# Hiragana

Rrokja "hi" në hiragana
**Hiragana** (平仮名 平仮名, ひらがな çiɾaɡaꜜna, çiɾaɡana(ꜜ)) është një rrokëshe japoneze, pjesë e sistemit të shkrimit japonez, së bashku me sistemet *katakana* dhe *kanxhi*.

Është një sistem fonetik i shkronjave. Fjala *hiragana* fjalë për fjalë do të thotë *kana* "e rrjedhëshme" ose "e thjeshtë" ("e thjeshtë" në kontrast me *kanxhin*).

Hiragana dhe katakana janë të dyja sisteme *kana*. Me pak përjashtime, çdo rrokje në gjuhën japoneze përfaqësohet nga një karakter (simbol) në secilin sistem. Simboli mund të paraqesë një zanore si p.sh.: /a/ (simboli hiragana: あ あ); një bashkëtingëllore të ndjekur nga një zanore si psh /ka/ (か か); ose /N/ (ん ん), një tingull që ngjason me tingujt *m*, *n* ose *ng* në anglisht ([ŋ]) kur është në fund të rrokjes ose si zanoret hundore të frëngjishtes ose portugalishtes. Për shkak se karakteret e kanas nuk përfaqësojnë bashkëtingëllore të vetme (përveç rastit të ん të lartpërmendur), kana klasifikohen si simbole rrokjesh dhe jo shkronja alfabetike.

*Hiragana* përdoret për të shkruar *okurigana* (prapashtesa që ndjekin një rrënjë e cila shkruhet në *kanxhi*), psh shembull për të lakuar foljet dhe mbiemrat, fjalë të ndryshme gramatikore dhe funksionale duke përfshirë pjesëzat, si dhe fjalë të ndryshme të tjera vendase për të cilat nuk ka kanji ose forma *kanxhi* e të cilave është e paqartë ose shumë formale për qëllimin e shkrimit. Hiragana përdoret gjithashtu për të shkruar *furigana*, një mjet leximi që tregon shqiptimin e karaktereve kanxhi.

Për ta ilustruar me një zbatim teorik në gjuhën shqipe mendoni sikur për çdo fjalë të kishte një simbol. Për shembull, fjala 'njeri' do të ishte shkruar 人. Kështu sa herë do të shihnit simbolin 人 do të mendonit fjalën 'njeri'. Ky sistem është mjaft praktik në pamje të parë pasi për fjalë të gjata si *kështjellë* ose *vendosmëri* mund të shpikim simbole të thjeshta qe lexohen shpejt dhe nuk zënë shumë vend.

Megjithatë një ndër problemet e këtij sistemi është ndryshueshmëria e fjalëve. Emrat në shqip zgjedhohen dhe foljet lakohen, po ashtu edhe në japonisht. Kështu në shqip ekzistojnë disa forma të fjalës "*kështjellë*" si kështjellat (shumës), e kështjellës (gjinore f.), i kështjellës (gjinore m.), kështjellës (dhanore) e kështu me rradhë për çdo formë lakimi. Problemi bëhet edhe më i mprehtë kur merren parasysh foljet ku për një folje të vetme ka 21 kombinime kohë-mënyrë folje dhe 6 zgjedhime për secilën, gjë e cila jep 126 simbole për një folje të vetme!

Japonishtja e zgjidh këtë problem duke përdorur një simbol për çdo fjalë, por morfemat fjalëformuese (përgjithësisht mbaresat) shkruhen me *hiragana*.

Ka dy sisteme kryesore të renditjes së hiraganës: renditja e modës së vjetër *iroha* dhe renditja më e përhapur *goxhūon*.

## Sistemi i shkrimit

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Karakteret bazë të hiraganës|  | *a* | *i* | *u* | *e* | *o* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ∅ | あ | い | う | え | お |
| *k* | か | き | く | け | こ |
| *s* | さ | し | す | せ | そ |
| *t* | た | ち | つ | て | と |
| *n* | な | に | ぬ | ね | の |
| *h* | は | ひ | ふ | へ | ほ |
| *m* | ま | み | む | め | も |
| *j* | や |  | ゆ |  | よ |
| *r* | ら | り | る | れ | ろ |
| *v* | わ | ゐ |  | ゑ | を |
| ん**( *n* )** |
| Shenjat kryesore funksionale dhe diakritikat |
| っ | ゝ | ゛ | ゜ |

 |
| Përdoret vetëm në disa emra të përveçëm |

Pas reformës së shkrimit të vitit 1900, e cila konsideronte qindra karaktere hentaigana, rrokëshi hiragana përbëhet nga 48 karaktere bazë, nga të cilat dy (ゐ dhe ゑ) përdoren vetëm në disa emra të përveçëm:

