# Mesjeta

Kryqi i Mathildës, një gemmata thelbësore e bërë për Mathildën, Abbesën e Essenit (973–1011), e cila shfaqet e gjunjëzuar para Virgjëreshës dhe Fëmijës në pllakën e smaltit.Thesari i Katedrales së Essenit, Gjermani.
**Mesjeta** ose **periudha mesjetare** në historinë e Evropës, zgjati afërsisht nga fundi i shekullit të 5-të deri në fund të shekullit të 15-të, ngjashëm me periudhën post-klasike të historisë globale. Filloi me rënien e Perandorisë Romake Perëndimore dhe kaloi në Rilindjen dhe Epokën e Zbulimeve. Mesjeta është periudha e mesme e tre ndarjeve tradicionale të historisë perëndimore: antikiteti klasik, periudha mesjetare dhe periudha moderne. Periudha mesjetare në vetvete ndahet në Mesjetën e hershme, Mesjetën e Lartë dhe në Mesjetën e Vonë.

## Përmbledhje

Rënia e popullsisë, kundërurbanizimi, rënia e autoritetit të centralizuar, pushtimet dhe shpërnguljet masive të fiseve, të cilat kishin filluar në antikitetin e vonë, vazhduan në mesjetën e hershme. Lëvizjet në shkallë të gjerë të periudhës së migrimit, duke përfshirë popuj të ndryshëm gjermanikë, formuan mbretëri të reja në atë që mbeti nga Perandoria Romake Perëndimore. Në shekullin e VII, Afrika e Veriut dhe Lindja e Mesme - së fundmi pjesë e Perandorisë Romake (ose Bizantine) Lindore - ranë nën sundimin e Kalifatit Umajad, një perandori islame, pas pushtimit nga pasardhësit e Muhamedit . Megjithëse pati ndryshime thelbësore në shoqëri dhe në strukturat politike, ndarja me antikitetin klasik nuk ishte e plotë. Perandoria Bizantine ende e madhe, vazhdimësia e drejtpërdrejtë e Romës, mbijetoi në Mesdheun Lindor dhe mbeti një fuqi e madhe. Ligji laik u avancua shumë nga *Kodi i Justinianit* . Në Perëndim, shumica e mbretërive përfshinin institucione ekzistuese romake, ndërsa peshkopata dhe manastire të reja u themeluan ndërsa krishterimi u zgjerua në Evropë. Frankët, nën dinastinë Karolingiane, krijuan shkurtimisht Perandorinë Karolingiane gjatë shekullit të 8-të dhe fillimit të shekullit të 9-të. Ajo mbuloi pjesën më të madhe të Evropës Perëndimore, por më vonë iu nënshtrua presioneve të luftërave të brendshme civile të kombinuara me pushtimet e jashtme: vikingët nga veriu, maxharët nga lindja dhe saraçenët nga jugu.

Gjatë Mesjetës së Lartë, e cila filloi pas vitit 1000, popullsia e Evropës u rrit shumë pasi inovacionet teknologjike dhe bujqësore lejuan që tregtia të lulëzonte dhe ndryshimet klimatike të periudhës së ngrohtë mesjetare lejuan rritjen e rendimenteve të të korrave. Manorializmi, organizimi i fshatarëve në fshatra që u detyroheshin fisnikëve qiranë dhe shërbimet e punës, dhe feudalizmi, struktura politike ku kalorësit dhe fisnikët e statusit më të ulët u detyroheshin shërbimin ushtarak zotërinjve të tyre në këmbim të së drejtës për të marrë qira nga tokat dhe pallatet. dy nga mënyrat e organizimit të shoqërisë në Mesjetën e Lartë. Kjo periudhë pa edhe ndarjen formale të kishave katolike dhe ortodokse, me skizmën Lindje-Perëndim të vitit 1054 . Kryqëzatat, të cilat filluan në 1095, ishin përpjekje ushtarake nga të krishterët e Evropës Perëndimore për të rimarrë kontrollin e Tokës së Shenjtë nga myslimanët, dhe gjithashtu kontribuan në zgjerimin e të ashtuquajturit krishterim latin në rajonin Baltik dhe Gadishullin Iberik . Mbretërit u bënë krerët e shteteve kombëtare të centralizuara, duke reduktuar krimin dhe dhunën, por duke e bërë më të largët idealin e një të ashtuquajturi krishterim të bashkuar. Në Perëndim, jeta intelektuale u karakterizua nga skolasticizmi, një filozofi që theksonte bashkimin e besimit me arsyen, dhe nga themelimi i universiteteve . Teologjia e Thomas Aquinas, pikturat e Xhotos, poezia e Dantes dhe Chaucer, udhëtimet e Marco Polo dhe arkitektura gotike e katedraleve si Chartres shënojnë fundin e kësaj periudhe.

