# Karavaxho

| Karavaxho |
| --- |
| Caravaggio |
| Portret i Karavaxhos nga Ottavio Leoni, rr. 1621 (karboncin i zi dhe pastel në letër blu, 23,4 × 16,3 cm), Firence, Biblioteka Marucelliana, inventari n. BMF DIS. VOL. H n. 4. |
| Lindi | Michelangelo Merisi (ose Amerighi) nga Caravaggio 29 shtator 1571 (454 vjeç) Milano, Dukati i Milanos |
| Vdiq | 18 korrik 1610 (38 vjeç) Porto Ercole, Stato dei Presidi |
| Arsimi | Simone Peterzano |
| Njohur për | Pikturë |
| Vepra të shquara | * *Prerja e kokës së Shën Gjon Pagëzorit*
* *Thirrja e Shën Mateut*
* *Muzikantët*
 |
| Lëvizjet | Piktura Baroke, tenebrizmi |
|  |
| Patron(s) | Kardinal Francesco Maria del Monte Alof de Wignacourt |
|  |
|  |
| Nënshkrimi |
|  |
|  |

**Karavaxho**, pseudonimi i **Michelangelo Merisi** (*Michelangelo Merigi* ose **Amerighi**) **da Caravaggio** (shqiptim italisht: [mikeˈlandʒelo meˈriːzi da (k)karaˈvaddʒo]; 28 shtator 1571 – 18 korrik 1610) ishte një piktor italian aktiv në Romë, Napoli, Maltë dhe Siçili nga vitet 1590 deri në vitin 1610. Pikturat e tij kombinojnë një vëzhgim real të gjendjes njerëzore, fizike dhe emocionale, me një përdorim dramatik të ndriçimit, i cili kishte një ndikim formues në pikturën baroke.

Karavaxho zbatoi vëzhgimin e afërt fizik me një përdorim dramatik të *chiaroscuro*-s që do të njihej si *tenebrizëm*. Ai e bëri teknikën një element stilistik dominues, duke errësuar hijet dhe duke ndryshuar subjektet në rreze të ndritshme të dritës. Karavaxho shprehu gjallërisht momente dhe skena vendimtare, shpesh duke shfaqur luftra të dhunshme, tortura dhe vdekje. Ai punoi me shpejtësi, me modele të gjalla, duke preferuar të heqë dorë nga vizatimet dhe të punojë direkt në kanavacë. Ndikimi i tij në stilin e ri barok që doli nga manierizmi ishte i thellë. Ajo mund të shihet drejtpërdrejt ose tërthorazi në veprën e Peter Paul Rubensit, Jusepe de Ribera, Gian Lorenzo Bernini dhe Rembrandtit, dhe artistët në gjeneratën e ardhshme që ishin nën ndikimin e tij u quajtën "Caravaggisti" ose "Caravagesques" tenebristë ose *tenebrosi* (*errëtistë*).

Karavaxho u trajnua si piktor në Milano përpara se të zhvendosej në Romë, kur ishte në të njëzetat e tij. Ai zhvilloi një emër të konsiderueshëm si artist dhe si një njeri i dhunshëm, prekës dhe provokues. Në një përleshje ai do të vriste Ranuccio Tommasoni-n, që çoi në dënimin e tij me vdekje për vrasje dhe e detyroi të ikte në Napoli. Atje ai e vendosi përsëri veten si një nga piktorët më të shquar italianë të brezit të tij. Në vitin 1607 ai udhëtoi në Maltë dhe në Siçili, duke kërkuar një falje papale për dënimin e tij. Në vitin 1609 ai u kthye në Napoli, ku ishte i përfshirë në një përleshje të dhunshme; fytyra e tij u shpërfytyrua dhe qarkulluan thashetheme për vdekjen e tij. U ngritën pyetje rreth gjendjes së tij mendore, për shkak të sjelljes së tij të çrregullt dhe të çuditshme. Ai do të vdiste në vitin 1610 nën rrethana të pasigurta, gjatë rrugës së tij nga Napoli në Romë. Raportet pohonin se ai vdiq nga ethet, por janë bërë sugjerime se ai ishte vrarë ose se ai vdiq nga helmimi nga plumbi.

Piktura e tij paraqet një ndjeshmëri të shkëlqyer ndaj paraqitjes së përmasës njerëzore, fizike dhe emotive, edhe nëpërmjet besnikërisë ndaj modelit të gjallë e përdorimit skenografik të dritës, karakteristika që u konsideruan revolucionare për kohën, në kundërshtim tërësor me praktikën akademike rafaeleske. Elementi kryesor i stilit të tij konsistonte në realizimin e prespektivës dhe tre-përmasisë, nëpërmjet përdorimit dramatik dhe teatral të teknikës së *chiaroscuro-s*. Stili i Karavaxhos frymëzoi pikturën baroke, por baroku inkorporoi vetëm dramën e *chiaroscuro-s* së tij, pa realizmin psikologjik. Stili u zhvillua dhe modelet ndryshuan, dhe Karavaxho humbi famën e tij. Në shekullin XX interesi për punën e tij u ringjall dhe rëndësia e tij për zhvillimin e artit perëndimor u rivlerësua. Historiani i artit i shekullit XX, André Berne-Joffroy, pohon se: *Ajo që fillon në punën e Karavaxhos është, mjaft thjeshtë, pikturë moderne*.

## Biografia

### Jeta e hershme (1571-1592)

*Shportë Frutash*, rr. 1595-1596, vajë në kanavacë, Pinacoteca Ambrosiana, Milano.
Karavaxho (Michelangelo Merisi ose Amerighi) lindi në Milano, ku babai i tij, Fermo (Fermo Merixio), ishte administrator i shtëpisë dhe arkitekt-dekorues i markezit të Caravaggio-s, një qytet jo shumë larg qytetit të Bergamos. Në vitin 1576 familja u transferua në Karavaxho (Caravaggio) për të shpëtuar nga një murtajë që shkatërroi Milanon, babai dhe gjyshi i Karavaxhos vdiqën të njëjtën ditë në vitin 1577. Supozohet se artisti u rrit në Caravaggio, por familja e tij mbajti lidhje me Sforzat dhe me familjen e fuqishme Colonna, të cilët ishin të lidhur nga martesa me Sforzat dhe të destinuara për të luajtur një rol të madh më vonë në jetën e Karavaxhos.

*Autoportret i Simone Peterzano-s*, mësuesit të Karavaxhos
Nëna e Karavaxhos duhet të rriste pesë fëmijë në varfëri. Ajo do të vdiste në vitin 1584, në të njëjtin vit që ai do të fillonte shegertinë e tij katërvjeçare me piktorin milanez Simone Peterzano, i përshkruar në kontratën e shegertisë si nxënës i Titianit. Karavaxho duket se ka qëndruar në zonën Milano-Caravaggio pas mbarimit të shegetisë së tij, por është e mundur që ai të ketë vizituar Venecian dhe të ketë parë veprat e Giorgione-s, të cilin Federico Zuccari më vonë e akuzoi për imitim, dhe Ticianin. Ai gjithashtu do të njohej me thesaret e artit të Milanos, duke përfshirë *Darkën e Fundit* të Leonardo da Vinçit dhe me artin rajonal Lombard, një stil që vlerësonte thjeshtësinë dhe vëmendjen ndaj detajeve natyrore dhe ishte më afër natyralizmit të Gjermanisë, se sa me mënyrën e formalitetit të stilizuar dhe madhështinë Manierizmit roman.

### Fillimet në Romë (1592 / 95–1600)

*Djaloshi me një shportë frutash*, rr.1592, Galleria Borghese, Romë
Pas trajnimit të tij fillestar nga Simone Peterzano, në vitin 1592, Caravaggio u largua nga Milano për në Romë, në largim pas "*disa grindjeve*" dhe plagosjes së një oficeri policie. Artisti i ri mbërriti në Romë *lakuriq dhe tepër nevojtar... pa adresë fikse dhe pa rezerva... me mungesë parash*. Gjatë kësaj periudhe ai qëndroi me të mjerët Pandolfo Pucci, i njohur si "Monnsignor Insalata". Disa muaj më vonë ai po bënte punë të papërshtatshme për Giuseppe Cesari-n shumë të suksesshëm, artisti i preferuar i papa Klementit të VIII, *duke pikturuar lule dhe fruta* në punishten e tij si fabrikë.

Në Romë kishte kërkesa për piktura për të mbushur kishat dhe pallatet shumë të mëdha të ndërtuara në atë kohë, kur Kisha po kërkonte një alternativë stilistike ndaj manierizmit në artin fetar që ishte ngarkuar për t’iu kundërvë kërcënimin të protestantizmit. Inovacioni i Karavaxhos ishte një natyralizëm radikal që kombinonte vëzhgimin e afërt fizik me një përdorim dramatik, madje edhe teatror, të *chiaroscuro-s* që njihej si *tenebrizëm* (zhvendosja nga drita në errësirë me pak vlera të ndërmjetme).

*Muzikantë*, 1595-1596, Metropolitan Museum of Art, Nju Jork
Punimet e njohura nga kjo periudhë përfshijnë një *djalë të* vogël që po *qëron një frut* (piktura e tij më e hershme e njohur), një *djalë me një shportë frutash* dhe *Baku i ri i sëmurë*, një auto-portret i pretenduar, i kryer gjatë pushimit të tij nga një sëmundje serioze që i dha fund punësimit të tij nga Cesari. Të tre tregojnë veçantinë fizike për të cilën Karavaxho do të bëhej i njohur: prodhimi i *djaloshit me shportën e frutave* është analizuar nga një profesor i hortikulturës, i cili ishte në gjendje të identifikonte kultivarët individualë deri në *... një gjethe të madhe fiku me një dëmtim të spikatur kërpudhor, që i ngjan anthracnose (*Glomerella cingulata*).*

Karavaxho u largua nga Cesari, i vendosur të bënte rrugën e tij pas një debati të nxehtë. Në këtë kohë ai farkëtoi disa miqësi shumë të rëndësishme, me piktorin Prospero Orsi, arkitektin Onorio Longhi dhe artistin sicilian gjashtëmbëdhjetëvjeçar Mario Minniti. Orsi, i stabilizuar në profesion, e prezantoi atë me koleksionistë me ndikim; Longhi, me shumë vëmendje, e prezantoi atë me botën romane të gridjeve të rrugës. Minniti i shërbeu Karavaxhos si një model dhe, vite më vonë, do të ishte ndërmjetës në ndihmën për të marrë porosi të rëndësishme në Siçili.

*Shën Françesku i Asizit në Ekstazë* (rr. 1595), Wadsworth Atheneum, Hartford
Padyshim, referenca e parë arkivore e Karavaxhos në një dokument bashkëkohor nga Roma është renditja e emrit të tij, me atë të Prospero Orsi si partnerin e tij, si një 'ndihmës' në një procesion në tetor 1594 për nder të Shën Lukës. Raporti më i hershëm informativ i jetës së tij në qytet është një transkript gjyqësor i datës 11 korrik 1597, kur Karavaxho dhe Prospero Orsi ishin dëshmitarë të një krimi pranë San Luigi de' Francesi.

