Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Unicode

**Unicode** është një standart internacional, në të cilën përcaktohet për çdo shenjë ose element teksti një kod digital për të gjitha shenjat shkrimet e botës dhe systemet e shenjave.

### Kodet, memorizimi dhe transmetimi

Kodet e shenjave të unicode pasqyrohen hexadecimal me nje „U+“ përpara.
Memorizimi i shenjave të unicode behet në formate të ndryshme:

### Institutet e normativave

Unicode Consortium u themelua ne vitin 1991, dhe është përgjegjës për standartin industrial unicode.
Nga organizata internacionale për standartizime ISO (International Organization for Standardization) parashtrohet norma internationale ISO 10646. Të dyja institutet kooperojnë ngushtë me njëra-tjetrën.

## Lidhje të jashtme

* Unicode Consortium (Në anglisht)
* Tabella e kodeve Tabella e kodeve (unicode)
* UTF-8- dhe Unicode-FAQ për Unix/Linux (Markus Kuhn, në anglisht)
* Unicode-System (përshkrim në html-kompendium selfhtml]
* Imperia Unicode- dhe Multi-Language-Howto (Në gjermaisht, përshkrim i hollësishëm për unicode)
* BOCU-1, MIME-kompatible Unicode-Kompression (Në anglisht)

Standarte:

* RFC 3629 (UTF-8, një format transformues i ISO 10646)
* RFC 3492 (Punycode, për shenjat e veçanta në emrat-domain)
# Alfabeti Fonetik Ndërkombëtar

IPA-Tabel (anglisht)
**Alfabeti Fonetik Ndërkombëtar** (shk.: *IPA* / shk. sq: *AFI* / *AFN*) është një alfabet fonetik, një marrëveshje ndëkombëtare për mbledhjen e shenjave fonetike. Me ndihmën e tij mund të përshkruhen saktë tingujt e të gjitha gjuhëve njerëzore. Parimi mbi të cilin mbështetet IPA është paraqitja me një simbol të veçantë e një foneme ose varianti fonematik. Pra, çdo tingull njerëzor paraqitet me një simbol të veçantë grafik.

Tabela e shenjave të IPA përdor pjesërisht shkronja të modifikuara dhe të plotësuara të alfabetit latin dhe alfabetit grek. Këto shkronja speciale janë marrë te Unicode në zonën U+0250 deri U+02AF.

**IPA** nuk duhet ngatërruar me Shoqatën Ndërkombëtare Fonetike, IPA, e cila e ka krijuar IPA-n.

## Gjuha Shqipe

Alfabeti i shqipes së sotme, me simbolet e tij fonetike, është i bazuar në alfabetin latin. Drejtshkrimi i gjuhës shqipe është fonetik, d.m.th. në përgjithësi një shkronje i korrespondon një fonemë, ose më thjesht, fjalët lexohen ashtu siç shkruhen. Alfabeti i gjuhës shqipe është shumë afër *IPA* (AFN). Bëjnë përjashtim dyshkronjëshat, për të cilat IPA përdor shenja të veçanta. Me të hyrë një fjalë e huaj në shqipe, fonemat e huaja i përshtaten sistemit fonetik të shqipes.

Transkriptimi fonetik i alfabetit të gjuhës shqipe me anë të **Alfabetit Fonetik Ndërkombëtar**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Shkr. i M. | A | B | C | Ç | D | DH | E | Ë | F | G | GJ | H | I | J | K | L | LL | M | N | NJ | O | P | Q | R | RR | S | SH | T | TH | U | V | X | XH | Y | Z | ZH |
| Shkr. i V. | a | b | c | ç | d | dh | e | ë | f | g | gj | h | i | j | k | l | ll | m | n | nj | o | p | q | r | rr | s | sh | t | th | u | v | x | xh | y | z | zh |
| AFI/AFN | a | b | ʦ | ʧ | d | ð | ɛ | ə | f | ɡ | ɟ | h | i | j | k | l | ɫ | m | n | ɲ | ɔ | p | c | ɾ | r | s | ʃ | t | θ | u | v | ʣ | ʤ | y | z | ʒ |

