# Rasa gramatikore

**Rasa gramatikore** është një term në gjuhësi që tregon kategorizim të emrave, përemrave, mbiemrave, pjesoreve, dhe numërorëve sipas funksioneve të tyre gramatikore përkatëse brenda një fraze ose fjalie të dhënë. Në disa gjuhë, emrat, përemrat, mbiemrat ose gjymtyrë të tjera marrin forma të ndryshme të lakimit, varësisht nga rasa e tyre. Ndërsa një gjuhë evoluon, rasat mund të bashkohen (për shembull, në greqishten e lashtë, rasa vendore u bashkua me rasën dhanore), një fenomen i quajtur zyrtarisht si sinkretizëm.

Anglishtja e ka humbur në masë të madhe sistemin e saj të lakimit nëpër rasa, megjithëse përemrat vetorë ende kanë tri rasa, të cilat janë forma të thjeshtuara të rasave emërore, kallëzore dhe gjinore. Ato përdoren me përemrat vetorë: rasa kryefjalore (I, you, he, she, it, we, they, who, whoever), rasa kundrinore (me, you, him, her, it, us, them, whom, whomever) dhe rasa gjinore (my, mine; your, yours; his; her, hers; its; our, ours; their, theirs; whose; whosever). Forma të tilla si *I*, *he* dhe *we* përdoren si kryefjalë ("**I** kicked the ball"), dhe forma të tilla si *me*, *him* dhe *us* përdoren si kundrinor ("John kicked **me**").

Gjuhët si greqishtja e lashtë, armene, asameze, shumica e gjuhëve balto-sllave, baske, bengale, shumica e gjuhëve kaukaziane, shumica e gjuhëve dravidiane, gjermane, japoneze, koreane, latine, sanskrite, gjuhët turkike dhe gjuhët Urale kanë sisteme të gjera rasash, me emra, përemra, mbiemra dhe përcaktorë që të gjithë lakohen (zakonisht me anë të prapashtesave të ndryshme) për të treguar rasën e tyre. Numri i rasave ndryshon midis gjuhëve:

2 rasa: persishtja ;

3 rasa: anglishtja e sotme ka tri por vetëm për përemrat; arabishtja;

4 rasa: gjermanishtja, islandishtja, greqishtja moderne dhe irlandishtja;

5 rasa: shqipja, rumanishtja dhe greqishtja e lashtë;

6 rasa: bengalishtja, latinishtja, sllovenishtja dhe turqishtja;

7 rasa: armenishtja, serbo-kroatishtja, çekishtja, lituanishtja dhe polonishtja;

8 rasa: sanskritishtja dhe tamilishtja;

14 rasa: estonishtja ; 15 rasa: finlandishtja; 18 rasa: hungarishtja;

dhe gjuha tsez ka 64 rasa.

Më zyrtarisht, rasa është përcaktuar si "një sistem i shënjimit të emrave të varur për llojin e marrëdhënies që ata mbajnë në kokat e tyre".

## Historia

Është pranuar gjerësisht se grekët e lashtë kishin një ide të caktuar për format e një emri në gjuhën e tyre. Një fragment i Anacreonit duket se e vërteton këtë. Sidoqoftë, nuk mund të konkludohet se grekët e lashtë dinin me të vërtetë se cilat ishin rasat gramatikore. Rasat gramatikore u njohën së pari nga stoikët dhe nga disa filozofë të shkollës peripatetike. Përparimet e atyre filozofëve u përdorën më vonë nga filologët e shkollës aleksandriane.

## Gjuhët indo-evropiane

 Në këtë shenjë në rusisht duke përkujtuar një përvjetor të qytetit të Balakhna, fjala *Balakhna (*rusisht: Балахн**а)* në të djathtë është në rasën *emërore, ndërsa fjala Balakhne (*rusisht: Балахн**е)* është në rasën *dhanore në Balakhne 500 Let* ('Balakhna është 500 vjeç', fjalë për fjalë '[Ka] 500 vjet Balakhna') në pjesën e përparme të shenjës. Për më tepër, *let* është në rasën gjinore (shumës).
Megjithëse nuk ishin shumë të spikatura në anglishten moderne, rasat paraqiteshin shumë më spikatur në anglishten e vjetër dhe gjuhët e tjera të lashta indo-evropiane, të tilla si latinishtja, persishtja e vjetër, greqishtja e lashtë dhe sanskritishtja. Historikisht, gjuhët indo-evropiane kishin tetë rasa morfologjike, megjithëse gjuhët moderne zakonisht kanë më pak, duke përdorur parafjalët dhe renditjen e fjalëve për të përcjellë informacionin që ishte transmetuar më parë duke përdorur forma të veçanta emërore. Midis gjuhëve moderne, rastet ende shfaqen dukshëm në shumicën e gjuhëve balto-sllave (përveç maqedonishtes dhe bullgarishtes), me shumicën që kanë gjashtë deri në tetë rasa, si dhe islandishtja, gjermanishtja dhe greqishtja e re, të cilat kanë katër. Në gjermanisht, rastat janë shënuar kryesisht te nyjat dhe mbiemrat, dhe më pak te emrat. Në islandisht, nyjat, mbiemrat, emrat e njerëzve dhe emrat janë shënuar të gjitha për rasë, duke e bërë atë, ndër të tjera, gjuhën gjermanike të gjallë që mund të thuhet se ngjan më shumë me proto-gjermanikishten.