Një njoftim i hershëm i botuar në Karavaxho, i cili daton nga viti 1604 dhe përshkruan mënyrën e tij të jetesës tre vjet më parë, tregon se *pas një pune dy javore ai do të rrijë rreth një muaj ose dy me një shpatë në krah dhe një shërbëtor pas tij, gjykata e ardhshme, gjithnjë e gatshme të angazhohet në një luftë apo një debat, kështu që është më e vështirë të bashkohesh me të*. Në vitin 1606 ai vrau një të ri në një rrahje, ndoshta pa dashje dhe iku nga Roma me një dënim me vdekje të varur mbi të.

*Judita duke i prerë kokën Holofernit*, rr.1602, vajë në telajo, Galleria Nazionale d'Arte Antica, Palazzo Barberini, Romë
*Fat Thënësja*, kompozimi i tij i parë me më shumë se një figurë, tregon një djalë, me gjasa Minniti, duke ia lexuar njërën pëllëmbë një vajzë cigane, e cila vjedhurazi po i heq unazën, ndërsa i fërkon dorën. Tema ishte mjaft e re për Romën dhe u dëshmua jashtëzakonisht ndikuese gjatë shekullit të ardhshëm dhe më gjerë. Megjithatë, në atë kohë, Karavaxho do ta shiste atë praktikisht për asgjë. *I bari* (*hileqarët në letra*) - duke treguar një tjetër të ri naiv të privilegjuar që bie viktimë e mashtrimeve në letra - është akoma më komplekse psikologjikisht dhe ndoshta kryevepra e parë e vërtetë e Karavaxhos. Ashtu si *Fat Thënësja*, ajo ishte jashtëzakonisht popullore, dhe nga ajo mbijetojnë mbi 50 kopje. Më e rëndësishmja, ajo tërhoqi patronazhin e kardinalit Francesco Maria del Monte, një nga njohësit kryesorë në Romë. Për Del Monte-n dhe rrethin e tij të pasur art-dashës, Karavaxho realizoi një numër pjesësh intime dhomash - *Muzikantët*, *Rënësi i Llautës*, një *Bak* të gëzuar, një *djalosh* alegorik, por realist të *kafshuar nga një hardhucë* - duke shfaqur Minniti-n dhe modele të tjera adoleshente.

*Meduza*, rr. 1597, Galleria degli Uffizi, Firence
Piktura e parë e Karavaxhos mbi temat fetare u kthyen në realizëm dhe shfaqjen e një spiritualiteti të theksuar. E para nga këto ishte *Magdalena Pendestare*, që tregonte Maria Magdalenën në momentin kur ajo u kthye nga jeta e saj si një kurtizane dhe ulet duke qarë në dysheme, bizhuteritë e saj të shpërndara rreth saj. *Nuk dukej aspak një pikturë fetare... një vajzë e ulur në një stol të ulët druri, duke tharë flokët e saj... Ku ishte pendimi... vuajtja... premtimi i shpëtimit?* Ajo ishte minimizuese, në Mënyrën Lombarde, jo histrionike sipas mënyrës romane të kohës. Ajo u pasuan nga të tjera në të njëjtin stil: *Shën Katerina*, *Marta dhe Maria Magdalena*, *Judita duke i prerë kokën Holofernit*, një *Flijim i Isakut*, një *Shën Françesku i Asizit në Ekstazë*, dhe një *Pushim gjatë largimit në Egjipt*. Këto vepra, ndërsa shikoheshin nga një rreth relativisht i kufizuar, e rritën famën e Karavaxhos si me njohësit e artit ashtu dhe te artistët e tjerë. Por një reputacion i vërtetë do të varej nga porositë publike, për të cilat ishte e nevojshme të kishe parasysh Kishën.

Tashmë ishte i dukshëm realizmi apo natyralizmi intensiv për të cilin Karavaxho tani është i famshëm. Ai preferonte t'i pikturonte subjektet e tij siç i sheh syri ato, me të gjitha të metat dhe defektet e tyre natyrore në vend të krijimeve të idealizuara. Kjo lejoi një shfaqje të plotë të talentit të tij virtuoz. Ky ndryshim nga praktika standarde e pranuar dhe idealizmi klasik i Michelangelos ishte shumë i kontrovers në atë kohë. Karavaxho gjithashtu hoqi dorë nga përgatitjet e gjata, tradicionale në atë kohë në Italinë qendrore. Në vend të kësaj, ai preferonte praktikën venedikase të punimit drejtpërdrejtë në vajra direkt nga subjekti - figura në gjysmë gjatësi dhe natyra të qeta. *Darka në Emaus*, rr. 1600-1601, është një vepër karakteristike e kësaj periudhe që paraqet talentin e tij virtuoz.

*Thirrja e Shën Mateut* (1599-1600), Cappella Contarelli, San Luigi dei Francesi, Romë. Pa drejtimit të engjëjve fluturues, ndarjes së reve ose arteve të tjera, Karavaxho portretizon konvertimin e menjëhershëm të Shën Mateut, moment në të cilin fati i tij do të ndryshonte, nëpërmjet një rreze drite dhe gishtit tregues të Jezusit
### "Piktori më i famshëm në Romë" (1600-1606)

Në vitin 1599, me sa duket nëpërmjet ndikimit të Del Montes, Karavaxho u kontraktua për të dekoruar Cappella Contarelli-n në kishën e San Luigi dei Francesi. Dy veprat që përbëjnë komisionin, *Martirizimi i Shën Mateut* dhe *Thirrja e Shën Mateut*, të dorëzuara në vitin 1600, kishin një ndjesi të menjëhershme. Pas kësaj, atij nuk i munguan kurrë porositë apo patronët.

Tenebrizmi i Karavaxhos (dritë-hije të theksuara) solli dramatizëm të lartë tek subjektet e tij, ndërsa realizmi i tij i mprehtësisht i vëzhguar sillte një nivel të ri intensiteti emocional. Opinioni mes kolegëve të tij artistë ishte i polarizuar. Disa e denoncuan atë për dështime të ndryshme të perceptuara, sidomos këmbënguljen e tij mbi pikturimin nga jeta, pa vizatime, por për pjesën më të madhe u përshëndet si një artist i madh vizionar: *Piktorët atëherë në Romë morën shumë nga kjo risi dhe veçanërisht të rinjtë e mbledhur rreth tij, e lavdëronin atë si imitues unik i natyrës dhe e vështronin punën e tij si mrekulli*.

*Mosbesimi i Shën Thomait*, 1601-02
Karavaxho vijoi të siguronte një varg porosish prestigjioze për vepra fetare që shfaqin beteja të dhunshme, kokëprerje groteske, tortura dhe vdekje, më të dukshmet dhe teknikisht më mjeshtroret midis tyre ishin *Mosbesimi i Shën Thomait* (rr. 1601) dhe *Marrja e Krishtit* (rr. 1602 për familjen Mattei, kjo e fundit e rizbuluar në Irlandë pas dy shekujsh e mbetur e panjohur. Në pjesën më të madhe, çdo pikturë e re e rriste famën e tij, por disa u refuzuan nga trupa të ndryshme, për të cilët ato ishin synuar, të paktën në format e tyre origjinale, dhe duhej të ri-pikturoheshin ose të gjenin blerës të rinj. Thelbi i problemit ishte se ndërsa intensiteti dramatik i Karavaxhos u vlerësua, realizmi i tij u pa nga disa si vulgarisht i papranueshëm.

*Shën Mateu dhe Engjëlli*, versioni i parë i refuzuar i Karavaxhos, rr.1602, shkatërruar nga zjarri në Flakturm Friedrichshain, 1945
Versioni i tij i parë i *Shën Mateut dhe Engjëllit*, e tregonte shenjtorin si një fshatar tullac me këmbë të pista, të ndjekur nga një engjëll të veshur lehtë nga një djalosh-engjëll tepër familjar, u refuzua, ndërsa një version i dytë duhet të pikturohej si *Frymëzimi i Shën Mateut*. Në mënyrë të ngjashme, *Konvertimi i Shën Palit* u refuzua,dhe ndërsa një version tjetër i së njëjtës lëndë, *Konvertimi në Rrugën për në Damask*, u pranua, ai paraqiste trupin e kalit të shenjtorit shumë më në dukje sesa vetë shenjtori, duke shkaktuar këtë shkëmbim mes artistit dhe një zyrtari të lodhur të Santa Maria del Popolo: *Pse keni vënë një kalë në mes dhe Shën Palin në tokë?* *Sepse!* *A është kali Perëndia?* *Jo, por ai qëndron në dritën e Perëndisë!*

Kolektori aristokrat Ciriaco Mattei, vëllai i kardinal Girolamo Mattei-t, i cili ishte shok me kardinal Francesco Maria Bourbon Del Monte, ia dha *Darkën në Emaus* pallatit të qytetit që ai e ndante me vëllain e tij, 1601 (National Gallery, Londër), *Mosbesimi i Shën Thomait*, rreth vitit 1601, versioni kishtar (koleksion privat, Firence), *Mosbesimi i Shën Thomait*, rreth vitit 1601, versioni shekullar (Pallati Sanssouci, Potsdam), *Gjon Pagëzori me dash*, 1602 (Musei Capitolini, Romë), dhe *Marja e Krishtit*, 1602 (National Gallery of Ireland, Dublin) porositur te Karavaxho.

*Shën Mateu dhe Engjëlli*, versioni i dytë i titulluar *Frymëzimi i Shën Mateut*, i paranuar, 1602, Kisha e San Luigi dei Francesi, Romë
Versioni i dytë i *Marjes së Krishtit*, e cila u grabit nga Muzeu i Odesës në vitin 2008 për tu rikuperuar në vitin 2010, nga disa ekspertë konsiderohet të jetë një kopje bashkëkohore.

*Mosbesimi i Shën Thomait*, është një nga pikturat më të famshme të Karavaxhos, rreth viteve 1601-1602. Ajo hyri në koleksionin mbretëror prusian, i mbijetoi Luftës së Dytë Botërore e padëmtuar dhe mund të shihet në Pallatin Sanssouci, Potsdam. Piktura paraqet episodin që krijoi termin *Thoma Dyshuesi*, të njohur formalisht në historinë e artit si *Mosbesimi i Shën Thomait*, i cili është pikturuar shpesh dhe përdorur për të bërë pohime të ndryshme teologjike në Artin Kristian, të paktën që nga shekulli V. Sipas Ungjillit të Gjonit, Apostulli Thoma e humbi një nga shfaqjet e Jezusit ndaj apostujve pas ringjalljes së tij, dhe tha se *Vetëm nëse shoh shenjat e gozhdëve në duart e tij dhe vendos gishtin tim, ku ishin gozhdët dhe vendos dorën time te brinjët, nuk do ta besojë atë*. Një javë më vonë, Jezusi iu shfaq dhe i tha Thomait ta prekte atë dhe të ndalonte së dyshuari. Pastaj Jezusi tha: *Ti besove sepse më pe; të bekuar janë ata që kanë besuar edhe pa më parë*.

*Vdekja e Virgjëreshës*, 1601-1606, Luvër, Paris
Piktura tregon në një gjest demostrativ se si apostulli dyshues vendos gishtin në plagën e brinjës së Jezusit, ndërsa ky i fundit drejton dorën e tij. Mosbesuesi është pikturuar si një fshatar, i veshur në një veshje të grisur te supet dhe me thonj të pistë. Kompozimi i pikturës është dizenjuar në një mënyrë që shikuesi të përfshihet drejtpërdrejtë në ngjarje, duke ndjerë intensitetin e saj.