## Burimi i të dhënave

## Shiko edhe

* Shqiptimi
# Shkrimi

Sistemet e shkrimit sot në botë.
Disa sisteme shkrimi.
**Shkrimi** është paraqitja pamore e sendeve dhe mendimeve të shprehura në një gjuhë, duke përdorur shkronjat apo shenja të tjera. Shenjat e shkronjave janë shënime tingujsh, apo grup tingujsh, që përmblidhen në një alfabet. Pas përkthimit gojor, shkrimi është mënyra e parë e komunikimit mes njerëzve, dhe mjeti i parë i përdorur për ruajtjen dhe përçimin e të dhënave dhe informacionit.

## Historia e shkrimit

Shkrimi u shpik 3500 p.r.K dhe quhej kuneiform shkruhej ne pllaka balte me ane te kunjave.

## Llojet e shkrimit

* të shkruarit përshkrues,
* te shkruarit tregues,
* të shkruarit parashtrues/shpjegues,
* të shkruarit argumentues/bindës,
* të shkruarit krijues ose artistik.

## Shiko edhe

* Drejtshkrimi
* Stenografia
* Shkresa
# Shqiptimi

**Shqiptimi** është mënyra në të cilën flitet një fjalë ose një gjuhë. Kjo mund t'i referohet sekuencave përgjithësisht të dakorduara të tingujve të përdorur për të folur një fjalë ose gjuhë të caktuar në një dialekt të caktuar (shqiptim "i saktë" ose "standard") ose thjesht mënyrës se si një individ i caktuar flet një fjalë ose gjuhë.

Shqiptimet e fjalëve mund të gjenden në vepra referuese si fjalorë. Fjalorët me qëllime të përgjithshme zakonisht përfshijnë vetëm shqiptime standarde, por shqiptimet rajonale ose dialektore mund të gjenden në vepra më specifike. Ortoepia do të thotë shqiptim i konsideruar i saktë, ose studim i tij.

Një fjalë mund të thuhet në mënyra të ndryshme nga individë ose grupe të ndryshme, në varësi të shumë faktorëve, si: kohëzgjatja e ekspozimit kulturor të fëmijërisë së tyre, vendndodhja e vendbanimit të tyre aktual, çrregullimet e të folurit ose zërit, grupi i tyre etnik, klasa e tyre shoqërore ose arsimimi i tyre.

## Terminologjia gjuhësore

Rrokjet janë kombinime të njësive të tingullit (fonetika), për shembull "goo" ka një rrokje të përbërë nga [g] dhe [u]. Dega e gjuhësisë që studion këto njësi tingulli është fonetika. Telefonat që luajnë të njëjtin rol grupohen së bashku në klasa të quajtura fonema ; studimi i këtyre është fonemika ose fonematika ose fonologjia. Telefonat si përbërës të artikulimit zakonisht përshkruhen duke përdorur Alfabetin Fonetik Ndërkombëtar (IPA).

## Shiko gjithashtu

* Elision
* Elokucioni
* Epenteza
* Ndihmë:IPA/Anglisht - çelësi kryesor i përdorur në artikujt e Wikipedia-s për të transkriptuar shqiptimin e fjalëve angleze
* Ndihmë:Çelësi i kthimit të shqiptimit - një çelës dytësor për shqiptimin që imiton ortografinë angleze
* Metateza (gjuhësi)

## Referime
# Sistemi i shkrimit

Një **sistem shkrimi** është një metodë e përfaqësimit vizual të komunikimit verbal, bazuar në një **skenar** dhe një grup rregullash që rregullojnë përdorimin e tij.

