# Aritmometri

*Arithmomètre* e ndërtuar nga Louis Payen rreth vitit 1887
**Aritmometri** ishte llogaritësi i parë dixhital mekanik, mjaftueshëm i fortë dhe i besueshëm për t'u përdorur çdo ditë në një mjedis zyre. Ky llogaritës mund të mblidhte dhe zbritte dy numra drejtpërdrejt dhe të kryente shumëzime dhe pjesëtime të gjata në mënyrë efektive duke përdorur një akumulator të lëvizshëm për rezultatin.

I patentuar në Francë nga Thomas de Colmar në vitin 1820 dhe i prodhuar nga viti 1851 deri në vitin 1915, ai u bë kalkulatori i parë mekanik me sukses komercial. Dizajni i tij i fortë i dha një reputacion të fortë për besueshmërinë dhe saktësinë dhe e bëri atë një lojtar kyç në kalimin nga *human computers* te makinat llogaritëse që ndodhi gjatë gjysmës së dytë të shekullit të 19-të.

Debutimi i tij në prodhim në vitin 1851 shënoi fillimin e industrisë së kalkulatorëve mekanikë , e cila përfundimisht ndërtoi miliona makina deri në vitet 1970. Për dyzet vjet, nga viti 1851 deri në vitin 1890, aritmometri ishte i vetmi lloj kalkulatori mekanik në prodhim komercial dhe u shit në të gjithë botën. Gjatë pjesës së mëvonshme të asaj periudhe, dy kompani filluan të prodhonin klone të aritmometrit: Burkhardt, nga Gjermania, e cila filloi në vitin 1878, dhe Layton e Mbretërisë së Bashkuar, e cila filloi në vitin 1883. Përfundimisht, rreth njëzet kompani evropiane ndërtuan klone të aritmometrit deri në fillimin e Luftës së Parë Botërore.

## Evolucioni

### Në kërkim të një zgjidhjeje: 1820–1851

Detaj i një aritmometri të ndërtuar para vitit 1851. Kursori shumëzues me një shifër (maja ngjyrë fildishi) është kursori më i majtë.
Aritmometrat e kësaj periudhe ishin makina me katër operacione; një shumëzues i gdhendur në rrëshqitësit e hyrjes mund të shumëzohej me një shumëzues me një shifër të vetme thjesht duke tërhequr një shirit (që zëvendësohej shpejt nga një dorezë boshti). Ishte një dizajn i ndërlikuar dhe u ndërtuan shumë pak makina. Përveç kësaj, nuk u ndërtua asnjë makinë midis viteve 1822 dhe 1844.

Kjo ndërprerje prej 22 vitesh përkon pothuajse saktësisht me periudhën kohore gjatë së cilës qeveria britanike financoi projektimin e motorit të diferencave të Charles Babbage, i cili në letër ishte shumë më i sofistikuar se aritmometri, por nuk ishte përfunduar në këtë kohë.

Në vitin 1844, Thomas e riprezantoi makinën e tij në *Ekspozitën e Produkteve të Industrisë Franceze* në kategorinë e sapokrijuar të *Mjeteve të ndryshme matëse, numëruesve dhe makinave llogaritëse*, por mori vetëm një përmendje nderi.

Ai e rifilloi zhvillimin e makinës në vitin 1848. Në vitin 1850, si pjesë e një përpjekjeje marketingu, Thomas ndërtoi disa makina me kuti të shkëlqyera Boulle marquetry që ua dha krerëve të kurorës së Evropës. Ai paraqiti dy patenta dhe dy patenta shtesë midis viteve 1849 dhe 1851.

### Krijimi i një industrie: 1851–1887

Një nga makinat e para me një numër serial unik (makina 10-shifrore me numra serialë nga 500 në 549) e ndërtuar rreth vitit 1863
Shumëzuesi u hoq, duke e bërë aritmometrin një makinë të thjeshtë mbledhjeje, por falë karrocës së tij lëvizëse të përdorur si një akumulator i indeksuar, ai ende lejonte shumëzimin dhe pjesëtimin e lehtë nën kontrollin e operatorit. U prezantua në Mbretërinë e Bashkuar në Ekspozitën e Madhe të vitit 1851 dhe prodhimi i vërtetë industrial filloi në vitin 1851.

Çdo makine iu dha një numër serial dhe u shtypën manuale përdorimi. Në fillim, Thomas i dalloi makinat sipas kapacitetit dhe për këtë arsye u dha të njëjtin numër serial makinave me kapacitete të ndryshme. Kjo u korrigjua në vitin 1863 dhe çdo makine iu dha numri i saj unik serial duke filluar me një numër serial prej 500.

Përdorimi i vazhdueshëm i disa prej makinave nxori në pah disa të meta të vogla në dizajn, si një mekanizëm i dobët bartës, të cilit iu dha një rregullim i përshtatshëm në vitin 1856, dhe një rrotullim i tepërt i rrotave Leibniz kur doreza e boshtit rrotullohej shumë shpejt, gjë që u korrigjua me shtimin e një kryqi maltez .