Vepra të tjera përfshinin *Zbritjen në varr*, *Madonna di Loreto* (*Madona e Pelegrinëve*), *Grooms' Madonna* (e njohur edhe si *Madonna dei Palafrenieri*), dhe *Vdekja e Virgjëreshës*. Historia e këtyre dy pikturave të fundit ilustron pritjen që iu bë disa prej arteve të Karavaxhos dhe kohët në të cilat ai jetoi. *Grooms' Madonna*, e pikturuar për një altar të vogël në Bazilikën e Shën Pjetrit në Romë, mbeti aty vetëm për dy ditë dhe pastaj u hoq. Një sekretar i kardinalit shkroi: «*Në këtë pikturë ka vetëm vulgaritet, sakrilegj, mospërkushtim dhe neveri... Dikush do të thoshte se është një vepër e bërë nga një piktor që mund të pikturojë mirë, por një shpirt i errët dhe që ka qenë shumë kohë larg Perëndisë, nga adhurimi i Tij dhe nga çdo mendim i mirë...* »

*Konvertimi i Shën Palit*, 1600-1601, versioni i I-rë i refuzuar, koleksioni Odescalchi, Romë
*Vdekja e Virgjëreshës*, e porositur në vitin 1601 nga një jurist i pasur për kishën e tij private në kishën e re karmelite të Santa Maria della Scala, u refuzua nga Karmelitët në vitin 1606. Bashkëkohësi i Karavaxhos, Giulio Mancini regjistron se u refuzuar sepse Karavaxho kishte përdorur një prostitutë të njohur si modelin e tij për Virgjëreshën.

Giovanni Baglione, një bashkëkohës tjetër, na tregon se kjo ishte për shkak të këmbëve të zbathura të Marisë - një çështje e dekorit në secilin rast. Studiuesi i Karavaxhos, John Gash sugjeron që problemi i karmelitëve mund të ketë qenë më tepër teologjik sesa estetik, pasi versioni i Karavaxhos dështon të pohoi doktrinën e Ngjitjes së Marisë, idenë se Nëna e Perëndisë nuk pati një vdekje në kuptimin e zakonshëm, por supozohet se u mor në Parajsë.

*Konvertimi i Shën Palit*, 1600-1601, versioni i II-të, i titulluar *Konvertimi gjatë rrugës për në Damask*, vajë në telajo, Romë, Basilica di Santa Maria del Popolo
Pala tjetër zëvendësuese e porositur (nga një nga pasuesit më të aftë të Karavaxhos, Carlo Saraceni), nuk e tregonte Virgjëreshën të vdekur, siç e kishte pikturuar Karavaxhoja atë, por të ulur duke vdekur; madje edhe kjo u refuzua dhe u zëvendësua me një vepër që nuk tregonte Virgjëreshën duke vdekur, por duke u ngjitur në qiell me kore engjëjsh. Në çdo rast, refuzimi nuk nënkuptonte se Karavaxhoja, apo pikturat e tij ishin jashtë favorit. *Vdekja e Virgjëreshës* nuk u largua shpejtë nga kisha, sesa ajo u ble nga Duka i Mantovës, me këshillën e Rubensit, dhe më vonë e marë nga Charles I i Anglisë para se të hynte në koleksionin mbretëror francez në vitin 1671.

Një vepër shekullare nga këto vite është *Amor Vincit Omnia*, e pikturuar në vitin 1602 për Vincenzo Giustiniani-n, një anëtar i rrethit të Del Montes. Modeli përmendet në një kujtim të fillimit të shekullit të XVII-të si "Cecco", një diminuitiv për Francesco. Ai është ndoshta Francesco Boneri, i identifikuar me një artist aktiv në periudhën 1610-1625 dhe i njohur si Cecco del Caravaggio (*Çekoja i Karavaxhos*), duke mbajtur një hark dhe shigjeta, duke shkelur simbolet e arteve luftarake dhe paqësore dhe shkencat me këmbë. Ai është i paveshur, dhe është e vështirë të pranosh këtë mistrec të qeshur si zotin romak Kupido - aq e vështirë sa të pranonte adoleshentët e tjerë gjysmë të veshur të Karavaxhos si engjëjt e ndryshëm që ai pikturoi në pëlhurat e tij. Pika, megjithatë, është realiteti intensiv por i paqartë i veprës: është njëkohësisht Kupido dhe Cecco, ashtu si Virgjëreshat e Karavaxhos ishin në të njëjtën kohë Nëna e Krishtit dhe kurteziane romane që modelonin për ta.

### Problemet ligjore në Romë (1606)

*Shën Jeronimi*, 1605-1606, Galleria Borghese, Romë.
Karavaxho pati një jetë të trazuar. Ai ishte i njohur për grindjet, megjithëse në një kohë dhe vend, ku një sjellje e tillë ishte e zakonshme dhe transkriptet e procesverbaleve të tij të policisë dhe proçesimet gjyqësore plotësonin disa faqe. Bellori pohon se rreth viteve 1590-1592, Karavaxho tashmë ishte i mirënjohur për grindjet me grupe të rinjsh, kreu një vrasje që e detyroi atë të largohej nga Milano, në fillim në Venecie dhe pastaj në Romë.

Më 28 nëntor 1600, ndërsa jetonte në Palazzo Madama me patronin e tij kardinal Del Monten, Karavaxho rrahu fisnikun Girolamo Stampa da Montepulciano, një i mysafir i kardinalit, me një kopan, duke rezultuar në një padi zyrtare në polici. Episodet e grindjes, dhunës dhe trazirave u rritën më shumë dhe më shpesh. Karavaxho u arrestua dhe burgos në Tor di Nona.

*Amor Vincit Omnia*, 1601-1602, Gemäldegalerie, Berlin
Pas lirimit në vitin 1601, Karavaxho u rikthye të pikturonte versionin e parë të *Marjes së Krishtit* dhe pastaj *Amor Vincit Omnia*. Në vitin 1603 u arrestua prapë, këtë herë për shpifje ndja një piktori tjetër, Giovanni Baglione, i cili e hodhi në gjyq bashkë me ndjekësit e tij, Orazio Gentileschi dhe Onorio Longhi për shkrimin e poemave fyerëse rreth tij. Ambasadori francez ndërhyri dhe Karavaxhoja u transferua në arrest shtëpiak pas një muaji burg në Tor di Nona.

Midis majit dhe tetorit 1604, Karavaxho u arrestua mjaft herë për zotërimin e armëve të paligjshme dhe për fyerjen e rojeve të qytetit. Ai u padit gjithashtu nga një kamerier taverne pasi i hodhi një pjatë angjinaresh në surrat.

Një njoftim i hershëm mbi Karavaxhon, që daton nga viti 1604 dhe e përshkruan mënyrën e tij të jetesës tre vite më parë, tregon se *pas një pune gjysëmjavore ai do të kapardisej për një muaj ose dy me një shpatë në brez dhe një shërbyes që e ndiqte, nga një shesh në tjetrin, gjithmonë i gatshëm për tu përfshirë në një luftim ose grindje, kështu që është e vështirë të bëhesh bashkë me të*.

Në vitin 1605, Karavaxho u detyrua të largohej për në Gjenova për tre javë pas plagosjes së rëndë të Mariano Pasqualone di Accumoli, një noter, në një debat mbi Lenën, modelja dhe dashnorja e Karavaxhos. Noteri raportoi se kishte qenë sulmuar më 29 korrik me një shpatë, duke i shkaktuar një plagë të rëndë në kokë. Patronët e Karavaxhos ndërhynë dhe arritën ta mbulonin aksidentin.

*Djaloshi i kafshuar nga një hardhucë*, 1593-1594, koleksioni i Fondacione Roberto Longhi
Pas kthimit të tij në Romë, Karavaxho u padit nga qiradhënësja e tij, Prudenzia Bruni për mos pagimin e qirasë.Megjithatë, Karavaxho i hodhi gurë në dritare natën dhe për këtë u padit prapë. Në nëntor, Karavaxho u shtrua në spital për një plagosje që ai pretendonte se e kishte shkaktuar vetë, duke rënë mbi shpatën e tij.

Më 29 maj 1606, ai vrau, ndoshta pa dashje, një djalë të quajtur Ranuccio Tomassoni nga Terni (Umbria). Rrethanat e përleshje dhe vdekjes së Ranuccio Tomassoni mbeten misterioze. Disa *paralajmërime* bashkëkohore *iu* referuan një grindjeje rreth një borxhi të lojërave të fatit dhe një loje tenisi, dhe ky shpjegim është krijuar në imagjinatën popullore.

Ranuccio Tomassoni ishte një gangster nga një familje e pasur. Ai ishte grindur shumë herë me Karavaxhon, që përfundonin në përleshje të rënda. Rrethanat janë të errëta, nëse ishte një përleshje apo duel me shpata në Campo Marzio, por vrasja mund të ketë ndodhur pa dashje.

Shumë thashetheme qarkulluan në atë kohë për shkakun e luftimit. Mjaft *avvisi* bashkëkohore i referohen një grindjeje mbi një borxh kumari dhe një loje *pallacorda*, një lloj tenisi, shpjegim që është ngulitur në imagjinatën popullore. Thashetheme të tjera, megjithatë, pohojnë se dueli u shkaktua nga xhelozia mbi Fillide Melandronin, një prostitutë e mirënjohur romane, e cila kishte modeluar për të në mjaft piktura të rëndësishme; Tomassoni ishte tutori i saj. Sipas këtyre thashethemeve, Karavaxhoja e tredhi Tomassonin me shpatën e tij para se ta vriste atë qëllimisht, me versionet e tjera që pohojnë se vdekja e Tomassonit u shkaktua aksidentalisht gjatë tredhjes. Dueli mund të ketë pasur një përmasë politike, pasi familja e Tomassoni-t ishte e njohur si pro-spanjolle, ndërsa Karavaxhoja ishte një klient i ambasadorit francez.

Patronët e Karavaxhos deri në atë kohë kishin qenë të aftë ta mbronin atë nga pasoja serioze nga duelet dhe përleshjet e shpeshta të tij, por familja e pasur e Tomassoni-t u prek nga vdekja e tij dhe kërkoi drejtësi. Patronët e Karavaxhos qenë të pa aftë për ta mbrojtur më. Karavaxho u dënua me prerje koke për vrasje dhe u dekretua një shpërblim për këdo që e njihte dhe zbatonte vendimin legalisht. Pikturat e Karavaxhos pas kësaj kohe, filluan të paraqisnin në mënyrë obsesive, koka të prera, shpesh të tijën.

Harta e udhëtimeve të Karavaxhos
Studime të mira moderne të zërave të kohës mund të gjenden te *M* i Peter Robb dhe te *Caravaggio: A Life* i Helen Langdon. Një teori e lidh vdekjen me nocionet e nderit të Rilindjes dhe të plagosjes simbolike, është avancuar nga historiani i artit Andrew Graham-Dixon. Në çfarëdo detaji, kjo ishte një çështje mjaft serioze, që e detyroi Karavaxhon të largohej nga Roma. Karavaaxho ishte nxjerrë jashtë ligjit, prandaj u largua në jug të qytetit, në Napoli, Maltë dhe Siçili.