Ndërsa të shkruarit dhe të folurit janë të dobishëm në përcjelljen e mesazheve, shkrimi ndryshon në të qenit gjithashtu një formë e besueshme e ruajtjes dhe transferimit të informacionit. Sistemet e shkrimit kërkojnë mirëkuptim të përbashkët midis shkrimtarëve dhe lexuesve të kuptimit pas grupeve të personazheve që përbëjnë një skenar. Pa një kuptim të ndërsjellë të kuptimeve pas shkrimit dhe leximit (nëpërmjet gjërave si shkrim-leximi, kuptimi i të lexuarit, transliterimi dhe përkthimi), një sistem shkrimi mund të bëhet i padobishëm. Shkrimi zakonisht regjistrohet në një medium të qëndrueshëm, si letra ose ruajtja elektronike, megjithëse mund të përdoren gjithashtu metoda jo të qëndrueshme, të tilla si shkrimi në një ekran kompjuteri, në një dërrasë të zezë, në rërë ose me shkrim qielli. Leximi i një teksti mund të realizohet thjesht në mendje si një proces i brendshëm, ose të shprehet gojarisht.

Sistemet e shkrimit mund të vendosen në kategori të gjera si alfabete, rrokje ose logografi, megjithëse çdo sistem i veçantë mund të ketë atribute të më shumë se një kategorie. Në kategorinë alfabetike, një grup standard shkronjash përfaqësojnë tingujt e të folurit. Në një rrokje, çdo simbol lidhet me një rrokje ose mora. Në një logografi, çdo personazh përfaqëson një njësi semantike si një fjalë ose morfemë. Abjadët ndryshojnë nga alfabetet në atë që zanoret nuk tregohen, dhe në abugida ose alfabete çdo karakter përfaqëson një çiftim bashkëtingëllore-zanore.

Alfabetet zakonisht përdorin një grup prej më pak se 100 simbolesh për të shprehur plotësisht një gjuhë, ndërsa rrokjet mund të kenë disa qindra dhe logografitë mund të kenë mijëra simbole. Shumë sisteme shkrimi përfshijnë gjithashtu një grup të veçantë simbolesh të njohura si shenja pikësimi, të cilat përdoren për të ndihmuar interpretimin dhe për të ndihmuar në kapjen e nuancave dhe ndryshimeve në kuptimin e mesazhit që komunikohen verbalisht me anë të sinjaleve në kohën, tonin, theksin, lakimin ose intonacionin.

Sistemet e shkrimit u paraprinë nga proto-shkrimi, i cili përdorte piktograme, ideograme dhe simbole të tjera mnemonike. Proto-shkrimit i mungonte aftësia për të kapur dhe shprehur një gamë të plotë mendimesh dhe idesh. Shpikja e sistemeve të shkrimit, e cila daton që nga fillimi i epokës së bronzit në epokën e vonë neolitike të fundit të mijëvjeçarit të IV para Krishtit, mundësoi regjistrimin e saktë të qëndrueshëm të historisë njerëzore në një mënyrë që nuk ishte e prirur për të njëjtat lloje gabimesh. e cila historia gojore është e pambrojtur. Menjëherë pas kësaj, shkrimi siguroi një formë të besueshme të komunikimit në distancë. Me ardhjen e botimit, ai siguroi mediumin për një formë të hershme të komunikimit masiv.

## Shiko edhe

* Shkrimi

## Referime
# Gjuha popullore

**Gjuha popullore** e njohur ndonjëherë edhe me emrin **gjuha vernakulare** është forma e zakonshme, joformale dhe e folur e një gjuhe ose dialekti, veçanërisht kur perceptohet si gjuhë me status më të ulët shoqëror ose më pak prestigj sesa gjuha standarde, e cila është më e kodifikuar, e promovuar në mënyrë institucionale, letrare ose formale.

## Përmbledhje

Në një kuptim më të ngushtë, çdo variant i veçantë i një gjuhe natyrore që nuk ka një perceptim të përhapur të statusit të lartë, dhe ndonjëherë madje mbart stigmë shoqërore, quhet gjithashtu **dialekt vernakular**, **dialekt jostandard**, etj. dhe zakonisht është varieteti vendas i folësve të saj. Pavarësisht nga ndonjë stigmë e tillë, të gjitha dialektet jostandarde janë varietete të plota të gjuhës me strukturën e tyre gramatikore, sistemin e tingujve, trupin e fjalorit, etj.

