# Kanxhi

Kanxhi e shkruajtur me furigana
**Kanxhi** (japonisht: 漢字, Hepburn: *kanji*, shqiptimi fonetik: [kaɲdʑi]) janë karaktere kineze logografike të marra nga familja kineze e shkrimeve të përdorura në shkrimin e japonishtes. Ato u bënë pjesë e rëndësishme e sistemit të shkrimit japonez gjatë kohës së japonishtes së vjetër dhe përdoren akoma, së bashku me rrokëshet e derivuara: *hiragana* and *katakana*. Karakteret kanë shqiptime japoneze; shumica kanë dy, me një të bazuar mbi tingullin kinez. Disa karaktere u shpikën në Japoni duke ndërtuar përbërësit e karaktereve nga karaktere të tjera kineze. Pas Restaurimit Meixhi, Japonia bëri përpjekje për ti thjeshtuar karakteret, sipas një proçesi të ngjashëm me atë që do të përdorej më vonë në Kinë. Këto përpjekje u bënë me qëllim për të rritur arsimimin e popullit. Që prej viteve 1920, qeveria japoneze ka publikuar periodikisht listat e karaketereve për të përmirësuar arsimimin e popullsisë mes gjithë atij lëmi kanxhish. Ka pothuajse 3,000 kanxhi që përdoren në emrat japonezë dhe në komunikimin e përditshëm.

Termi *kanxhi* në japonisht fjalë për fjalë do të thotë "karaktere Han ". Është shkruar në japonisht duke përdorur të njëjtat karaktere si në kineziçen tradicionale dhe të dyja i referohen sistemit të shkrimit të karaktereve të njohur në kinezisht si *hanzi* (汉字" karakteret Han"). Përdorimi domethënës i simboleve kineze në Japoni filloi së pari të përhapet rreth shekullit të V-të pas Krishtit dhe që atëherë ka pasur një ndikim të thellë në formësimin e kulturës, gjuhës, letërsisë, historisë dhe të dhënave japoneze. Artefaktet e gurit të bojës në vendet arkeologjike që datojnë në periudhën e hershme Jajoi u zbulua se përmbanin karaktere kineze.

Megjithëse disa karaktere, siç përdoren në japonisht dhe kinezisht, kanë kuptime dhe shqiptime të ngjashme, të tjerët kanë kuptime ose shqiptime që janë unike për njërën ose tjetrën gjuhë. Për shembull,誠do të thotë 'i sinqertë' në të dyja gjuhët, por shqiptohet *makoto* ose *sei* në japonisht, dhe *çéng* në kinezishten standarde mandarine. Karakteret individuale kanxhi të shpikura në Japoni, ose fjalët shumë-kanxhi të krijuara në japonisht, kanë ndikuar dhe janë huazuar gjithashtu në gjuhën kineze, koreane dhe vietnameze kohët e fundit. Për shembull, fjala për telefon, 電話*denva* në japonisht, kalket si *diànhuà* në mandarinishten kineze, *điện thoại* në vietnamisht dhe 전화 *xheonhva* në koreanisht.

## Historia

*Nihon Shoki* (720 pas Krishtit), i konsideruar nga historianët dhe arkeologët si regjistrimi më i plotë historik ekzistues i Japonisë së lashtë, u shkrua tërësisht në kanxhi.
Karakteret kineze erdhën fillimisht në Japoni me vula zyrtare, letra, shpata, monedha, pasqyra dhe sende të tjera zbukuruese të importuara nga Kina. Shembulli më i hershëm i njohur i një importi të tillë ishte vula e artë e Mbretit të Na, e dhënë nga perandori Guangvu i Hanit një emisari Wa në vitin 57 pas Krishtit. Në vendet arkeologjike të periudhës Jajoi janë gjetur edhe monedha kineze, si dhe gurë boje nga shekulli i parë pas Krishtit.Yamazaki, Kento (October 5, 2001). "Tawayama find hints kanji introduced in Yayoi Period". *The Japan Times*. Archived from the original on February 15, 2022. Kontrolluar në 15 shkurt 2022.</ref> Megjithatë, populli japonez i asaj epoke ndoshta kishte pak ose aspak ide rreth këtij shkrimi, dhe ata do të mbeteshin relativisht analfabetë deri në shekullin e pestë pas Krishtit, kur shkrimi në Japoni u bë më i përhapur. Sipas *Nihon Shoki* dhe *Koxhiki*, një studiues gjysmë legjendar i quajtur Uani u dërgua në Japoni nga Mbretëria (Koreane) Baekje gjatë mbretërimit të perandorit Oxhin në fillim të shekullit të pestë, duke sjellë me vete njohuri për konfucianizmin dhe karakteret kineze.