### Ekzili dhe vdekja (1606-1610)

#### Napoli

*Shtatë Veprat e Mëshirës*, 1606-1607, Pio Monte della Misericordia, Napoli
Pas vdekjes së Tomassoni-t, Karavaxho u arratis së pari në pronat e familjes Colonna, në jug të Romës, pastaj në Napoli, ku Costanza Colonna Sforza, e veja e Francesco Sforzës, në shtëpinë e bashkëshortit të së cilës, babai i Karavaxhos kishte mbajtur një pozitë, mbajti një pallat. Në Napoli, jashtë juridiksionit të autoriteteve romane dhe të mbrojtur nga familja Colonna, piktori më i famshëm në Romë u bë më i famshmi në Napoli.

Lidhjet e tij me Colonna-t çuan në një rrjedhje porosish të rëndësishme të kishës, duke përfshirë *Madonën e Rruzares* dhe *Shtatë Veprat e Mëshirës*. *Shtatë Veprat e Mëshirës* përshkruajnë shtatë veprat trupore të mëshirës si një seri veprimesh të mëshirshme në lidhje me nevojat materiale të të tjerëve. Piktura është bërë dhe është e vendosur ende në kishën e Pio Monte della Misericordia në Napoli. Karavaxho i kishte kombinuar të shtatë veprat e mëshirës në një kompozim, i cili u bë pala e altarit të kishës.

Alessandro Giardino ka vendosur gjithashtu lidhjen midis ikonografisë së "Shtatë Veprave të Mëshirës" dhe qarqeve kulturore, shkencore dhe filozofike të porositësve të pikturës.

Prerja e kokës së Shën Gjonit (1608) nga Karavaxho (Katedralja e Shën Gjonit, Valeta, Maltë)
#### Malta

Pavarësisht suksesit të tij në Napoli, pas disa muajsh në qytet Karavaxho u nis për në Maltë, selinë e Kalorësve të Maltës. Fabrizio Sforza Colonna, djali i Konstancës, ishte një Kalorës i Maltës dhe gjeneral i galerave të Urdhrit. Ai duket se ka lehtësuar mbërritjen e Karavaxhos në ishull në vitin 1607 (dhe arratisjen e tij vitin e ardhshëm). Karavaxho me sa duket shpresonte se patronazhi i Alof de Wignacourt, Mjeshtër i Madh i Kalorësve të Shën Gjonit, mund ta ndihmonte atë të siguronte një falje për vdekjen e Tomassoni-t. De Wignacourt ishte aq i impresionuar që të kishte artistin e famshëm si piktor zyrtar të Urdhrit sa e inkuadroi atë si një kalorës dhe biografi i hershëm, Bellori shkruan se artisti ishte i kënaqur me suksesin e tij.

 *Ngritja e Llazarit* dhe *Adhurimi i Barinjve*, Museo interdisciplinare ragionale di Messina
Veprat madhore të periudhës së tij në Maltë përfshijnë: *Prerja e kokës së Shën Gjon Pagëzorit*, vepra e tij më e madhe ndonjëherë dhe piktura e vetme me të cilën ai vuri nënshkrimin e tij, *Shën Jeronimi* (të dyja të vendosura në Katedralen e Shën Gjonit, Valletta, Maltë) dhe një *Portret i Alof de Wignacourt dhe pazhit të tij*, si dhe portrete të kalorësve të tjerë kryesorë. Sipas Andrea Pomella, *Prerja e kokës së Shën Gjon Pagëzorit* konsiderohet gjerësisht *një nga veprat më të rëndësishme në pikturën perëndimore*. Përfunduar në vitin 1608, piktura ishte autorizuar nga Kalorësit e Maltë si një palë altari dhe me përmasa 370 me 520 centimetra ishte ishte pjesa më e madhe e altarit që Karavaxho pikturoi. Ajo ende varet në Katedralen e Shën Gjonit, për të cilën u porosit dhe ku vetë Karavaxho u fut dhe shërbeu shkurtimisht si një kalorës.

Megjithatë, në fund të gushtit të vitit 1608, ai u arrestua dhe u burgos, me gjasa për shkak të një sherri tjetër, këtë herë me një kalorës fisnik, gjatë së cilës u shkatërrua dera e një shtëpie dhe kalorësi u plagos rëndë. Karavaxho u burgos nga Kalorësit në Valeta, por arriti të arratisej. Deri në dhjetor, ai ishte dëbuar nga Urdhri *si një anëtar i prishur dhe i kalbur*, një frazë formale e përdorur në të gjitha rastet e tilla.

 Salome me kokën e Gjon Pagëzorit, rr.1609, Pallati Mbretëror i Madridit
#### Siçilia

Karavaxho udhëtoi për në Siçili, ku takoi mikun e tij të vjetër, Mario Minniti, i cili tani ishte i martuar dhe jetonte në Sirakuzë. Së bashku ata u nisën për atë që arriti në një turne triumfale nga Sirakuza në Messina dhe ndoshta në kryeqytetin e ishullit Palermo. Në Sirakuzë dhe Mesina, Karavaxho vazhdoi të fitonte komisione prestigjioze dhe të paguara mirë. Ndër veprat e tjera të kësaj periudhe janë *Varrimi i Shën Luçisë*, *Ngritja e Llazarit* dhe *Adhurimi i barinjve*. Stili i tij vazhdoi të zhvillohej, duke treguar tani frizat e figurave të izoluara kundër sfondeve të mëdha bosh. *Shtyllat e tij të mëdha siçiliane i izolojnë figurat e tyre të fshehta e të varfëra në zona të mëdha të errësirës, sugjerojnë frikën dhe dobësinë e dëshpëruar të njeriut dhe njëkohësisht përcjellin me një butësi të re e të shkretë, bukurinë e përulësisë dhe të të varfërve që do të trashëgonin tokën*.

Raportet bashkëkohore përshkruajnë një burrë, sjellja e të cilit po bëhej gjithnjë e më bixarre, duke përfshirë fjetjen e tij plotësisht të armatosur dhe të veshur, coptimin e një pikture me një fjalë të vogël kritikuese talljen e piktorëve vendorë.

Karavaxho shfaqte sjellje të çuditshme që shumë herët në karrierën e tij. Mancini e përshkruan atë si *jashtëzakonisht të çmendur*, një letër nga Del Monte vëren çuditshmërinë e tij, dhe biografi i Minniti-t në vitin 1724, thotë se Mario u largua nga Karavaxhoja për shkak të sjelljes së tij. Çuditshmëria duket se u rrit pas Maltës. *Le vite de 'pittori Messinesi* ("Jetët e Piktorëve të Messinës") të Susinno-s, në fillim të shekullit të XVIII jep disa anekdota plotë ngjyra të sjelljes së keqe të Karavaxhos në Siçili dhe këto do të riprodhohen në biografitë e plota moderne si te Langdon dhe Robb. Bellori shkruan për *frikën* e Karavaxhos, që e shtynte atë nga qyteti në qytet përgjatë gjithë ishullit dhe më në fund, *duke ndier se nuk ishte më i sigurt për të qëndruar*, kthehet në Napoli. Baglione thotë se Karavaxho ishte *ndjekur nga armiku i tij*, por si Bellori nuk thotë kush ishte ky armik.

#### Kthimi në Napoli

 *Davidi me kokën e Golias*, 1609-1610, Galleria Borghese, Romë
Pas vetëm nëntë muajsh në Siçili, Karavaxho u kthye në Napoli në fund të verës së vitit 1609. Sipas biografit të tij më të hershëm, ai ishte duke u ndjekur nga armiqtë, ndërsa ishte në Siçili dhe e ndjeu veten më të sigurtë për t'u vendosur nën mbrojtjen e Colonna-ve derisa të mund të siguronte faljen nga papa (tani Pauli V) dhe të kthehej në Romë. Në Napoli ai pikturoi *Mohimin e Shën Pjetrit*, një *Gjon Pagëzor përfundimtar (Galleria Borghese)* dhe pikturën e tij të fundit, *Martirizimi i Shën Ursulës*. Stili i tij vazhdoi të evoluonte - Shën Ursula është kapur në një çastin më të lartë të veprimit dhe dramës, pasi shigjeta e lëshuar nga mbreti i Hunëve e godet në gjoks, ndryshe nga pikturat e mëparshme që kishin të gjitha palëvizshmërinë e modeleve pozuese. Furça e tij ishte gjithashtu më e lirshme dhe më impresioniste.

Në tetor 1609, ai ishte përfshirë në një përplasje të dhunshme, një atentat ndaj jetës së tij, ndoshta një pritë nga njerëz të paguar nga kalorësi që kishte plagosur në Maltë, ose ndonjë fraksion tjetër i Urdhërit. Fytyra e tij u shpërfytyrua seriozisht dhe në Romë qarkulluan thashetheme se ai kishte vdekur. Ai pikturoi një *Salome me kokën e Gjon Pagëzorit (Madrid)*, duke e paraqitur kokën e tij mbi një pjatë dhe ia dërgoi atë de Wignacourt-it, si një lutje për falje. Ndoshta në këtë kohë, ai pikturoi edhe një *David me kokën e Golias*, duke treguar Davidin e ri me një shprehje çuditshmërisht të pikëlluar, duke vështruar ngultas kokën e prerë të gjigantit, që është përsëri Karavaxho. Këtë pikturë ai mund t'ia ketë dërguar mbrojtësit të tij, art-dashësit të paskrupullt, kardinalit Scipione Borghese, nipi i papës, i cili kishte fuqinë ti jepte ose ti mohonte faljet. Karavaxho shpresonte se Borghese mund të ndërmjetësonte një falje në shkëmbim për vepra nga artisti.

Lajmet nga Roma e inkurajuan Karavaxhon dhe në verën e vitit 1610, ai do të merte një varkë drejtë veriut për të marrë faljen, e cila dukej e afërt falë miqve të tij të fuqishëm romanë. Me vete kishte tre pikturat e tij të fundit, dhurata për kardinalin Scipione. Ajo që ndodhi më pas është subjekt i shumë konfuzioni dhe hamendjeje, i mbështiellë me shumë mister.

Fillide Melandroni
Faktet e thjeshta duket se tregojnë se më 28 korrik, një *avviso* anonime (buletin privat) nga Roma në oborrin dukal të Urbinos, raportonte se Karavaxho kishte vdekur. Tre ditë më vonë, një tjetër *avviso* thoshte se kishte vdekur nga ethet gjatë rrugës së tij nga Napoli në Romë. Një mik poet i artistit, më vonë dha 18 korrikun si datën e vdekjes dhe një studiues i kohëve të fundit pretendon se ka zbuluar një njoftim vdekjeje që tregon se artisti vdiq atë ditë, nga ethet në Porto Ercole, pranë Grosseto-s në Toskanë.

### Vdekja

Karavaxho kishte ethe në kohën e vdekjes së tij dhe ajo që e vrau atë, ka qenë çështje e debatuar dhe studimesh historike. Tradicionalisht historianët kanë menduar se ai vdiq nga sifilizi. Disa kanë thënë se kishte malarje, ose ndoshta bruceloza nga qumështorja e papastërtuar. Disa studiues kanë argumentuar se Karavaxho u sulmua dhe u vra nga të njëjtët *armiq*, që e kishin ndjekur që kur ai iku në Maltë, ndoshta Wignacourt dhe / ose fraksionet e Kalorësve.