Mesjeta e vonë u shënua nga vështirësi dhe fatkeqësi, duke përfshirë urinë, murtajën dhe luftën, të cilat pakësuan ndjeshëm popullsinë e Evropës; ndërmjet viteve 1347 dhe 1350, Vdekja e Zezë vrau rreth një të tretën e evropianëve. Polemika, herezia dhe skizma perëndimore brenda Kishës Katolike paralelizuan konfliktin ndërshtetëror, grindjet civile dhe revoltat fshatare që ndodhën në mbretëri. Zhvillimet kulturore dhe teknologjike transformuan shoqërinë evropiane, duke përfunduar mesjetën e vonë dhe duke filluar periudhën e hershme moderne .

## Terminologjia

Mesjeta është një nga tre periudhat kryesore në skemën më të qëndrueshme për analizimin e historisë evropiane : Antikiteti, Mesjeta dhe Periudha Moderne . Një term i ngjashëm shfaqet për herë të parë në latinisht në 1469 si *media tempestas* ose "sezonin e mesëm". Në përdorimin e hershëm, kishte shumë variante, duke përfshirë *medium aevum* , ose "mosha e mesme", e regjistruar për herë të parë në 1604, dhe *media saecula* , ose "shekujt e mesëm", regjistruar për herë të parë në 1625. Mbiemri "mesjetar" dhe "mesjetare" që do të thotë diçka që i përket mesjetës, rrjedh nga *medium aevum* .

Shkrimtarët mesjetarë e ndanë historinë në periudha të tilla si " Gjashtë epoka " ose " Katër Perandoritë ", dhe e konsideruan kohën e tyre si të fundit para fundit të botës. Koncepti i të jetuarit në një "moshë të mesme" ishte i huaj për ta, dhe ata i referoheshin vetes si " *nos moderni* ". ", ose "ne njerëzit modernë". Në konceptin e tyre, epoka e tyre filloi kur Krishti i solli dritën njerëzimit dhe e krahasoi dritën e epokës së tyre me errësirën shpirtërore të periudhave të mëparshme. Humanisti dhe poeti italian Petrarch (v. 1374) ishte i pari që rishikoi metaforën. Ai ishte i bindur se një periudhë rënieje kishte filluar kur perandorët me origjinë joitaliane morën pushtetin në Perandorinë Romake dhe e përshkroi atë si një epokë "errësirë". Koncepti i tij u zhvillua më tej nga humanistët si Giovanni Boccaccio (v. 1375) dhe Filippo Villani të cilët theksuan "rilindjen" e kulturës në epokën e tyre pas një periudhe të gjatë errësirë kulturore. Leonardo Bruni ishte historiani i parë që përdori periodizimin trepalësh në *Historinë e Popullit të Firences* (1442), me një periudhë të mesme "midis rënies së Perandorisë Romake dhe ringjalljes së jetës së qytetit diku në fund të shekullit të njëmbëdhjetë dhe të dymbëdhjetë". Periodizimi trepalësh u bë standard pasi historiani gjerman i shekullit të 17-të Christoph Cellarius e ndau historinë në tre periudha: antike, mesjetare dhe moderne.

Pika e fillimit më e zakonshme për Mesjetën është rreth vitit 500, me datën 476-viti kur u rrëzua perandori i fundit romak perëndimor-për herë të parë u përdor nga Bruni. Datat e mëvonshme të fillimit përdoren ndonjëherë në pjesët e jashtme të Evropës. Për Evropën në tërësi, viti 1500 shpesh konsiderohet të jetë fundi i Mesjetës, por nuk ka një datë përfundimtare të rënë dakord universalisht. Në varësi të kontekstit, ndonjëherë përdoren ngjarje të tilla si pushtimi i Kostandinopojës nga turqit në 1453, udhëtimi i parë i Kristofor Kolombit në Amerikë në 1492, ose Reformimi Protestant në 1517. Historianët anglezë shpesh përdorin Betejën e Fushës së Bosworth në 1485 për të shënuar fundin e periudhës. Për Spanjën, datat e përdorura zakonisht janë vdekja e mbretit Ferdinand II në 1516, vdekja e Mbretëreshës Isabella I të Kastiljes në 1504, ose pushtimi i Granadës në 1492.