Një patentë që mbulonte të gjitha këto inovacione u paraqit në vitin 1865. Për shkak të besueshmërisë dhe saktësisë së tij, zyrat qeveritare, bankat, observatorët dhe bizneset në të gjithë botën filluan ta përdorin aritmometrin në operacionet e tyre të përditshme. Rreth vitit 1872, për herë të parë në historinë e makinave llogaritëse, numri i përgjithshëm i makinave të prodhuara kaloi shifrën 1,000. Në vitin 1880, njëzet vjet para konkursit, një mekanizëm për të lëvizur automatikisht karrocën u patentua dhe u instalua në disa makina, por nuk u integrua në modelet e prodhimit.

### Epoka e artë: 1887–1915

Ky aritmometër tregon pothuajse njëqind vjet përmirësime dhe është një nga makinat e fundit të prodhuara (1914).
Nën menaxhimin e Louis Payen, dhe më vonë të vejushës së tij, u prezantuan shumë përmirësime, të tilla si një mekanizëm pjerrësie, një majë e lëvizshme, kursorë dhe dritare rezultatesh që ishin më të lehta për t'u lexuar dhe një mekanizëm më i shpejtë i rivendosjes në zero.

Shumë prodhues klonesh u shfaqën gjatë asaj periudhe, kryesisht në Gjermani dhe Mbretërinë e Bashkuar. Përfundimisht, njëzet kompani të pavarura prodhuan klone të aritmometrit. Të gjitha këto kompani ishin të vendosura në Evropë, por i shisnin makinat e tyre në të gjithë botën.

Dizajni themelor mbeti i njëjtë; dhe pas 50 vitesh në krye, aritmometri humbi supremacinë e tij në industrinë e kalkulatorëve mekanikë. Ndërsa në vitin 1890 aritmometri ishte ende kalkulatori mekanik më i prodhuar në botë, deri në vitin 1900 katër makina, komptometri dhe makina e mbledhjes së Burroughs në SHBA, Aritmometri i Odhner në Rusi dhe Brunsviga në Gjermani e kishin tejkaluar atë në vëllimin e makinave të prodhuara.

Prodhimi i aritmometrit u ndal në vitin 1915, gjatë Luftës së Parë Botërore.

Alphonse Darras, i cili e kishte blerë biznesin në vitin 1915, nuk ishte në gjendje ta rifillonte prodhimin e tij pas luftës për shkak të mungesave të shumta dhe mungesës së punëtorëve të kualifikuar.

## Trashëgimia

Meqenëse ishte kalkulatori i parë i shitur në masë dhe i kopjuar gjerësisht, dizajni i tij shënon pikën fillestare të industrisë së kalkulatorëve mekanikë. Ndërfaqja e tij e përdoruesit u përdor gjatë gjithë 120 viteve që zgjati industria e kalkulatorëve mekanikë. Së pari me klonet e tij dhe më pas me aritmometrin Odhner dhe klonet e tij, i cili ishte një ridizajnim i aritmometrit me një sistem rrotullues, por me saktësisht të njëjtën ndërfaqe përdoruesi.

Me kalimin e viteve, termi aritmometër ose pjesë të tij janë përdorur në shumë makina të ndryshme si aritmometri i Odhnerit, <i id="mwqQ">Arith</i> maurel ose Compt *ometer*, dhe në disa makina llogaritëse portative xhepi të viteve 1940. Korporata Burroughs filloi si *Kompania Amerikane e Arithmometrave* në 1886. Deri në vitet 1920, ai ishte bërë një emër i përgjithshëm për çdo makinë bazuar në dizajnin e saj me rreth njëzet kompani të pavarura që prodhonin klone të Thomas si Burkhardt, Layton, Saxonia, Gräber, Peerless, Mercedes-Euklid, XxX, Archimedes, etj.

### Dizajni

Thomas filloi të punonte në makinën e tij në vitin 1818 ndërsa shërbente në Ushtrinë Franceze ku iu desh të bënte shumë llogaritje. Ai përdori parime nga kalkulatorë mekanikë të mëparshëm si llogaritësi i shkallëzuar i Leibnicit dhe kalkulatori i Paskalit . Ai e patentoi atë më 18 nëntor 1820.

Kjo makinë zbatoi një shumëzim të vërtetë ku, thjesht duke tërhequr një shirit, shumëzuesi i futur në rrëshqitësit e hyrjes shumëzohej me një numër shumëzuesish njëshifror dhe përdorte metodën <span about="#mwt50" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true,&quot;mandatoryTargetParams&quot;:[],&quot;optionalTargetParams&quot;:[]}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Nowrap&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Stampa:Nowrap&quot;},&quot;params&quot;:{&quot;1&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;9's complement&quot;}},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwvw" typeof="mw:Transclusion">9's complement</span> për zbritje. Të dyja këto karakteristika do të hiqeshin nga dizajnet e mëvonshme.

### Makina e parë

Makina e parë u ndërtua nga Devrine, një orëndreqës parizien, dhe i mori një vit për ta ndërtuar. Por, që ta vinte në punë, atij iu desh ta modifikonte mjaft ndjeshëm dizajnin e patentuar. Société d'encouragement pour l'industrie nationale e mori këtë makinë për shqyrtim dhe ajo lëshoi një raport shumë pozitiv më 26 dhjetor 1821. I vetmi prototip i njohur i kësaj kohe është *1822 machine* që është e ekspozuar në Institutin Smithsonian në Uashington, DC.