*Djaloshi me një shportë frutash*, 1593-1594, vaj mbi kanavacë, 67 by 53 centimetres (26 in × 21 in), Galleria Borghese, Romë
Mbetjet e Karavaxhos u varrosën në varrezën e Porto Ercole-s, San Sebastiano, e cila u mbyll në vitin 1956 dhe pastaj u zhvendosën në varrezën e San Erasmo-s, ku në vitin 2010, arkeologët zhvilluan një hulumtim një-vjeçar të mbetjeve të gjetura në tre kripta dhe pasi përdorën AND-në dhe datimin me karbon dhe metoda të tjera. Ata besojnë me një shkallë të lartë sigurie, se kanë identifikuar mbetjet njerëzore të Karavaxhos. Testet fillestare sugjeruan se Karavaxho mund të ketë vdekur nga helmimi nga plumbi - bojërat e përdorura në atë kohë përmbanin sasi të larta kripërash plumbi dhe Karavaxho është i njohur për prirjen ndaj sjelljeve të dhunshme, siç shkaktohen nga helmimi i plumbit. Testet e mëvonshme përfunduan se ai vdiq si rezultat i një plage të marë në një përleshje në Napoli, veçanërisht nga sepsisi.

Dokumentet e fundit të lëshuara në Vatikan në vitin 2002, mbështesin gjithashtu teorinë se familja e pasur Tomassoni e kishte kishte ndjekur atë për tu hakmarrë për vrasjen e gangsterit Ranuccio Tomassoni, kryer pas një përpjekje pë tredhje pas një dueli si pasojë e rivalitetit dashuror për modelen Fillide Melandroni.

*Madona e Rruzares*, 1607, Kunsthistorisches Museum
### Seksualiteti

Që nga vitet 1970 studiuesit dhe historianët e artit kanë debatuar mbi elementet e homoerotizmit në veprat e Karavaxhos, si një mënyrë për ta kuptuar më mirë atë. Karavaxho nuk u martua kurrë dhe nuk kishte fëmijë të njohur, dhe Howard Hibbard vë në dukje mungesën e figurave femërore erotike në veprat e artistit: *Gjatë gjithë karrierës së tij, ai nuk pikturoi një femër të vetme lakuriqe*. Nga ana tjetër, pjesët e kabineteve nga periudha e Del Montes janë të mbushura me *djem të buzë-plotë dhe të zymtë... të cilët duket se e cysin shikuesin me ofertat e tyre të frutave, verës, luleve dhe vetes*, duke sugjeruar një interes erotik ndaj formave mashkullore.

*Dashuria e Shenjtë kundrejt Dashurisë Profane* (1602-03), nga Giovanni Baglione. I planifikuar si një sulm ndaj armikut të tij të urryer, Karavaxho, tregon një djalë (duke nënkuptuar homoseksualitetin e supozuar të Karavaxhos) nga njëra anë, një djall me fytyrën e Karavaxhos në anën tjetër dhe mes një engjëlli që përfaqëson dashurinë e pastër, kuptim jo-erotike
Modeli për *Amor Vincit Omnia*, Cecco del Caravaggio, jetonte me artistin në një Romë dhe qëndronte me të edhe pasi ai u detyrua të largohej nga qyteti në vitin 1606. Të dy mund të kenë qenë dashnorë.

Një lidhje me njëfarë Lena është përmendur në një deponim gjyqësor të vitit 1605 nga Pasqualone, ku ajo përshkruhet si *e dashura e Mikelanxhelos*. Sipas G.B. Passeri, kjo 'Lena' ishte modelja e Karavaxhos për *Madonna di Loreto*; dhe sipas Catherine Puglisi, 'Lena' mund të ketë qenë i njëjti person si kurtiznja Madeleina di Paolo Antognetti, e cila e quajti Karavaxhon *mik intim* nëpërmjet dëshmisë së saj në vitin 1604. Karavaxho u përfol edhe se ishte marrëzisht në dashuri me Fillide Melandronin, një prostitutë e mirënjohur romane që modeloi për të në mjaft piktura të rëndësishme.

*Marrja e Krishtit*, 1602, Galeria Kombëtare e Irlandës, Dublin. Zbatimi i teknikës chiaroscuro nga Caravaggio tregon përmes fytyrave dhe forca të blinduara pavarësisht mungesës së një drite të dukshme drite. Figura në skajin e djathtë është një auto-portret.
Seksualiteti i Karavaxhos mori gjithashtu spekullime të hershme për shkak të pretendimeve rreth artistit nga Honoré Gabriel Riqueti, comte de Mirabeau. Duke shkruar në vitin 1783, Mirabeau kundërshtoi jetën personale të Karavaxhos drejtpërdrejtë me shkrimet e Shën Palit te Letra romanëve, duke argumentuar se *romanët* praktikojnë tepër sodomi ose homoseksualitet. Mësimet e Kishës së Shenjtë Nënë mbi moralin (e me radhë; titulli i shkurtuar i librit) përmban frazën latine *Et fœminæ eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum qui est contra naturam* (*dhe gratë e tyre e ndryshuan zakonin e tyre natyror në atë që është kundër natyrës*).

Fraza, sipas Mirabosë, hyri në mendimet e Karavaxhos dhe ai pohoi se një *neveri* e tillë mund të dëshmohet nëpërmjet një pikture të veçantë të vendosur në muzeun e Dukës Madhor të Toskanës, që paraqet një rruzare të një natyre blasfemore, në të cilën një rreth prej tridhjet burrash (turpiter ligati) janë ndërthurur në përqafim dhe paraqiten në kompozim të pakufizuar. Miraboja vëren se natyra afektive e pikturës së Karavaxhos pasqyron zjarrin epshor të seksualitetit të artistit. Nga fundi i shekullit të XIX, Sir Richard Francis Burton identifiko pikturën e Rruzares së shenjtë të Karavaxhos. Burton e identifikoi gjithashtu pikturën e Rruzares së shenjtë me praktikat e Tiberit të përmendura nga Lucius Annaeus Seneca. Statusi i mbijetesës dhe vendndodhjes së pikturës së Karavaxhos është i panjohur. Asnjë pikturë e tillë nuk paraqitet katalogët e tij ose shkollës së tij.

*Darka në Emaus*, 1601, vaj në kanavacë, 139 by 195 centimetres (55 in × 77 in), National Gallery, Londër. Karavaxho përfshiu veten si figura në të majtën e sipërme.
Përveç pikturave, dëshmi vijnë nga gjyqi për shpifje kundër Karavaxhos nga Giovanni Baglione në vitin 1603. Baglione e akuzoi Karavaxhon dhe miqtë e tij për shkrimin dhe shpërndarjen e bejteve të vulgare kundër tij; pamfletet, sipas mikut dhe dëshmitarit të Baglione-s, Mao Salini, ishin shpërndarë nga njëfarë Giovanni Battista, një *bardassa*, ose një djalë-prostitutë, i ndarë nga Karavaxho dhe miku i tij Onorio Longhi. Karavaxho mohoi të njihte ndonjë djalë të ri me atë emër dhe akuza nuk u vazhdua.

Piktura e Baglionit e *Dashurisë Hyjnore* është parë gjithashtu si një akuzë vizuale e sodomisë kundër Karavaxhos. Akuza të tilla ishin të dëmshme dhe të rrezikshme pasi sodomia ishte një krim kapital në atë kohë. Edhe pse autoritetet nuk kanë gjasa të hetojnë një person të tillë të lidhur mirë si Karavaxho, "Sapo një artist ishte ngjyrosur si një pederast, puna e tij u copëtua gjithashtu." Francesco Susino në biografinë e tij të mëvonshme gjithashtu tregon historinë se si u ndoqën nga një mësues shkolle në Siçili për të kaluar shumë kohë duke parë djemtë në kujdesin e tij. Susino e paraqet atë si një keqkuptim, por Karavaxho mund të ketë kërkuar vërtet ngushëllim seksual; dhe incidenti mund të shpjegojë një nga pikturat e tij më homoerotike: përshkrimi i tij i fundit i Shën Gjon Pagëzorit.

*Kryqëzimi i Shën Pjetrit*, 1601, Cappella Cerasi, Santa Maria del Popolo, Romë
## Si artist

### Lindja e barokut

Karavaxho "vendosi oskuro (hije) në chiaroscuro*. Chiaroscuro praktikohej shumë kohë para se të vinte në skenë, por ishte Karavaxho i cili e bëri teknikën një element stilistik dominues, duke errësuar hijet dhe duke e zhvendosur subjektin në një ndriçim verbues të dritës. Me këtë erdhi vëzhgimi i mprehtë i realitetit fizik dhe psikologjik që formoi bazën si për popullaritetin e tij të madh ashtu dhe për problemet e shpeshta me porositë e tij fetare.*

*Varrosja e Krishtit*, (1602-1603), Pinacoteca Vaticana, Romë
Ai punonte me shpejtësi të madhe, nga modelet e gjalla, duke i shënuar konturet bazë drejtpërdrejtë në kanavacë me fundin e dorezës së furçës; shumë pak nga vizatimet e Karavaxhos duket se kanë mbijetuar dhe ka të ngjarë që ai preferonte të punonte drejtpërdrejtë në kanavacë, një qasje e pazakontë në atë kohë. Qasja anatemohej nga artistët e kualifikuar të kohës së tij. Modelet e tij ishin themelorë për realizmin e tij; disa janë identifikuar, duke përfshirë Mario Minniti-n dhe Francesco Bonerin, të dy artistë ndjekës, Minniti duke u shfaqur si figura të ndryshme në veprat e hershme shekullare, ndërsa i riu Boneri si një varg engjëjsh, Pagëzorësh dhe Davidësh në pikturat e mëvonshme. Modelet e tij femërore përfshijnë Fillida Melandronin, Anna Bianchini-n dhe Maddalena Antognetti-n ("Lena" e përmendur në dokumentet e gjykatës të rastit të *angjinares* si konkubina e Karavaxhos), të gjitha prostituta të mirë-njohura, të cilat shfaqen si figura fetare femërore, duke përfshirë Virgjëresha dhe shenjtore të ndryshme. Karavaxho vetë shfaqet në disa piktura, auto-portret i tij i fundit duke qenë si dëshmitar në skajin e djathtë të *Martirizimit të Shën Ursulë*.

*Varrosja e Krishtit*, imitim nga Rubens, 1612-1614, National Gallery of Canada
Karavaxho kishte një aftësi që vlen të vërehet për të shprehur në një skenë gjallëri të patejkalueshme, duke kaluar një çast vendimtar. *Darka në Emaus* përshkruan njohjen e Krishtit nga dishepujt e tij: një çast më parë ai ishte një bashkëudhëtar, duke vajtuar largimin e Mesisë, pasi ai kurrë nuk pushon së qeni në sytë e bujtinarit; i dyti pastaj, është Shpëtimtari. Në *Thirrjen e Shën Mateut*, dora e shenjtit drejtohet nga vetja, sikur po thoshte «*kush, unë*?», Ndërsa sytë e tij, të ngulitur mbi figurën e Krishtit, tashmë po thoshin: «*Po, unë do të ndjek*». Me *Ringjalljen e Llazarit*, ai shkon një hap më tej, duke na dhënë një pamje të shkurtër të procesit fizik të ringjalljes. Trupi i Lazarit është ende në gjendjen e ngurtësisë mortore, por dora e tij, drejtuar dhe duke njohur atë të Krishtit, është e gjallë. Artistë të tjerë të mëdhenj barokë do të udhëtonin në të njëjtën rrugë, për shembull Bernini, i magjepsur nga temat nga Metamorfozat e Ovidit.

