Katakana shpesh (por jo gjithmonë) përdoret për transkriptimin e emrave të kompanive japoneze. Për shembull, Suzuki shkruhet スズキ, dhe Toyota shkruhet トヨタ. Meqenëse këta janë emra të zakonshëm të familjes, Suzuki është i dyti më i zakonshëm në Japoni, përdorimi i katakanës ndihmon në dallimin e emrave të kompanive nga mbiemrat. Katakana zakonisht përdoret në tabela, reklama dhe grumbullime (d.m.th., billborde), për shembull: ココ (koko, *këtu*), ゴミ (gomi, *plehra*) ose メガネ (megan, *gota*). Fjalët që shkrimtari dëshiron të theksojë në një fjali shkruhen ndonjëherë edhe në katakana, duke pasqyruar përdorimin e shkronjave të dorës në gjuhët evropiane.

Katakana përdorej gjithashtu për telegrame në Japoni para vitit 1988, dhe për sistemet kompjuterike - para prezantimit të karaktereve shumë-bajtëshe - në vitet 1980. Shumica e kompjuterëve të asaj epoke përdornin katakana në vend të kanxhive ose hiragana për dalje.

Megjithëse fjalët e huazuara nga kinezishtja e lashtë zakonisht shkruhen në kanxhi, fjalët e huazuara nga dialektet moderne kineze që huazohen drejtpërdrejt përdorin katakana në vend të tyre.

Shembuj të fjalëve huazuese moderne kineze në japonisht| japoneze | Hepburn | Kuptimi | kineze | Pinyin / Yale | Gjuha e burimit |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| マージャン | *mājan* | mahjong | 麻將 | *májiàng* | Mandarine |
| ウーロン茶 | *ūroncha* | çaj oolong | 烏龍茶 | *wūlóngchá* |
| チャーハン | *chāhan* | oriz i skuqur | 炒飯 | *chǎofàn* |
| チャーシュー | *chashū* | mish derri i pjekur në skarë | 叉燒 | *chā siu* | Kantoneze |
| シューマイ | *shūmai* | shumai | 燒賣 | *siu máai* |

Huazimi shumë i zakonshëm kinez *rāmen*, i shkruar në katakana si ラーメン, shkruhet rrallë me kanxhin e saj (拉麺).

Në këtë paralajmërim udhëtimi, kanxhi për "mjegull" (霧) është shkruar në katakana (キリ) për ta bërë atë të lexueshëm më shpejt
Katakana gjithashtu përdoret ndonjëherë për të treguar fjalët që thuhen me një theks të huaj ose ndryshe të pazakontë. Për shembull, në një manga, fjalimi i një personazhi të huaj ose i një roboti mund të përfaqësohet nga コンニチワ *konniçiva* ("përshëndetje") në vend të hiraganës më tipike こんにちは. Disa emra personalë japonezë janë shkruar në katakana. Kjo ishte më e zakonshme në të kaluarën, prandaj gratë e moshuara shpesh kanë emra katakana. Kjo ishte veçanërisht e zakonshme në mesin e grave në periudhat Meixhi dhe Taishō, kur shumë prindër të varfër dhe analfabetë nuk ishin të gatshëm të paguanin një studiues që t'u jepte vajzave të tyre emrat në kanxhi. Katakana përdoret gjithashtu për të treguar faktin që një personazh flet një gjuhë të huaj dhe ajo që shfaqet në katakana është vetëm "përkthimi" japonez i fjalëve të tyre.

Disa fjalë të përdorura shpesh mund të shkruhen gjithashtu në katakana në dialog për të përcjellë një ton joformal dhe bisedor. Disa shembuj përfshijnë マンガ (*manga*), アイツ*aitsu* ("ai djalë apo vajzë; ai/ai; ajo/ajo"), バカ *baka* ("budalla") etj.

Një faqe e Kushtetutës Meixhi e shkruar ekskluzivisht me kjūxhitai dhe katakana
Fjalët me kanxhi të vështirë për t'u lexuar ndonjëherë shkruhen me katakana (për këtë qëllim përdoret edhe hiragana). Ky fenomen shihet shpesh me terminologjinë mjekësore. Për shembull, në fjalën 皮膚科 *hifuka* (*dermatologji*), kanxhi i dytë, 膚, konsiderohet i/e vështirë për t'u lexuar, dhe kështu fjala *hifuka* zakonisht shkruhet 皮フ科 ose ヒフ科, duke përzier kanxhi dhe katakana.

## Historia

Rrënjët e katakanës së theksuara
Katakana u zhvillua në shekullin e 9-të (gjatë periudhës së hershme Heian ) nga murgjit budistë në Nara për të transliteruar tekste dhe vepra arti nga India, duke marrë pjesë të karaktereve *man'jōgana* si një formë stenografie, prandaj kjo kana është e tillë. -quajtur 片: *kata* "*e pjesshme, e fragmentuar*". Për shembull, カ: *ka* vjen nga ana e majtë e 加: *ka* fjalë për fjalë "*rritje*", por kuptimi origjinal nuk mund të aplikohet për kanën.

Sjougaku
Tabela ngjitur tregon origjinën e secilës katakana: shenjat e kuqe të karakterit origjinal kinez (të përdorur si *man'jōgana*) përfundimisht u bënë çdo simbol përkatës. Katakana është gjithashtu e ndikuar shumë nga sanskritishtja për shkak të krijuesve origjinalë që kanë udhëtuar dhe punuar me budistët indianë me bazë në Azinë Lindore gjatë epokës. Dokumentet zyrtare të Perandorisë së Japonisë shkruheshin ekskluzivisht me kjūxhitai dhe katakana.

## Shiko edhe

* Gjuha japoneze
* Gjuha klasike japoneze
* Romanizimi i japonishtes
* Romanizimi Hepburn
* Kanxhi
* Hiragana

## Referime