### Prodhimi

Disa nga logot e përdorura ndër vite
Prodhimi filloi në vitin 1851 dhe përfundoi rreth vitit 1915. Gjatë kësaj periudhe gjashtëdhjetëvjeçare u ndërtuan rreth 5,500 makina; 40% e prodhimit u shit në Francë dhe pjesa tjetër u eksportua.

Prodhimi u drejtua nga:

* Vetë Thomas de Colmar deri në vdekjen e tij në vitin 1870, pastaj nga djali i tij Thomas de Bojano deri në vitin 1881 dhe nga nipi i tij, z. de Rancy, deri në vitin 1887. Z. Devrine (1820), Piolaine (1848), Hoart (1850) dhe Louis Payen (rreth vitit 1875) ishin inxhinierët përgjegjës për ndërtimin e makinave. Të gjitha makinat e prodhuara gjatë kësaj kohe kanë logon *Thomas de Colmar* .

* Louis Payen i cili bleu biznesin në vitin 1887 deri në vdekjen e tij në vitin 1902; të gjitha këto makina kanë logon *L. Payen* .

* Veuve (e veja) L. Payen e cila mori përsipër biznesin pas vdekjes së burrit të saj dhe e shiti atë në vitin 1915 me logot *L. Payen*, *Veuve L. Payen* dhe *VLP* . Alphonse Darras ndërtoi shumicën e këtyre makinave.

* Alphonse Darras, i cili e bleu biznesin në vitin 1915 dhe prodhoi makinat e fundit. Ai shtoi një logo të bërë nga shkronjat A dhe D të ndërthurura dhe u rikthye te logoja *L. Payen* .

Gjatë pjesës së hershme të prodhimit, Thomas i diferencoi makinat sipas kapacitetit dhe për këtë arsye u dha të njëjtin numër serial makinave me kapacitete të ndryshme. Ai e korrigjoi këtë në vitin 1863, duke i dhënë çdo makine numrin e vet unik serial që fillon me një numër serial prej 500. Kjo është arsyeja pse nuk ka asnjë makinë me një numër serial midis 200 dhe 500.

Nga viti 1863 deri në vitin 1907, numrat serialë ishin të njëpasnjëshëm (nga 500 në 4000) dhe më pas, pasi patentoi një mekanizëm të shpejtë zerimi në vitin 1907, Veuve L. Payen filloi një skemë të re numërimi në 500 (numri i aritmometrave që kishte ndërtuar me skemën e vjetër) dhe ishte në numrin serial 1700 kur ia shiti biznesin Alphonse Darras në vitin 1915. Alphonse Darras u kthye te numrat e vjetër serialë (duke shtuar afërsisht numrin e makinave të prodhuara nga Veuve L. Payen) dhe e rifilloi në 5500.

Kalkulatorë mekanikë tavoline në prodhim gjatë shekullit të 19-të
### Modele

Aritmometër 20-shifror i ndërtuar rreth vitit 1875
Modelet e ndryshme kishin kapacitete prej 10, 12, 16 dhe 20 shifrash, të cilat jepnin rezultate që varionin nga 10 billion (minus 1) deri në 100 quintillion (minus 1) . Vetëm dy makina u ndërtuan jashtë këtij diapazoni:

* Prototipi i parë (makina e vitit 1822) kishte një kapacitet prej 6 shifrash edhe pse makina e përshkruar në patentën e vitit 1820 është një makinë me 8 shifra.
* Aritmometri i pianos me një kapacitet prej 30 shifrash, që lejon numra deri në 1 nonilion (minus 1), i cili u ndërtua për *Ekspozitën Universale të Parisit* në vitin 1855 dhe që tani është pjesë e koleksionit të kalkulatorëve mekanikë të IBM-së. Zhyl Verni duhet të ketë mbetur mjaft i impresionuar nga kjo makinë sepse në romanin e tij *Parisi në shekullin e njëzetë*, pasi përmend Paskalin dhe Thomas de Colmar, ai flet për kalkulatorë mekanikë që do të jenë disa piano të mëdha me tastierë tastesh që do t'u japin përgjigje menjëherë kujtdo që mund t'i luajë!

Aritmometrat e fundit me 10 shifra u ndërtuan në vitin 1863 me numrat serialë 500–549. Pas kësaj, makinat më të vogla ishin makina me 12 shifra.

Të gjitha makinat, pavarësisht kapacitetit, ishin rreth 7 inç (18 cm) e gjerë dhe nga 4 deri në 6 inç (10 deri në 15 cm) të larta (më të gjatat kishin një mekanizëm pjerrësie). Një makinë me 20 shifra ishte 2 ft 4 in (70) cm) e gjatë, ndërsa gjatësia e një makine 10-shifrore ishte rreth 1 ft 6 in (45 cm).

## Shih edhe

* Abakusi
* Paskalina
* Makinat mësimore
* Makina mësimore e Skinerit

## Referime