### Karavaxhizmi

Instalimi i pikturave të Shën Mateut në Kapelën Contarelli pati një ndikim të menjëhershëm mes artistëve më të rinj në Romë dhe Karavaxhizmi u bë moda e fundit për çdo piktor të ri ambicioz. Karavaxhistët e parë përfshinin Orazio Gentileschi-n dhe Giovanni Baglione-n. Faza e Karavaxhiste e Baglionit qe jetëshkurtër; Karavaxho më vonë e akuzoi atë për plagjiaturë dhe të dy u përfshinë në një grindje të gjatë. Baglione vazhdoi duke shkruar biografinë e parë të Karavaxhos. Në brezin e ardhshëm të Karavaxhistëve ishin Carlo Saraceni, Bartolomeo Manfredi dhe Orazio Borgianni. Gentileschi, pavarësisht se ishte shumë më i vjetër, ishte i vetmi nga këta artistë që jetoi shumë më tej se viti 1620, dhe përfundoi si piktor i oborrit të Charles I të Anglisë. Vajza e tij, Artemisia Gentileschi ishte gjithashtu stilistikisht pranë Karavaxhos dhe një nga më të talentuarat e lëvizjes. Megjithatë, në Romë dhe në Itali nuk ishte Karavaxhoja, por ndikimi i rivalit të tij, Annibale Carracci, që përziente elemente nga Rilindja e Lartë dhe realizmi Lombard, i cili do të triumfonte përfundimisht.

*Mohimi i Shën Pjetrit* (1610), Metropolitan Museum of Art
Qëndrimi i shkurtër i Karavaxhos në Napoli, prodhoi një shkollë të dukshme Karavaxhiste Napolitane, duke përfshirë Battistello Caracciolo dhe Carlo Sellitto. Lëvizja Karavaxhiste aty përfundoi me një shpërthim të tmerrshëm të murtajës në vitin 1656, por lidhja spanjolle – Napoli ishte një zotërim i Spanjës - ishte e rëndësishme në formimin e degës së rëndësishme spanjolle të ndikimit të tij.

Peter Paul Rubens ka të ngjarë të ishte një nga artistët e parë flamandë që u ndikua nga Karavaxhoja, me veprat e të cilit do ti njihej gjatë qëndrimit të tij në Romë në vitin 1601. Më vonë ai do të pikturonte një kopje (ose më saktë një interpretim) të *Varrimit të Krishtit* të Karavaxhos dhe do ti rekomandonte patronit të tij, dukës së Mantovës, blerjen e *Vdekjes së Virgjëreshës* (Luvër). Megjithëse një pjesë e këtij interesi ndaj Karavaxhos është pasqyruar në vizatimet e tij gjatë qëndrimit të tij italian, ishte vetëm pas kthimit të tij në Antverpen në vitin 1608 që veprat e Rubensit e shfaqin hapur mënyrën karavaxheske, si te *Kaini dile vrarë Abelin* (1608-1609) (Courtauld Institute of Art) dhe *Plaka dhe djali me qirinj* (1618-1619) (Mauritshuis). Megjithatë, ndikimi i Karavaxhos te punimet e Rubensit do të ishte më pak i rëndësishëm sesa ai i Rafaelos, Correggio-s, Barocci-t dhe venecianëve. Artistët flamandë të cilët ndikoheshin nga Rubensi, si Jacob Jordaens, Pieter van Mol, Gaspar de Crayer dhe Willem Jacob Herreyns, gjithashtu përdorën njëfarë realizmi të ashpër dhe kontrast të fortë dritash dhe hijesh. i zakonshëm për stilin karavaxhesk.

Një grup artistësh katolikë nga Utrehti, duke përfshirë Hendrick ter Brugghen, Gerard van Honthorst dhe Dirck van Baburen udhëtuan për në Romë, si studentë në dekadat e para të shekullit të XVII. Aty ata u ndikuan thellësisht nga puna e Karavaxhos dhe ndjekësve të tij, siç përshkruan Bellori. Me kthimin e tyre në veri, ky trend pati një lulëzim të shkurtër, por me ndikim në vitet 1620, midis piktorëve si Hendrick ter Brugghen, Gerrit Van Honthorst, Andries Both dhe Dirck van Baburen, duke u njohur si *Karavaxhistët e Utrehtit*. Në gjeneratën e ardhshme, efektet e Karavaxhos, edhe pse të zbutura, duhet të shihen në veprat e Vermerit dhe Rembrandtit (që nuk e kishin vizituar kurrë Italinë) si dhe Velázquez-it, i fundit prej të cilëve me sa duket e pa punën e tij gjatë qëndrimeve të tij të ndryshme në Itali.

### Vdekja dhe rilindja e reputacionit

*Hileqarët në letra*, 1594, Kimbell Art Museum, Fort Worth, Teksas
Inovacionet e Karavaxhos frymëzuan Barokun, por Baroku mori dramën e *chiaroscuro*-s së tij pa realizmin psikologjik. Ndërkohë që ndikoi drejtpërdrejtë në stilin e artistëve të përmendur më sipër, dhe në një distancë, francezët Georges de La Tour dhe Simon Vouet dhe spanjollin Giuseppe Ribera, brenda disa dekadave, veprat e tij u ishin atribuar artistëve më pak skandalozë, ose thjesht neglizhohet. Baroku, për të cilin ai kontribuoi aq shumë, kishte evoluar, dhe modat kishin ndryshuar, por ndoshta më me vend, Karavaxhoja kurrë nuk themeloi një punishte si Carracci, dhe kështu nuk pati shkollë për të përhapur teknikat e tij. Ai gjithashtu nuk e paraqiti kurrë qasjen e tij filozofike ndaj artit, realizmi psikologjik që vetëm mund të supozohet nga veprat e tij të mbijetuara.

Kështu, reputacioni i tij ishte dyfish i prekshëm ndaj kritikave jo simpatizuese të biografëve të tij të hershëm, Giovanni Baglione, një piktor rival me një hakmarrje personale dhe kritiku me ndikim i shekullit të XVII, Gian Pietro Bellori, i cili nuk e kishte njohur atë, por ishte nën ndikimin mëhershëm të Giovanni Battista Agucchi-t dhe mikut të Bellorit, Poussin, duke preferuar traditën "klasike-idealiste" të shkollës bolonjeze të udhëhequr nga Carracci. Baglione, biografi i tij i parë, luajti një rol të rëndësishëm në krijimin e legjendës së karakterit të paqëndrueshëm dhe të dhunshëm të Karavaxhos, ashtu si dhe të pamundësisë së tij për të vizatuar.

Në vitet 1920, kritiku i artit Roberto Longhi e solli edhe njëherë emrin e Karavaxhos në plan të parë dhe e vendosi atë në traditën evropiane: *Ribera, Vermeer, La Tour dhe Rembrandt nuk do të kishin ekzistuar kurrë pa atë. Dhe arti i Delacroix, Courbet dhe Manet do të ishte krejtësisht ndryshe*. Kritiku me ndikim i artit, Bernard Berenson bie dakord se: «*Me përjashtim të Michelangelo-s, asnjë piktor tjetër italian nuk ushtroi një ndikim kaq të madh*.»

### Epitafi

Epitafi i Karavaxhos u hartua nga miku i tij, Marzio Milesi. Ajo thotë: «*Michelangelo Merisi, i biri i Fermo di Caravaggio – në pikturë i pa krahasueshëm me asnjë piktor, përveç vetë Natyrës – vdiq në Port' Ercole – duke mbetur këtu Napoli – duke u kthyer në Romë – kalenda e 15-të e gushtit – në vitin e Tënëzoti, 1610 – Ai jetoi tridhjetë e gjashtë vjet nëntë muaj dhe njëzet ditë – Marzio Milesi, Jurisconsult – Ia kushtoi këtë një shoku me gjenialitet të jashtëzakonshëm*.»

Ai u përkujtua në ballinën e kartëmonedhës së Bankës së Italisë 100,000 lira në vitet 1980 dhe 1990 (para se Italia të kalonte te Euroja), ndërsa në pjesën e pasme duke shfaqur *Shportën e Frutave* të tij.

## Vepra

*Darka në Emaus*, 1606, vajë në kanavacë, Pinacoteca di Brera
Ka mosmarrëveshje në lidhje me përmasat e sakta të veprës së Karavaxhos, me llogaritjet e ulëta deri në 40, ndërsa më të lartat deri në 80. Në monografinë e tij, studiuesi i Karavaxhos, Alfred Moir shkroi se: "Dyzet e tetë tablo me ngjyra në këtë libër përfshijnë pothuajse të gjitha veprat e mbijetuara të pranuar nga çdo ekspert i Karavaxhos si autografe, dhe madje edhe më pak të kërkuesit do të shtonin më pak se një duzinë më shumë". Por ka pasur disa shtime përgjithësisht të pranuara që atëherë. Njëra, *Thirrja e Shenjtëve Pjetër dhe Andrea*, në vitin 2006 u autentikua dhe restaurua së fundmi; ajo kishte qenë në magazinë në Hampton Court, të cilësuar gabimisht si një kopje. Richard Francis Burton shkruan për një *pikturë të Shën Ruzares (në muzeun e Dukës Madhor të Toskanës), duke treguar një rreth të tridhjetë burrave *turpiter ligati* (turpësisht të lidhur)*, që nuk dihet nëse ka mbijetuar. Versioni i refuzuar i *Shën Mateut dhe engjëllit*, kushtuar Cappella Contarelli në San Luigi dei Francesi në Romë, u shkatërrua gjatë bombardimeve të Dresdenit nga aleatët, megjithëse ekzistojnë fotografi të bardh e zi të veprës. Në qershor 2011 u njoftua se një pikturë e panjohur Karavaxhos e Shën Agustinit që datonte rreth vitit 1600 ishte zbuluar në një koleksion privat në Britani. I quajtur një *zbulim i domethënës*, piktura nuk ishte publikuar kurrë dhe mendohet të jetë porositur nga Vincenzo Giustiniani, një patron i piktorit në Romë.

Një pikturë që paraqet *Juditën duke i prerë kokën Holofernit*, u zublua në një papafingo në Tuluzë në vitin 2014 që nga nga disa ekspertë besohet se është versioni i dytë i Karavaxhos i *Juditës duke i prerë kokën Holofernit*, e datuar midis viteve 1600 dhe 1610. Në prill 2016 një ekspert dhe sipërmarrës arti, të cilit iu tregua vepra deklaroi se ajo ishte një pikturë prej kohësh e humbur e vetë Karavaxhos. Ajo pikturë e Karavaxhos ishte e njohur deri atëherë vetëm nga një kopje e piktorit flamand Louis Finson, i cili kishte ndarë studion me Karavaxhon në Napoli. Qeveria franceze vendosi ndalimin e eksportit mbi pikturën e sapo zbuluar, ndërsa u zhvilluan teste për të përcaktuar nëse ishte një pikturë autentike e Karavaxhos. Në shkurt të vitit 2019, u njoftua se piktura do të shitej në ankand pasi Luvri e kishte refuzuar mundësinë për ta blerë atë për 100 milionë euro.