* 5 zanore të mëvetësishme: あ: /a/, い: /i/, う: /u/, え: /e/, お: /o/ (shqiptohen përkatësisht [a], [i], [ɯ], [e] dhe [o]).
* 42 bashkime bashkëtingëllore-zanore: për shembull き: /ki/, て: /te/, ほ: /ho/, ゆ: /xhu/, わ: /va/ (shqiptohen përkatësisht [ki], [te], [ho], [xhv] dhe [va]).
* 1 bashkëtingëllore njëjës (ん), e romanizuar si *n*.

Këto janë konceptuar si një rrjet 5×10 (*goxhūon*, 五十音, "*pesëdhjetë tinguj*"), siç ilustrohet në tabelën ngjitur, lexo あ (*a*),い (*i*), う (*u*), え (*e*), お (*o*), か (*ka*), き (*ki*), く (*ku*), け (*ke*), こ (*ko*) e kështu me radhë (por *si* → *shi*, *ti* → *çi*, *tu* → *tsu*, *hu* → *fu*, *vi* → *i*, *ne* → *e*, *vo* → *o* ). Nga 50 kombinimet e mundshme, në praktikë *ji*, *je*, dhe *vu* janë plotësisht të papërdorura. Në rreshtin *v*, ゐ dhe ゑ, të shqiptuara përkatësisht [i] dhe [e], janë të pazakonta në japonishten moderne, ndërsa を, e shqiptuar [o], është e zakonshme si pjesëz, por kudo tjetër, e rrallë. Në mënyrë strikte, bashkëtingëllorja njëjës ん (*n*) konsiderohet si jashtë *goxhūon*.

Këto karaktere bazë mund të përpunohen në mënyra të ndryshme. Duke shtuar një shënues *dakuten* ( ゛), një bashkëtingëllore e pazëshme kthehet në një bashkëtingëllore të zëshme : *k* → *g*, *ts/s* → *z*, *t* → *d*, *h* → *b* dhe *ç* / *sh* → *xh* (edhe <i id="mwAYg">u</i> → *v(u)* ). Për shembull, か (*ka*) bëhet が (*ga*). Hiraganave që fillojnë me një tingull *h* (ose *f* ) mund ti shtohet gjithashtu një shënues *handakuten* ( ゜) duke ndryshuar nga *h* (*f*) në një *p*. Për shembull, は (*ha*) bëhet ぱ (*pa*).

Një *tsu* っ e vogël, e quajtur *sokuon*, tregon se bashkëtingëllorja e mëposhtme është e binjakëzuar (e dyfishtë). Në japonisht ky është një dallim i rëndësishëm në shqiptim; për shembull, krahasoさか, *saka*, "kodër" melang}}, *sakka*, "autor". Megjithatë, nuk mund të përdoret për të dyfishuar një *n* - për këtë qëllim, njëjësi *n* (ん) shtohet përpara rrokjes, si në みんな ( *minna*, "të gjitha"). *Sokuon* gjithashtu shfaqet ndonjëherë në fund të thënieve, ku tregon një ndalesë glotale, si në いてっ! ([iteʔ], *Oh!*).

Dy hiragana kanë shqiptime që varen nga konteksti:

* は shqiptohet [va] kur përdoret si pjesëz (përndryshe, [ha]).
* へ shqiptohet [e] kur përdoret si pjesëz (përndryshe, [ai]).

Hiragana zakonisht i shkruan zanoret e gjata me shtimin e një zanoreje të dytë kana; për shembull, おかあさん (*o-ka-a-sa-n*, "nëna"). *çōonpu* (shenja e zanores së gjatë) (ー) e përdorur në katakana përdoret rrallë me hiragana, për shembull në fjalënらーめん, *rāmen*, por ky përdorim konsiderohet jo standard në [[gjuha japoneze|japonisht}}.