Tetë rastet historike indo-evropiane janë si më poshtë, me shembuj ose të rasës shqipe ose të alternativës sintaksore shqipe për rasën:

| Rasa | Tregon | Shembull fjalësh rasore | Fjalia shembull | Pyetëse | Shënime |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Emërore | Kryefjala e një foljeje të shtjelluar | makina | Makina** është e kuqe.* | Kush apo çfarë? |  |
| Kallëzore | Kundrinor i drejtë i një foljeje kalimtare | makinën | *Gjoni e mori **makinën** me vete.* | Kë apo çfarë? |  |
| Dhanore | Kundrinori i zhdrejtë i një foljeje | makinës | Makinës** i dha pamje të re.* | Kujt apo për çfarë? |  |
| Rrjedhore | Lëvizje prej diku | prej makinës | *Pëllumbi u frikësua **prej makinës**.* | Prej kujt / Nga kush? |  |
| Gjinore | Zotërues i një emri tjetër | i, e makinës | *Xhami **i makinës** nuk hapet automatikisht.* | I, e kujt? |  |
| Thirrore | Adresuesi | Besnik | Besnik**, a je mirë?*
*Përshëndetje, **Besnik! |  |  |
| Vendore | Vendndodhja, qoftë fizike ose kohore | në Japoni,
te Stacioni i autobusit,
në të ardhmen | *Ne jetojmë **në Japoni**.*
*Gjoni po na pret **në stacionin e autobusit**.*
Ne do të shohim se çfarë do të ndodhë **në të ardhmen**. | Ku? Kur? | Përafërsisht korrespondon me parafjalët shqipe *në*, *mbi* dhe *nga* dhe parafjalë të tjera më pak të zakonshme. |
| Instrumentale | Një mjet ose mjet i përdorur ose shoqërues i pranishëm në/gjatë kryerjes së një veprimi | me një leckë,
me dorë | *Ne fshiu dyshemenë **me një leckë**.*
*Kjo letër është shkruar **me dorë**.* | Si? Me çfarë ose duke përdorur çfarë? Me çfarë mjeti? Me kë? | Korrespondon me parafjalët shqipe *nga*, *me* dhe *përmes,* si dhe ndërtime sinonime të tilla si *duke përdorur* dhe *përmes*. |

Të gjitha sa më sipër janë vetëm përshkrime të përafërta; dallimet e sakta ndryshojnë ndjeshëm nga gjuha në gjuhë, dhe si të tilla ato shpesh janë më komplekse. Rasa bazohet thelbësisht në ndryshimet në emër për të treguar rolin e emrit në fjali - një nga tiparet përcaktuese të të ashtuquajturave gjuhë flektive. Anglishtja e vjetër ishte një gjuhë flektive, por anglishtja moderne nuk funksionon në këtë mënyrë.

## Evolucioni

Ndërsa gjuhët evoluojnë, sistemet e rasave ndryshojnë. Në Greqinë e Lashtë të hershme, për shembull, rasat gjinore dhe rrjedhore u bashkuan, duke dhënë pesë rasa, në vend që të gjashtë të mbajtura në latinisht. Në hindishten moderne, rasat sanskrite janë reduktuar në tri: një rasë e drejtë (për kryefjalë dhe kundrinorët e drejtë) dhe rasë e zhdrejtë, dhe një rasë thirrore. Në anglisht, përveç përemrave të diskutuar më lart, rasti është zhdukur tërësisht, përveç për dyzimin pronor/jo-posesiv te emrat.

## Shiko edhe

* Përkatësia (gjuhësi)
* Hierarkia e rasës
* Lakimi
* Lista e rasava gramatikore
* Rolet tematike
* Diateza (gramatikë)

## Referime

### Referimet e përgjithshme

* Clackson, James (2007). *Indo-European linguistics: an introduction*. Cambridge University Press. ISBN 9781139467346. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Ivan G. Iliev (2007) On the Nature of Grammatical Case ... (Case and Vocativeness)

* Iliev, Iv. Genitive ruse e Negation dhe homologu i tij japonez. Revista Ndërkombëtare e Studimeve Ruse. 1, 2018

## Lidhje të jashtme

* Inventari i Karakteristikave Gramatikore - DOI : 10.15126 / SMG.18 / 1.04
* Atlasi Botëror i Strukturave Gjuhësore Online
	+ Kapitulli 28: Sinkretizmi i Rastit
	+ Kapitulli 49: Numri i çështjeve
	+ Kapitulli 50: Shënimi Asimetrik i Rasteve
	+ Kapitulli 51: Pozicioni i shtojcave të çështjeve
	+ Kapitulli 98: Rreshtimi i shënjimit të rasave të frazave të plota emërore
	+ Kapitulli 99: Rreshtimi i shënjimit të rasave të përemrave