*Krishtlindja me Shën Françeskun dhe Shën Lorencin*, 1600
Pasi u konsiderua një ankand, piktura më në fund u shit në një shitje private te menaxheri i fondit spekullativ amerikan, Tomilson Hill. Bota e historisë së artit nuk është e njëmendjeje mbi atribuimin e veprës, me sipërmarrësit e artit që e shitën veprën duke promovuar autenticitetin me mbështetjen e historianëve të artit që iu dha privilegji i aksesit të veprës, ndërsa historianë të tjerë arti mbeten të pa bindur kryesisht bazuar në pikëpamje stilistike dhe cilësore.Jonathan Jones (3 prill 2019). "Discovery in a Toulouse attic is no Caravaggio". *The Art Newspaper* (në anglisht).</ref> Disa historianë arti të tjerë besojnë se ajo mund të jetë një punim i vetë Louis Finsonit.

Në prill 2021 një vepër minore që besohej se i përkiste rrethit të një ndjekësi spanjoll të Karavaxhos, Jusepe de Ribera, u tërhoq nga shitja në ankandin e Madridit në ndërtesën Ansorena, kur Museo del Prado paralajmëroi Ministrinë e Kulturës, e cal vendosi një ndalim parandalues të eksportimit mbi pikturën. Piktura 111 centimetra me 86 centimetra ndodhej në familjen Pérez de Castro që nga viti 1823, kur ajo u shkëmbye me një tjetër vepër nga Real Academia de San Fernando. Ajo ishte listuar si *Ecce Hommo con dos saiones de Carabaggio* para se atribuimi më vonë të humbiste ose të ndryshonte për rrethin e Riberës. Dëshmitë stilistike, ashtu dhe ngjashmëria e modeleve me ato në veprat e tjera të Karavaxhos, i ka bindur disa ekspertë se piktura është *Ecce Homo* origjinal i Karavaxhos i vitit 1605 me porosi të Massimo Massimi. Atribuimi Karavaxhos është i debatuar nga ekspertët e tjerë. Piktura tani i është nënshtruar restaurimit nga Colnaghis, të cilët gjithashtu dëshirojnë të menaxhojnë shitjen e ardhshme të veprës.

## Vjedhjet e artit

Në tetor të vitit 1969, dy hajdutë hynë në Oratorin e San Lorenzo-s në Palermo, Itali dhe vodhën *Krishtlindjen me Shën Françeskun dhe Shën Lorencin* të Karavaxhos nga korniza e saj. Ekspertët e llogaritën vlerën e saj në 20 milionë dollarë.

Pas vjedhjes, policia italiane ngriti një grup pune të vjedhjes së artit me qëllimin specifik të rikuperimit të veprave të artit të humbura dhe të vjedhura. Që nga krijimi i këtij grupi pune, janë ndjekur shumë indicie në lidhje me *Krishtlindjen*. Ish anëtarët e mafias italiane kanë deklaruar se *Krishtlindja me Shën Françeskun dhe Shën Lorencin* u vodh nga mafia siciliane dhe u paraqit në mbledhje të rëndësishme të mafias. Ish-anëtarët e mafias kanë thënë se *Krishtlindja* është dëmtuar dhe që atëherë është shkatërruar.

Vendndodhja e pikturës nuk dihet akoma. Një riprodhim varet aktualisht në vendin e saj në Oratorin e San Lorenzo-s.

## Në kulturën popullore

Vepra e Karavaxhos ka qenë gjerësisht ndikuese në kulturën amerikane gej të fundit të shekullit të XX, me referime të shpeshta ndaj imazheve seksuale mashkullore në piktura si *Muzikankër* dhe *Amor Victorious*. Mjaft poema të shkruara nga Thom Gunn, ishin përgjigje për piktura specifike të Karavaxhos, dhe regjisori britanik Derek Jarman realizoi një *biopik* të vlerësuar nga kritika të titulluar *Caravaggio* në vitin 1986.

Një tjetër *biopik*, *L'Ombra di Caravaggio* (*Hija e Karavaxhos*), drejtpërdrejtë nga Michele Placido dhe të luajtur nga Riccardo Scamarcio, doli në vitin 2022.

Karavaxho paraqitet në mënyrë të shquar si motiv te seria e Netflix i Steven Zaillian, *Ripley*, bazuar në librin e Patricia Highsmith, *The Talented Mr. Ripley*. Aty është paraqitur edhe vrasja e Rannuccio-s. Karavaxho është portretizuar nga Daniele Rienzo.

## Analizat bashkëkohore dhe rishikimi modernist

Arti barok i Karavaxhos u rizbulua si një i vetë-dijshëm politik në librin e vitit 1999 *Quoting Caravaggio* nga Mieke Bal. Në vitin 2013, u hap një ekspozitë shëtitëse e Karavaxhos e quajtur *Burst of Light: Caravaggio and His Legacy* në Wadsworth Atheneum Museum of Art në Hartford, Konektikat. Ekspozita përfshinte pesë piktura nga artisti mjeshtër, që përfshinin *Shën Gjon Pagëzorin në Shkretëtirë* (1604–1605) dhe *Marta dhe Marie Magdalena* (1589). E gjitha udhëtoi në Francë si dhe në Los Angeles, Kaliforni. Artistë të tjerë të barokut si Georges de La Tour, Orazio Gentileschi dhe trioja spanjolle e Diego Velázquez, Francisco de Zurbarán dhe Carlo Saraceni u përfshinë gjithashtu në ekspozitë.

Në vitin 2017 The Metropolitan Museum of Art ekspozoi *Caravaggio's Last Two Paintings* që paraqiti veprat e tij *Mohimi i Shën Pjetrit* dhe *Martirizimi i Shën Ursulës* (e huazuar nga Banca Intesa Sanpaolo, Napoli).

## Shkiko edhe

* Mikelanxhelo
* Rafaelo
* Ticiani
* Gian Lorenzo Bernini
* Peter Paul Rubens
* Rembrandt
* Gerard van Honthorst
* Diego Velázquez
* Nicolas Poussin
* Eugène Delacroix
* Gustave Courbet
* Giovanni Battista Tiepolo

## Shpjegime

## Referime

## Burime parësore

Burimet parësore kryesore për jetën e Karavaxhos janë:

* Giovanni Baglione (1942). "Vita di Michelangnolo da Caravaggio, Pittore". *Le vite de Pittori, Scultori et Architetti. Dal Pontificato di Gregorio XIII del 1572. In fino a’tempi di Papa Urbano Ottavo nel 1642* (në italisht). Stamperia d'Andrea Fei. fq. 136–139.
* Baglione, Giovanni (1642). *Life of Caravaggio* (në anglisht). Itali. Arkivuar nga origjinali më 1 nëntor 2013. Marrë më 30 tetor 2013.
* Giovanni Pietro Bellori (1672). "Michel Angelo da Caravaggio Pittore". *Le Vite de pittori, scultori, dhe architetti moderni* (në italisht). Succesori di Mascardi. fq. 197–216.
* Komentet e Giulio Mancinit mbi Karavaxhon te Giulio Mancini (1956). Adriana Marucchi (red.). *Considerazioni sulla pittura: Considerazioni sulla pittura. Viaggio per Roma. Appendici. Edizione critica e introduzione* (në italisht). Vëll. 1. Lionello Venturi. Accademia nazionale dei Lincei., të shkruar në vitet 1617-1621

Të gjitha janë ribotuar te *Caravaggio* i Howard Hibbard dhe në shtojcat e *Caravaggio-s* së Catherine Puglisi.