Në kohët e lashta, letra ishte aq e rrallë sa njerëzit i shkruanin kanxhit në shirita të hollë, drejtkëndorë druri, të quajtur *mokkan* ([undefined] Error: {{Lang}}: pa tekst (help)). Këto dërrasa druri përdoreshin për komunikim ndërmjet zyrave qeveritare, etiketat për mallrat e transportuara ndërmjet vendeve të ndryshme dhe praktikën e shkrimit. Kanxhi më i vjetër i shkruar në Japoni, i zbuluar deri më tani, ishte shkruar me bojë në dru si një rrip druri i datuar në shekullin e VII-të, një regjistrim tregtimi për rroba dhe kripë.

Në japonishten moderne, kanxhit përdoren për të shkruar disa fjalë ose pjesë fjalësh (zakonisht fjalë me përmbajtje si emrat, rrënjët e mbiemrave dhe rrënjët e foljeve ), ndërsa *hiragana* përdoren për të shkruar folje të lakuara dhe mbaresa mbiemrash, plotësues fonetikë për të sqaruar leximet (*okurigana*), pjesëzat dhe fjalët e ndryshme që nuk kanë kanxhi ose kanxhit e të cilave konsiderohen të paqarta ose shumë të vështira për t'u lexuar ose mbajtur mend. *Katakana* përdoret më së shumti për të përfaqësuar onomatopetë, fjalë të huazuara jo-japoneze (përveç atyre të huazuara nga kinezishtja e lashtë), emrat e bimëve dhe kafshëve (me përjashtime) dhe për theksimin e fjalëve të caktuara.

## Leximet

| **Tipologjia e huazimit të personazheve Han** |
| --- |
|  | **Kuptimi** | **Shqiptimi** |
| a) semantike *mbi* | L1 | L1 |
| b) *kun* semantike | L1 | L2 |
| c) *on* fonetike | - | L1 |
| d) *kun* fonetike | - | L2 |
| \*Me L1 që përfaqëson gjuhën e huazuar (Kinezisht) dhe L2 që përfaqëson gjuhën e huamarrjes (Japonisht).  |

Kanxhi individual mund të përdoret për të shkruar një ose më shumë fjalë ose morfema të ndryshme, duke çuar në shqiptime ose "lexime" të ndryshme. Leximi i saktë përcaktohet nga shenjat kontekstuale, të tilla si nëse karakteri është pjesë e një fjale të përbërë ose një fjalë të pavarur, kuptimi i saktë i synuar i fjalës dhe vendndodhja e saj brenda fjalisë. Për shembull,今日 lexohet kryesisht *kjo*, që do të thotë "*sot*", por në shkrimin formal në vend të kësaj lexohet *konniçi*, që do të thotë "*në ditët e sotme*", që kuptohet nga konteksti. *Furigana* përdoret për të specifikuar lexime të paqarta, të tilla si lexime të rralla, letrare ose ndryshe jo standarde.

Leximet e kanxhive kategorizohen si *on'jomi* (音読み, fjalë për fjalë "*lexim i zërit*", nga kinezishtja) ose *kun'jomi* (訓読み, fjalë për fjalë "*që do të thotë lexim*", japoneze amtare), dhe shumica e karaktereve kanë të paktën dy lexime, të paktën një nga secili.

Megjithatë, disa personazhe kanë vetëm një lexim të vetëm, si për shembull 菊, *kiku*, "krisanteum", një lexim *on*}} ose 鰯, ivashi, "sardele", një lexim *kun*}}; vetëm *kun* janë të zakonshme për kanxhit e krijuara nga gjuha japoneze (*kokuxhi*).

Disa kanxhi të zakonshëm kanë dhjetë ose më shumë lexime të mundshme; shembulli më kompleks i zakonshëm është 生*, i cili lexohet si sei, shoo, nama, ki, ou, i-kiru, i-kasu, i-keru, u-mu, u-mareru, ha-eru* dhe *ha-jasu*, duke arritur në total tetë lexime bazë (dy të parat janë *on*, ndërsa pjesa tjetër janë *kun*), ose 12 nëse foljet e rrjedhura numërohen si të dallueshme; shih okurigana § 生 për detaje.