## Tabela e hiraganës

Rrokjegramet Hiragana|  | Monografe (goxhūon) | Digrafe (jōon) |
| --- | --- | --- |
| *a* | *i* | *u* | *e* | *o* | *ja* | *ju* | *jo* |
| ∅ | あ a [a] | い i [i] | う u [ɯ] | え e [e] | お o [u] |  |
| *K* | か ka [ka] | き ki [ki] | く ku [kɯ] | け ke [ke] | こ ko [ko] | きゃ kja [kʲa] | きゅ kju [kʲɯ] | きょ kjo [kʲo] |
| *S* | さ sa [sa] | し **shi** [tɕi] | す su [sɯ] | せ se [se] | そ so [so] | しゃ **sha** [ɕa] | しゅ **shu** [ɕɯ] | しょ **sho** [ɕo] |
| *T* | た ta [ta] | ち **çi** [tɕi] | つ **tsu** [tsɯ] | て te [te] | と to [to] | ちゃ **ça** [tɕa] | ちゅ **çu** [tɕɯ] | ちょ **ço** [tɕo] |
| *N* | な na [na] | に ni [ɲi] | ぬ nu [nu] | ね ne [ne] | の no [no] | にゃ nja [ɲa] | にゅ nju [ɲɯ] | にょ njo [ɲo] |
| *H* | は ha [ha] (va [ua] si pjesëz) | ひ hi [çi] | ふ **fu** [ɸɯ] | へ he [he] (e [e] si pjesëz) | ほ ho [ho] | ひゃ hja [ça] | ひゅ hju [çɯ] | ひょ hjo [çɯ] |
| *M* | ま ma [ma] | み mi [mi] | む mu [mɯ] | め me [me] | も mo [mo] | みゃ mja [mʲa] | みゅ mju [mʲɯ] | みょ mjo [mʲo] |
| *Y* | や ja [ja] |  | ゆ ju [jɯ] |  | よ jo [jo] |  |
| *R* | ら ra [ɾa] | り ri [ɾi] | る ru [ɾɯ] | れ re [ɾe] | ろ ro [ɾo] | りゃ rja [ɾʲa] | りゅ rju [ɾʲɯ] | りょ rjo [ɾʲo] |
| *W* | わ va [wa] | ゐ **i** [i] |  | ゑ **e** [e] | を **o** [o] |  |
|  |
|  | Monografe me diakritika (goxhūon me (han)dakuten) | Digrafe me diakritika (jōon me (han)dakuten) |
| *a* | *i* | *u* | *e* | *o* | *ja* | *ju* | *jo* |
| *G* | が ga [ga] | ぎ gi [gi] | ぐ gu [gɯ] | げ ge [ge] | ご go [go] | ぎゃ gja [ɡʲa] | ぎゅ gju [ɡʲɯ] | ぎょ gjo [ɡʲo] |
| *Z* | ざ za [(d)za] | じ **ji** [(d)ʑi] | ず zu [(d)zɯ] | ぜ ze [(d)ze] | ぞ zo [(d)zo] | じゃ **xha** [(d)ʑa] | じゅ **xhu** [(d)ʑɯ] | じょ **xho** [(d)ʑo] |
| *D* | だ da [da] | ぢ **xhi** [(d)ʑi] | づ **zu** [(d)zɯ] | で de [de] | ど do [do] | ぢゃ **xha** [(d)ʑa] | ぢゅ **xhu** [(d)ʑɯ] | ぢょ **xho** [(d)ʑo] |
| *B* | ば ba [ba] | び bi [bi] | ぶ bu [bɯ] | べ be [be] | ぼ bo [bo] | びゃ bja [bʲa] | びゅ bju [bʲɯ] | びょ bjo [bʲo] |
| *P* | ぱ pa [pa] | ぴ pi [pi] | ぷ pu [pɯ] | ぺ pe [pe] | ぽ po [po] | ぴゃ pja [pʲa] | ぴゅ pju [pʲɯ] | ぴょ pjo [pʲo] |

| Monografia përfundimtare e hundës | Monografi shumërrokësh (të përdorura rrallë në ditët e sotme) |
| --- | --- |
| *n* | *kashiko* | *koto* | *sama* | *nari* | *mairasesoro* | *xhori* |
| ん n  [ɴ mn ɲ ŋ ɰ̃] |  kashiko [kaɕiko] |  koto [koto] |  / sama [sama] |  nari [naɾi] |  / mairasesoro [maiɾasesoːɾoː] | ゟ xhori [xhoɾi] |
|  | ゙ goto [goto] |  |