**Gjuha popullore** ka historinë e saj që është lidhur ngushë me historinë e popullit që e ka folur atë gjuhë në rrymë të shekujve. Historia e Shqipes është historia e një gjuhe që u ka qëndruar rrebesheve të kohës duke ruajtur më së miri fytyrën e saj. Gjuha popullore është gjuha që e pë e përdorin shtresat e gjera popullore në komunikimin e përditshëm. Ajo përbëhet nga dialektet e të folmet e krahinave të ndryshme, të cilat së bashku me gjuhën standarde përbëjnë gjuhën e përbashkët kombëtare të një populli.

Gjuha shqipe së bashku me disa gjuhë të tjera me burim të përbashkët, bën pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane, të cilat janë folur qysh nga kohërat e hershme parahistorike në trevat që nga India në Evropë.

Përkatësia e shqipes në familjen e gjuhëve indoevropiane, shfaqet në të gjitha nënsistemet e saj. Pra, gjuha shqipe ka ruajtur nga faza e hershme e indoevropianishtes disa tipare të rëndësishme gjuhësore.

## Shih edhe

* Gjuhësia
* Gjuha shqipe
* Gjuha amtare

## Referime
# Fjala e huazuar

**Fjala e huazuar** është ajo fjalë e cila është ‘’huazuar’’ nga një gjuhë e huaj dhe për dallim nga barbarizmat, kjo i përshtatët gjuhës që e ka huazuar për nga fonetika, morfologjia dhe ortografia (p.sh. shqip *muri* nga latinishtja *murus*).
Etimologjitë në vazhdim e ilustrojnë lidhjen e shqipes me gjuhët indo-evropiane (një yll që i paraprin fjalës tregon të pavërtetuarat, fjala burimore indo-evropiane hipotetike) :
pesë (nga Geg. i lashtë pansë nga \*pénkʷe)
zjarr, zjarme (nga \*xherma nga \*gʷʰermós)
natë (nga \*nóktis)
dhëndër (nga \*xandor nga \*ǵomh₃-ter-)
gjarpër (nga \*sérpeno)
bjer (nga \*bʰere)
djeg (nga \*dʰégʷʰo)
kam (nga \*kagmi)
pata (nga \*pót-)
pjek (nga \*pékʷo)
thom, thotë (nga \*cāmi, \*cāte nga \*ḱéh₁mi, \*ḱéh₁te)
# Huazimi kalk

Në gjuhësi, **huazimikalk** ose **huazimii përkthyer** është një fjalë ose sintagmë e huazuar nga një gjuhë tjetër me përkthim fjalë për fjalë ose rrënjë për rrënjë. Për shembull, fjala angleze "skyscraper" u huazua si kalk në dhjetëra gjuhë të tjera. Një shembull tjetër i dukshëm janë emrat latinë të ditëve të javës, të cilët u lidhën nga folësit e lashtë gjermanikë me perënditë e tyre, duke ndjekur një praktikë të njohur si **interpretatio germanica*code: lat promoted to code: la* : latinishtja "Dita e Mërkurit", **Mercurii dies*code: lat promoted to code: la*  (më vonë "*mercredi*code: fra promoted to code: fr  " në frëngjishten moderne ), u huazua në protogjermanishten e vonë si "Dita e Wōđanaz" (\**Wodanesdag* ), e cila u bë **Wōdnesdæg** në anglishten e vjetër, pastaj "Wednesday" në anglishten moderne.

Vetë termi *kalk* është një huazim nga emri francez *calque* ("gjurmim, imitim, kopje"). Huazimi kalk është i ndryshëm nga përputhja fono-semantike: ndërsa të huazuarit kalk përfshin përkthimin semantik, ai nuk konsiston në përputhjen fonetike - d.m.th., në ruajtjen e tingullit të përafërt të fjalës së huazuar duke e përputhur atë me një fjalë ose morfemë paraekzistuese me tingull të ngjashëm në gjuhën e synuar.

Për ta vërtetuar se një fjalë është një huazim kalk kërkon ndonjëherë më shumë dokumentacion sesa një huazim i papërkthyer, sepse, në disa raste, një frazë e ngjashme mund të ketë lindur në të dyja gjuhët në mënyrë të pavarur. Ky ka më pak gjasa të ndodhë kur gramatika e kalkut të propozuar është krejt e ndryshme nga ajo e gjuhës së huamarrjes, ose kur kalku përmban imazhe më pak të dukshme.