### *On'jomi* (lexim kino-japonez)

音読み, **on'jomi**, f.p.f. "kuptimi i bazuar mbi tinguj", leximi kino-japonez, është pasardhësi modern i përafrimit japonez të shqiptimit bazë kinez të karakterit në kohën kur ishte paraqitur. Shpesh përmendej më parë si **lexim përkthimi**, pasi ishte lexim i shqiptimeve të hamendësuara kineze, por nuk ishte shqiptim ose lexim kinez, i ngjashëm me shqiptimin në anglisht të fjalëve të huazuara nga latinishtja. Ekzistojnë gjithashtu kanxhi të krijuar nga japonezët dhe të cilëve u është dhënë një lexim *on'jomi* pavarësisht se nuk është një karakter me origjinë kineze. Disa kanxhi u paraqitën nga pjesë të ndryshme të Kinës në kohë të ndryshme, dhe kështu kanë shumë *on'jomi*, dhe shpesh kuptime të shumëfishta. *Kanxhi* i shpikur në Japoni (kokuxhi) normalisht nuk do të pritej të kishte *on'jomi*, por ka përjashtime, siç është karakteri 働 "të punosh", që ka *kun'jomi* " *hatara(ku)* " dhe *on'jomi* " *doo* ", dhe 腺 "gjendra", e cila ka vetëm *on'jomi* " *sen* "— në të dyja rastet këto vijnë nga *on'jomi* i përbërëses fonetike, përkatësisht 動" *doo* " dhe 泉" *sen* ".

Në përgjithësi, *on'jomi* klasifikohen në katër lloje sipas rajonit dhe kohës së origjinës:

* 呉音, **Go-on**, "tingulli Vu", leximet rrjedhin nga shqiptimi i përdorur në Dinastitë Veriore dhe Jugore të Kinës gjatë shekujve të V dhe të VI, kryesisht nga e folmja e kryeqytetit Xhiankang ( Nanxhing/Nanking sot). Ato janë të lidhur me kinezishten Vu dhe gjuhën shangaineze.
* 漢音, **Kan-on**, "tingulli Han", leximet vijnë nga shqiptimi i përdorur gjatë dinastisë Tang në shekujt e VII dhe të IX, kryesisht nga e folmja standarde e kryeqytetit, Çang'an ( Xi'an modern). Këtu, *Kan* u referohet kinezëve Han ose vetë Kinës.

Shembuj (lexime të rralla në kllapa)| Kanxhi | Kuptimi | Go-on | Kan-on | Tō-on | Kan'jō-on |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 明 | të ndritshme | *mjō* | *mei* | ( *min* ) | - |
| 行 | shko | *gjō* *gō* | *kō* *kō* | ( *një* ) | - |
| 極 | ekstreme | *goku* | *kjoku* | - | - |
| 珠 | perla | *shu* | *shu* | *xhu* | ( *zu* ) |
| 度 | shkallë | *bëj* | ( *deri te* ) | - | - |
| 輸 | transporti | ( *shu* ) | ( *shu* ) | - | *xhu* |
| 雄 | mashkullore | - | - | - | *jū* |
| 熊 | ariu | - | - | - | *jū* |
| 子 | fëmijë | *shi* | *shi* | *su* | - |
| 清 | qartë | *shō* | *sei* | *(shin)* | - |
| 京 | kapitale | *kjo* | *kei* | *(të afërmit)* | - |
| 兵 | ushtar | *hjō* | *hei* | - | - |
| 強 | të fortë | *gō* | *kjo* | - | - |

* 唐音, **Tō-on**, "tingulli Tang", leximet bazohen mbi shqiptimet e dinastive të mëvonshme të Kinës, si Song dhe Ming. Ato mbulojnë të gjitha leximet e marra nga Periudha Heian deri në Periudhën Edo. Kjo njihet gjithashtu si 唐宋音, *Toso-on*, tingulli Tang dhe Song.
* 慣用音, **Kan'jō-on**, "tingulli zakonor", leximet, të cilat janë lexime të gabuara ose të ndryshuara të kanxhive të cilat janë pranuar në gjuhën japoneze.

Forma më e zakonshme e leximit është *kan-on*, dhe përdorimi i një leximi jo- *kan-on* në një fjalë ku leximi *kan-on* është i mirënjohur është një shkak i zakonshëm i gabimeve ose vështirësive në lexim.

## Shiko edhe

* Romanizimi i japonishtes
* gjuha klasike japoneze
* gjuha japoneze

## Referime