| Grafema funksionale |
| --- |
| sokuonfu | çōonpu | odorixhi (njërrokësh) | odorixhi (shumërrokëshe) |
| っ (tregon një bashkëtingëllore binjake ) | ー (tregon një zanore të gjatë) | ゝ (rikopjon dhe iu heq zërin rrokjeve) | 〱 (rikopjon dhe iu heq zërin rrokjeve) |
|  |  | ゞ (rikopjon dhe iu jep zë rrokjeve) | 〱゙ (rikopjon dhe iu jep zë rrokjeve) |
|  |  | ゝ゚ (rikopjon dhe zhvendos një rrokje në rreshtat *h* ose *b* në rreshtin *p*) | 〱゚ (rikopjon dhe zhvendos një rrokje në rreshtin *h* ose *b* në rreshtin *p*) |

Format e karaktereve Hiragana rrjedhin nga shkrimi i dorës kinez (*sōsho*). Këtu është paraqitur një shembull i shkrimit të dorës nga kaligrafi i shekullit të VII-të Sun Guoting. Vini re karakteri 為 (*vei*), i treguar nga shigjeta e kuqe, i ngjan shumë karakterit hiragana ゐ (*vi*).
## Historia

Karakteret hiragana u zhvilluan nga *man'jōgana*, karaktere kineze të përdorura për shqiptimet e tyre, një praktikë që filloi në shekullin e V-të. Shembujt më të vjetër të Man'jōganës përfshijnë Shpatën Inarijama, një shpatë hekuri e gërmuar në Inarijama Kofun. Kjo shpatë mendohet se është bërë në vitin 辛亥年 (më së shpeshti merret si 471 i e.s.). Format e hiraganës e kanë origjinën nga stili i shkrimit të dorës së kaligrafisë kineze. Tabela në të djathtë tregon derivimin e hiragana nga manjōgana nëpërmjet shkrimit të dorës. Pjesa e sipërme tregon karakterin në formën e shkrimit të rregullt, karakteri qendror në të kuqe tregon formën e shkrimit të dorës dhe në fund tregon hiraganën e njëvlerëshme.

Hiraganat filluan si forma të thjeshtuara të karaktereve kineze me tinguj të ngjashëm.
Kur u zhvillua për herë të parë, sistemi *hiragana* nuk u pranua nga të gjithë. Të arsimuarit ose elitat preferonin të përdornin vetëm sistemin *kanxhi*. Historikisht, në Japoni, forma e rregullt e shkrimit (*kaisho*) e personazheve përdorej nga burrat dhe quhej *otokode* 男手 男手, "shkrimi i burrave", ndërsa forma e shkrimit të dorës (*sōsho*) e karaktereve *kanxhi* përdorej nga gratë. Prandaj hiragana fillimisht fitoi popullaritet në mesin e grave, të cilave në përgjithësi nuk u lejohej qasja në të njëjtat nivele arsimimi si burrat, kështu që *hiragana* u përdor gjerësisht për herë të parë midis grave të gjykatës në shkrimin e komunikimeve personale dhe literaturës. Nga kjo vjen emri alternativ i *onnade* 女手 女手, "shkrimi i grave". Për shembull, *Përralla e Genxhit* dhe romane të tjera të hershme nga autore femra përdorën hiraganat gjerësisht ose ekskluzivisht. Edhe sot, hiragana ndihet se ka një cilësi femërore.

Autorët meshkuj filluan të shkruanin letërsi duke përdorur hiragana. Hiragana përdorej për shkrime jozyrtare si letrat personale, ndërsa katakana dhe kinezishtja përdoreshin për dokumente zyrtare. Në kohët moderne, përdorimi i hiraganës është përzier me shkrimin katakana. Katakana tani është transferuar në përdorime të veçanta si fjalët e huazuara së fundmi (d.m.th. që nga shekulli i XIX-të), emrat në transliterim, emrat e kafshëve, në telegrame dhe për theksim.

## Rendi dhe drejtimi i furçës

## Shiko edhe

* Kanxhi
* Katakana
* Romanizimi i japonishtes
* Romanizimi Hepburn
* Gjuha japoneze
* Gjuha klasike japoneze

## Shënime

## Referime