## Referime

**Bibliografia Kasparek, Kristofer . 1983. “Mundi i pafund i përkthyesit”. *The Polish Review* 28(2):83–87.
* Robb: Fjalë gjermane angleze
* Zuckermann, Ghil'ad . 2003. *Kontakti gjuhësor dhe pasurimi leksikor në hebraishten izraelite* . Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-1723-X
* 2009. "Hibriditeti kundrejt ringjalljes: Shkaktari, forma dhe modele të shumëfishta." *Journal of Language Contact* (2):40–67.

## Lidhje të jashtme

* EtymOnline
* Merriam Webster Online
# Telefoni

Telefon i vitit 1896 prodhim Suedez
**Telefoni** eshte nje mjet me i rendesishem komunikimi.Shpikesi i telefonit eshte Aleksander Bell (viti 1870). Me ndihmen e telefonit dy persona komunikojne me njeri-tjetrin.Per kete qellim eshte krijuar nje rrjet i gjere telefonik, i cili vazhdimisht behet me i madh, duke perfshire gjithe boten.Sot ky rrjet perdoret edhe ne fusha te tjera te komunikimit, si faksi, posta elektronike, interneti etj. Disa lloje te telefonav jane: aparati telefonik, mikrotelefoni dhe i fundit eshte rrjeti telefonik i cili mundeson qe dy persona te flasin me njeri-tjetrin.

## Historiku

Telefoni është një mjet që u zbulua ne vitet 1800, gjerësisht rreth viti 1860.

Rreth zbulimit te tij, apo shpikjes së tij ka pasur shumë thashetheme, mirëpo te gjitha këto morën fund zyrtarisht vetëm më 11 janar 2002, kur shpikësi zyrtar i telefonit emërohet italiani Antonio Meucci duke i marrë keshtu titullin e deriatëhershëm zbuluesit Alexander Graham Bell.

## IP Telefonia

Internet Protocol (IP) telefonia (gjithashtu e njohur edhe si Telefonia e Internetit) është një shërbim i bazuar në Voice over IP (VoIP), një teknologji përçarëse e cila shpejt është duke marrë fitime të mëdha kundër teknologjive tradicionale të telefonit. Në Japoni dhe Korenë Jugore më shumë se 10 % e abonentëve, që nga janari i vitit 2005, janë kthyer në këtë shërbim të telefonisë digjitale. Një artikull i janarit të vitit 2005 nga revista javore Newsweek ka sugjeruar se internet telefonia ndoshta mund të bëhet "sendi tjetër i madh". Përderisa nga viti 2006 kompanitë e VoIP ofrojnë shërbime për konsumator dhe biznese.

## Përdorimi

Nga fundi i vitit 2006, në tërë botën ishin afër katër miliardë abonues të telefonisë mobile dhe fikse dhe afër një miliardë përdorues të internetit në të gjithë botën. Kjo e ndarë në 1,27 miliardë abonues të telefonisë fikse dhe 2,68 miliardë abonues të telefonisë mobile.

Sipas një artikulli të botuat në Wall Street Journal në tetor 2010, rreth 15,8 % e banorëve te Shteteve te Bashkuara të Amerikës përdor vetëm telefoninë mobile e nuk ka në përdorim një numër fiks dhe kjo dukuri vjen në rritje nga viti në vit.
Telefoni më me vlerë dhe më i mirë është Iphone i kompanise se madhe apple.Ai është i shpejtë dhe i lehtë,ka kamer shumë të mirë dhe teknologjinë më moderne gjithashtu është edhe telefoni më i përdorur në ditët e sotme.

Ne vitin 2016 perdorshmeria e telefonave ka ndrushuar plotesisht pasi teknologjia eshte zhvilluar tej mase dhe telefona e mencur (smartphone) jane duke u perdorur shume ndersa ato telefone te teknologjise se vjeter nuk perdoren dhe aq shume ne ditet e sotme.

## Shih edhe

* Posta
* Telegrafi
* Komunikimi
* Telekomunikacioni