# Morfema

'Morfema' është njësia më e vogël e kuptimshme e një fjalë, që nuk mund të zbërthehet më tej. Një morfemë nuk është e njëjtë me një fjalë. Dallimi kryesor midis tyre është se një morfemë ndonjëherë nuk qëndron vetëm, por një fjalë, sipas përkufizimit, qëndron gjithmonë vetëm. Fusha gjuhësore e studimit kushtuar morfemave quhet morfologji.Morfema është rrënjore, ose ndajsshtesore. Morfema rrënjore është pjesa e fjalës që mbetet kur i hiqen të gjithë ndajshtesat. Kur një morfemë qëndron në vetvete, ajo konsiderohet si rrënjë sepse ka një kuptim të vetin (siç është morfema *mace*). Kur ajo varet nga një morfemë për të shprehur një ide, është ndajshtesë, sepse ka një funksion gramatikor (të tillë si *-t* te fjala *macet* për të treguar se është numri shumës). Çdo fjalë është e përbërë nga një ose më shumë morfema.

## Klasifikimi i morfemave

### Morfema të lira dhe të lidhura

Çdo morfemë mund të klasifikohet si e lirë ose e lidhur. Meqenëse kategoritë janë reciproke ekskluzive, një morfemë e caktuar do t'i përkasë saktësisht njërës prej tyre.

* Morfemat e lira mund të funksionojnë në mënyrë të pavarur si fjalë (p.sh. *qytet*, *qen*) dhe mund të shfaqen brenda leksemës (p.sh. *kryeqytet*, *qenush*).
* Morfemat e lidhura paraqiten vetëm si pjesë të fjalëve, gjithmonë në lidhje me një rrënjë dhe nganjëherë me morfema të tjera të lidhura. Për shembull, *mos-* paraqitet vetëm i shoqëruar nga morfema të tjera për të formuar një fjalë. Shumica e morfemave të lidhura janë ndajshtesa, veçanërisht parashtesa dhe prapashtesa. Shembuj të prapashtesat janë *-tar,* *-tor,* *-isht,* *-oj,* *-or,* -*shëm* dhe *-imë.* Morfemat e lidhura që nuk kanë ndajshtesa quhen morfema të leksikalizuara.

### Klasifikimi i morfemave të lidhura

Morfemat e lidhura mund të klasifikohen më tej si morfema derivacionale ose infleksionale. Dallimi kryesor midis morfemave derivacionale dhe morfemave infleksionale është funksioni i tyre për fjalët.

#### Morfemat derivacionale

* Morfemat fjalëformuese, kur kombinohen me një rrënjë, e ndryshojnë kuptimin semantik ose një pjesë të të folurit të fjalës. Për shembull, në fjalën *lumturi*, shtimi i morfemës së lidhur *-i* në rrënjën *i* *lumtur* ndryshon fjalën nga një mbiemër (*i* *lumtur*) në një emër (*lumturi*). Në fjalën *i paaftë*, *pa-* funksionon si morfemë fjalëformuese pasi ajo privon kuptimin e fjalës së formuar nga rrënja *i aftë*. Në përgjithësi, ndajshtesat e përdorura me një rrënjë të fjalës janë morfema të lidhura.

#### Morfema infleksionale

* Morfemat trajtëformuese ndryshojnë kohën, format e shtjellueshme, vetën ose numrin e një foljeje, ose numrin, gjininë, ose rasën e një emri, mbiemri ose përemri, pa ndikuar në kuptimin ose klasën e fjalës. Shembuj të aplikimit të morfemës infleksionale në fjalë janë: shtimi i *-t* te rrënja *mace* për të formuar *macet,* ose duke shtuar *-ur* te folja *qesh* për të formuar *qeshur.* Një morfemë infleksionale ndryshon formën e një fjale.

### Alomorfet

Alomorfet janë variante të një morfeme që ndryshojnë në shqiptim por janë semantikisht identike. Për shembull, shenjuesi i shumësit anglez *- (e)s* të emrave të rregullt mund të shqiptohen /-s/ (*bats*), /-z/, (*bugs*), ose /-ɪz, -əz/, (*buses*), në varësi të tingullit përfundimtar të formës së shumësit të emrit.

### Morfema zero

Në përgjithësi, këto lloje të morfemave nuk kanë ndryshime të dukshme. Për shembull, *dele* është edhe forma njëjës edhe shumës. Kuptimi i synuar rrjedh kështu nga përcaktori (në këtë rast, "disa-" ose "një-").

## Referime

## Lidhje të jashtme

* Fjalor i termave të leximit
* Referencë gjithëpërfshirëse dhe e kërkueshme e morfemës
* Gjuhësia 001 - Leksioni 7 - Morfologjia nga Prof. Mark Lieberman
* Shqiptimi i fjalës morfemë