## Burime dytësore

* Noel Barber (1999). "Preface: The Murder Behind the Discovery". përmbledhur nga Franco Mormando (red.). *Saints & Sinners: Caravaggio & the Baroque Image* (në anglisht). Chestnut Hill, Massachusetts: McMullen Museum of Art, Boston College; University of Chicago Press. fq. 11–13. ISBN 978-1-892850-00-3.
* Riccardo Bassani; Fiora Bellini (1994). *Caravaggio assassino: la carriera di un "valenthuomo" fazioso nella Roma della Controriforma* (në italisht). Donzelli. ISBN 978-88-7989100-4.
* Andrea Bayer (2004). *Painters of Reality: The Legacy of Leonardo and Caravaggio in Lombardy* (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-158839116-2.
* Erin Benay (2017). *Exporting Caravaggio: The Crucifixion of St. Andrew* (në anglisht). Giles Press Ltd. ISBN 978-191128224-2.
* Bernard Berenson (1953). *Caravaggio: His Incongruity and His Fame* (në anglisht). Chapman & Hall.
* Antonino Bertolotti (1881). *Artisti lombardi a Roma nei secoli XV, XVI, e XVII: studi e ricerche negli archive romani* (në italisht). Vëll. 2. Ulrico Hoepli. fq. 71–72.
* Louise Brown, Beverly (2001). *The Genius of Rome, 1592–1623* (në anglisht). Royal Academy of Arts. ISBN 978-090094688-2.
* Giovanni Angelo Bouchard (1791). *Sanctae Matris Nostrae catholicae ecclesiae dogmatum et morum ex selectis veterum patrum operibus veritas demonstrata seu Veterum patrum theologia vniuersa tribus partibus constans quarum prima agit de Ecclesiasticis dogmatibus, secunda de Sacramentis, tertia de Moribus. Tomus primus [-decimus tertius et ultimus]* (në latinisht). Vëll. 7. Florentia. fq. 270.
* Richard Francis Burton (1900). *A Plain and Literal Translation of "Arabian Nights"* (në anglisht). Vëll. 10. Press of The Carson-Harper Company.
* Ralf van Bühren (2017). "Caravaggio's 'Seven Works of Mercy' in Naples. The relevance of art history to cultural journalism". *Church, Communication and Culture* (në anglisht). **2**: 63–87. doi:10.1080/23753234.2017.1287283. S2CID 194755813.
* Maurizio Calvesi, *Caravaggio*, Art Dossier 1986, Giunti Editori (1986) (ISBN nuk është në dispozicion)
* Calvesi, Maurizio (1990). *Le realtà del Caravaggio* (në italisht). Torino: G. Einaudi.
* John Denison Champlin; Charles Callahan Perkins, red. (1887). "Caravaggio, Michelangelo da". *Cyclopedia of Painters and Painting* (në anglisht). Vëll. 1. Nju Jork: Charles Scribner’s Sons. fq. 241-242.
* Keith Christiansen (1990). *A Caravaggio Rediscovered, The Lute Player* (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-087099575-0.
* Sandro Corradini; Maurizio Marini (janar 1998). "The Earsliest Account of Caravaggio in Rome". *The Burlington Magazine* (në anglisht). **140** (1138): 25–28.
* Louis Crompton (2003). "Rome and Caravaggio". *Homosexuality and Civilization* (në anglisht). Harvard University Press. fq. 286-290. ISBN 978-0-674-02233-1.
* Isis Davis-Marks (13 prill 2021). "Baroque Painting Almost Sold for €1,500 May Be a Caravaggio Worth Millions". *Smithsonian Magazine* (në anglisht).
* Michel Drancourt; Rémi Barbieri; Elisabetta Cilli; Giorgio Gruppioni; Alda Bazaj; Giuseppe Cornaglia (17 shtator 2018). "Did Caravaggio die of Staphylococcus aureus sepsis?". *The Lancet* (në anglisht). **18** (11): 1178. doi:10.1016/S1473-3099(18)30571-1. PMID 30236439.
* Andrea Dusio (2009). *Caravaggio’s White Album* (në anglisht). Romë: Cooper Arte. ISBN 978-88-7394-128-6.
* Vincenzio Fanti (1767). *Descrizzione Completa di Tutto Ciò che Ritrovasi nella Galleria di Sua Altezza Giuseppe Wenceslao del S.R.I. Principe Regnante della Casa di Lichtenstein* (në italisht). Trattner.
* Michael Fried (2010). *The Moment of Caravaggio* (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-069114701-7.
* Walter Friedlander (1969) [1955]. *Caravaggio Studies* (në anglisht) (bot. i 2-të i rishikuar). Princeton University Press.
* John Gash (2004). *Caravaggio* (në anglisht). Chaucer Press. ISBN 190444922-0.
* Laura Geggel (28 shtator 2018). "Renaissance Master Caravaggio Didn't Die of Syphilis, but of Sepsis". *Live Science* (në anglisht). Marrë më 30 shtator 2018.
* Alessandro Giardino (2017). "Seven Works of Mercy". *Aries* (në anglisht). **17** (2): 149–170. doi:10.1163/15700593-01600100.
* Rosa Giorgi (1999). *Caravaggio: Master of Light and Dark – his lefe in paintings* (në anglisht). Dorling Kindersley. ISBN 978-0-7894-4138-6.
* Andrew Graham-Dixon (2011). *Caravaggio: A Life Sacred and Profane* (në anglisht). Penguin. ISBN 978-0-7139-9674-6.
* Mina Gregori; Luigi Salerno; Richard E. Spear (1985). *The Art of Caravaggio* (në anglisht). Metropolitan Museum of Art.
* Jonathan Harr (2005). *The Lost Painting: The Quest for a Caravaggio Masterpiece* (në anglisht). Nju Jork: Random House.
* Hibbard, Howard (1983). *Caravaggio* (në anglisht). Londër: Thames and Hudson. ISBN 978-050027491-0.
* Ann Sutherland Harris (2004). *Seventeenth-century Art & Architecture* (në anglisht). Laurence King Publishing. ISBN 1-85669-415-1.
* Michael Kitson (1986) [1967]. *The Complete Paintings of Caravaggio* (në anglisht). Londër: Weidenfeld & Nicolson.
* Pietro Koch (2004). *Caravaggio – The Painter of Blood and Darkness* (në anglisht). Romë: Gunther Edition.
* Gilles Lambert (2015). Gilles Néret (red.). *Caravaggio, 1571-1610: A Genius Beyond His Time* (në anglisht). Taschen. ISBN 978-3-8365-5993-5.
* Landi, Ann (mars 2013). "Art Talk: Dark Shadows". *ARTnews LLC* (në anglisht). fq. 38.
* Helen Langdon (1999). *Caravaggio: A Life* (në anglisht). Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0-374-11894-5.
* Ernesto Liberatori (2015). *Luci e Ombre su Michelangelo Merisi* (në italisht). Youcanprint. ISBN 978-88-9306-413-2.
* Roberto Longhi (1998) [1968]. *Caravaggio* (në italisht). Firence: Giunti. ISBN 978-88-359-8003-2.
* Alberto Macchi (1995). *L'uomo Caravaggio* (në italisht). Stefania Macioce. Romë: AETAS.
* Denis Mahon (1947). *Studies in Seicento Art* (në anglisht). Londër: Warburg Institute.
* Maurizio Marini (2014). *Caravaggio "Pictor praestantissimus": l'iter artistico di uno dei massimi rivoluzionari dell'arte di tutti i tempi. Caravaggio, ?-1610* (në italisht) (bot. i 4-rt). Romë: Newton Compton. ISBN 978-88-541-6939-5. OCLC 915922456.
* Honoré Mirabeau (1867). *Erotika Biblion* (në frëngjisht). Chevalier de Pierrugues, Chez tous les Libraries.
* Alfred Moir (1967). *The Italian Followers of Caravaggio* (në anglisht). Harvard University Press. ISBN 978-0-67446900-6.
* Olivier Morand (2019). "La Judith de Toulouse: Le chef d'oeuvre de Louis Finson". *Le Finson de Toulouse* (në frëngjisht): 1–30.
* Steven F. Ostrow (shtator 2003). "Review of Giovanni Baglione: Artistic Reputation in Baroque Rome by Maryvelma Smith O'Neil". *The Art Bulletin* (në anglisht). **85** (3): 608–611.
* Gianni Papi (2016). *Caravaggio* (në italisht). Giunti Editore. ISBN 978-880999427-0.
* Patrick, James (2007). *Renaissance and Reformation* (në anglisht). Marshall Cavendish. ISBN 978-0-7614-7651-1.
* Pomella, Andrea (2005). *Caravaggio: An Artist Through Images* (në anglisht). ATS Italia Editrice. ISBN 978-88-88536-62-0. Marrë më 28 qershor 2010.
* Catherine Puglisi (1998). *Caravaggio* (në anglisht). Phaidon. ISBN 978-0-7148-3966-0.
* Peter Robb (2013). *M: L’enigma Caravaggio* (në italisht). Përkthyer nga Massimo Parizzi & Doriana Cometlati. Edizioni Mondadori. ISBN 978-885204523-3.
* Rowland, Ingrid Drake (2005). *From heaven to Arcadia: the sacred and the profane in the Renaissance* (në anglisht). New York Review of Books. fq. 163. ISBN 978-1-59017-123-3.
* Conrad Rudolph; Steven F. Ostrow (nëntor 2001). "Isaac Laughing: Caravaggio, non-traditional imagery and traditional identification". *Art History* (në anglisht). **24** (5): 646–681.
* Sammut, E. (1949). "Caravaggio in Malta" (PDF). *Scientia* (në anglisht). **15** (2): 78–89. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 8 tetor 2018. Marrë më 11 prill 2019.
* Haun Saussy, red. (2006). *Comparative Literature in an Age of Globalization* (në anglisht). Johns Hopkins University Press. fq. 167. ISBN 978-080188380-4.
* Sciberras, Keith (prill 2002). "Frater Michael Angelus in tumultu: the cause of Caravaggio's imprisonment in Malta". *The Burlington Magazine* (në anglisht). **144** (1189): 229–232.
* Sciberras, Keith (korrik 2002). "Riflessioni su Malta al tempo del Caravaggio". *Paragone: Rivista di arte e letteratura (Arte)* (në italisht). **52** (629). Sansoni: 3–20.
* Sohm, Philip (shtator 2002). "Caravaggio's Deaths". *The Art Bulletin* (në anglisht). **84** (3): 449–468. doi:10.1080/00043079.2002.10787031 (jo aktiv 2019-02-09). JSTOR 3177308.`{{cite journal}}`: Mirëmbajtja CS1: DOI që nga shkurt 2019 (lidhja)
* "Caravaggio in Genoa: Hypothesis for an Inspiration". *Speculum Artis* (në anglisht). 22 shtator 2020.
* John Spike (2001). *Caravaggio, with Catalogue of Painting on CD-ROM* (në anglisht). Michèle Kahn Spike. New York: Abbeville Press.
* Summers, Claude J., red. (2004). "Caravaggio". *The queer encyclopedia of the visual arts* (në anglisht). Cleis Press. fq. 72. ISBN 978-157344191-9.
* Halina Waga (1992). *Vita nota e ignota dei virtuosi al Pantheon: contributi alla storia della Pontifica Accademia Artistica dei Virtuosi al Pantheon* (në italisht). Romë: Arte della Stampa.
* Rudolf Wikkkower (1973). *Art and Architecture in Italy, 1600-1750* (në anglisht) (bot. i 3-të). Penguin/Yale History of Art. ISBN 978-030007939-5.
* Chris White (1999). *Nineteenth-Century Writings on Homosexuality: A Sourcebook* (në anglisht). Routledge. ISBN 978-0-41515306-5.
* Francesca Valdinoci, red. (2016). *Vite di Caravaggio* (në italisht). CasadeiLibri. ISBN 880613754-9.
* John L. Varriano (2006). *Caravaggio: The Art of Realism* (në anglisht). Pennsylvania State University Press. ISBN 978-027102718-0.

## Linqe të jashtme

**Biografia Caravaggio, princi i natës

**Artikuj dhe ese Christiansen, Keith. "Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571-1610) dhe ndjekësit e tij". Në *Heilbrunn Afati i historisë së artit*. Nju Jork: Muzeu Metropolitan i Artit, 2000-. (Tetor 2003)
* Njoftimi i vjedhjes së artit të FBI-së për *Lindjen* e Caravaggio
* *Pasioni i Caravaggio*
* *Deconstructing Caravaggio dhe Velázquez*
* Intervistë me Peter Robb, autor i *M*
* Krahaso Rembrandt me Caravaggio.
* Caravaggio dhe Camera Obscura
* Prerjet e Caravaggio nga Ramon van de Werken Arkivuar 7 qershor 2023 tek Wayback Machine
* Përdorimi i Caravaggio nga Camera Obscura: Lapucci
* Disa shënime mbi Caravaggio - Patrick Swift
* Faqja e internetit e Roberta Lapucci dhe shumica e botimeve të saj në Caravaggio si PDF lirisht të shkarkueshme

**Vepra arti caravaggio-foundation.org Arkivuar 29 qershor 2024 tek Wayback Machine 175 punon nga Caravaggio
* caravaggio.org Analiza e 100 veprave të rëndësishme Caravaggio
* Caravaggio, Michelangelo Merisi da Caravaggio WebMuseum, faqja e Parisit
* Galeria e EyeGate e Caravaggio

**Muzika Lachrimae Caravaggio, nga Jordi Savall, i interpretuar nga Le Concert des Nations & Hesperion XXI (Neni në Answers.com)

**Video *Thirrja e Caravaggio nga Shën Mateu* Arkivuar 23 tetor 2014 tek Wayback Machine Arkivuar 23 tetor 2014 tek Wayback Machine në Smarthistory, qasur më 13 shkurt 2013
* *Kryqëzimi i Karavazhit të Shën Pjetrit* Arkivuar 8 tetor 2014 tek Wayback Machine Arkivuar 8 tetor 2014 tek Wayback Machine, qasur më 13 shkurt 2013
* *Vdekja e Virgjëreshës Caravaggio* Arkivuar 1 nëntor 2014 tek Wayback Machine Arkivuar 1 nëntor 2014 tek Wayback Machine, qasur më 13 shkurt 2013
* *Narciosi i Caravaggio në Burim* Arkivuar 1 nëntor 2014 tek Wayback Machine Arkivuar 1 nëntor 2014 tek Wayback Machine, qasur më 13 shkurt 2013
* *Pikturat e Caravaggio në Chapel Contarelli, San Luigi dei Francesi*, qasur më 13 shkurt 2013
* *Darka e Caravaggio në Emmaus* Arkivuar 11 tetor 2014 tek Wayback Machine Arkivuar 11 tetor 2014 tek Wayback Machine, qasur më 13 shkurt 2013