# Zbutja

Qentë dhe delet ishin ndër kafshët e para që u zbutën.
 Shpendi i kuq i xhunglës i Azisë Juglindore u zbut, me sa duket për luftime gjelash, rreth 7000 vjet më parë.
 Fermerët me grurë dhe bagëti – Arti i lashtë egjiptian 3400 vjet më parë
**Zbutja** është një marrëdhënie e qëndrueshme e shumë brezave në të cilën një grup organizmash merr një shkallë të konsiderueshme ndikimi mbi riprodhimin dhe kujdesin e një grupi tjetër për të siguruar një furnizim më të parashikueshëm të burimeve nga ai grup i dytë. Zbutja e bimëve dhe kafshëve ishte një risi e madhe kulturore e renditur për nga rëndësia me zbulimin e zjarrit, prodhimin e mjeteve dhe zhvillimin e gjuhës verbale.

## Përmbledhje

Charles Darwin njohu numrin e vogël të tipareve që i bënin speciet shtëpiake të ndryshme nga paraardhësit e tyre të egër. Ai ishte gjithashtu i pari që njohu ndryshimin midis mbarështimit selektiv të vetëdijshëm në të cilin njerëzit zgjedhin drejtpërdrejt për tiparet e dëshirueshme, dhe përzgjedhjes së pavetëdijshme ku tiparet evoluojnë si nënprodukt i përzgjedhjes natyrore ose nga përzgjedhja në tipare të tjera. Ekziston një ndryshim gjenetik midis popullatës shtëpiake dhe të egër. Ekziston gjithashtu një ndryshim i tillë midis tipareve të zbutjes që studiuesit besojnë se kanë qenë thelbësore në fazat e hershme të zbutjes, dhe tipareve të përmirësimit që janë shfaqur që nga ndarja midis popullacionit të egër dhe atij shtëpiake. Tiparet e zbutjes janë përgjithësisht të fiksuara brenda të gjitha kafshëve shtëpiake dhe janë përzgjedhur gjatë episodit fillestar të zbutjes së asaj kafshe ose bime, ndërsa tiparet e përmirësimit janë të pranishme vetëm në një pjesë të kafshëve shtëpiake, megjithëse ato mund të fiksohen në racat individuale ose popullatat rajonale .

Qeni ishte specia e parë e zbutur, dhe pastaj u përhap në të gjithë Euroazinë përpara fundit të epokës së Pleistocenit të Vonë, shumë përpara kultivimit dhe para zbutjes së kafshëve të tjera. Të dhënat arkeologjike dhe gjenetike sugjerojnë se fluksi afatgjatë i gjeneve me dy drejtime midis stoqeve të egra dhe shtëpiake – duke përfshirë gomarët, kuajt , devetë e Botës së Re dhe të Vjetër, dhitë, delet dhe derrat – ishte i zakonshëm. Duke pasur parasysh rëndësinë e tij për njerëzit dhe vlerën e tij si një model i ndryshimit evolucionar dhe demografik, zbutja ka tërhequr shkencëtarë nga arkeologjia, paleontologjia, antropologjia, botanika, zoologjia, gjenetika dhe shkencat mjedisore. Ndër zogjtë, speciet kryesore shtëpiake sot është pula, e rëndësishme për mishin dhe vezët, megjithëse shpendët me vlerë ekonomike përfshijnë gjelin e detit, shpendët e detit dhe shumë lloje të tjera. Zogjtë gjithashtu mbahen gjerësisht edhe në kafaz, nga zogjtë këngëtarë deri te papagajtë. Zbutëset jovertebrore më të gjatë janë bleta e mjaltit dhe krimbi i mëndafshit. Kërmijtë e tokës rriten për ushqim, ndërsa speciet nga disa fila mbahen për kërkime dhe të tjera mbarëshohen për kontroll biologjik .

Zbutja e bimëve filloi të paktën 12,000 vjet më parë me drithërat në Lindjen e Mesme dhe pagurin e shisheve në Azi. Bujqësia u zhvillua në të paktën 11 qendra të ndryshme anembanë botës, duke zbutur kultura bujqësore dhe kafshë të ndryshme.

## Shih edhe

* Bimët
* Kafshët
* Blegtoria
* Zooteknika
* Kafshët e egra
* Lista e kafshëve të egra

## Literatura

* Halcrow, S.E.; Harris, N.J.; Tayles, N.; Ikehara-Quebral, R.; Pietrusewsky, M. (2013). "From the mouths of babes: Dental caries in infants and children and the intensification of agriculture in mainland Southeast Asia". *Am. J. Phys. Anthropol*. **150** (3): 409–20. doi:10.1002/ajpa.22215. PMID 23359102. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Brian Hare and Vanessa Woods, "Survival of the Friendliest: Natural selection for hypersocial traits enabled Earth's apex species to best Neandertals and other competitors", *Scientific American*, vol. 323, no. 2 (August 2020), pp. 58–63.
* Hayden, B. (2003). "Were luxury foods the first domesticates? Ethnoarchaeological perspectives from Southeast Asia". *World Archaeology*. **34** (3): 458–69. doi:10.1080/0043824021000026459a. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Marciniak, Arkadiusz (2005). *Placing Animals in the Neolithic: Social Zooarchaeology of Prehistoric Farming Communities*. London: UCL Press. ISBN 978-1-84472-092-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)

## Lidhje të jashtme

* Inventari relativ i kulturave të egra dhe analiza e boshllëqeve : burim i besueshëm informacioni se ku dhe çfarë të ruhet ex-situ, për grupet gjenetike të kulturave me rëndësi globale
* Diskutim i zbutjes së kafshëve me Jared Diamond
* Zbutja fillestare e *Cucurbita pepo* në Amerikë 10,000 vjet më parë
* Diagrami i zbutjes së bagëtive Arkivuar 19 dhjetor 2010 tek Wayback Machine
* Tema kryesore 'zbutja': artikuj falas me tekst të plotë (më shumë se 100 komente plus) në Bibliotekën Kombëtare të Mjekësisë