Historianët nga vendet që flasin romanisht priren ta ndajnë mesjetën në dy pjesë: një periudhë më të hershme "të lartë" dhe më vonë "të ulët". Historianët anglishtfolës, duke ndjekur homologët e tyre gjermanë, në përgjithësi e ndajnë mesjetën në tre intervale: "Early", "High" dhe "Late". Në shekullin e 19-të, e gjithë Mesjeta shpesh quhej "Epoka e Errët ", por me miratimin e këtyre nënndarjeve, përdorimi i këtij termi u kufizua në Mesjetën e Hershme në fillim të shekullit të 20-të.

## Periodizimi

Periudha e mesjetës ndahet në tri nën periudha më të shkurtra e që janë:

1. Mesjeta e hershme
2. Mesjeta klasike
3. Mesjeta e vonë

## Shih edhe

* Antikiteti
* Kryqëzatat
* Historia e Evropës
* Historia e Ballkanit
* Universitetet mesjetare
* Humanizmi dhe Renesansa

## Literatura

* Adams, Laurie Schneider (2001). *A History of Western Art* (bot. Third). Boston, MA: McGraw Hill. ISBN 0-07-231717-5. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Albrow, Martin (1997). *The Global Age: State and Society Beyond Modernity*. Stanford, CA: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2870-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Backman, Clifford R. (2003). *The Worlds of Medieval Europe*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512169-8. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Barber, Malcolmtitle=The Two Cities: Medieval Europe 1050–1320 (1992). London: Routledge. ISBN 0-415-09682-0  `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh `|title=` (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Emra shifrorë: lista e autorëve (lidhja)
* Barber, Richard (1978). *Edward, Prince of Wales and Aquitaine: A Biography of the Black Prince*. New York: Scribner. ISBN 0-684-15864-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Benton, Janetta Rebold (2002). *Art of the Middle Ages*. World of Art. London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-20350-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Bitel, Lisa M. (2002). *Women in Early Medieval Europe, 400–1100*. Cambridge Medieval Textbooks. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-59773-9. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* British Library Staff (8 janar 2008). "Incunabula Short Title Catalogue". British Library. Arkivuar nga origjinali më 12 mars 2011. Marrë më 8 prill 2012. `{{cite web}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Brown, Peter (1989). *The World of Late Antiquity AD 150–750*. Library of World Civilization. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-95803-5. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Brown, Thomas (1998). "The Transformation of the Roman Mediterranean, 400–900". përmbledhur nga Holmes, George (red.). *The Oxford Illustrated History of Medieval Europe*. Oxford, UK: Oxford University Press. fq. 1–62. ISBN 0-19-285220-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Chazan, Robert (2006). *The Jews of Medieval Western Christandom, 1000–1500*. Medieval Textbooks. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84666-0. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Colish, Marcia L. (1997). *Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition 400–1400*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 0-300-07852-8. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Collins, Roger (1999). *Early Medieval Europe: 300–1000* (bot. Second). New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-21886-9. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Cosman, Madeleine Pelner (2007). *Medieval Wordbook: More the 4,000 Terms and Expressions from Medieval Culture*. New York: Barnes & Noble. ISBN 978-0-7607-8725-0. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Cunliffe, Barry (2008). *Europe Between the Oceans: Themes and Variations 9000 BC–AD 1000*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11923-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Curta, Florin (2019). *Eastern Europe in the Middle Ages (500–1300),* Volume I. Brill's Companion to European History. Vëll. 19. Leiden, NL: Brill. ISBN 978-90-04-41534-8. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Epstein, Steven A. (2009). *An Economic and Social History of Later Medieval Europe, 1000–1500*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-70653-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Fößel, Amalie (2016). "The Political Traditions of Female Rulership in Medieval Europe". përmbledhur nga Bennett, Judith M.; Karras, Ruth Mazo (red.). *The Oxford Handbook of Women and Gender in Medieval Europe*. Oxford, UK: Oxford University Press. fq. 68–83. ISBN 978-0-19-877938-4. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Gainty, Denis; Ward, Walter D. (2009). *Sources of World Societies: Volume 2: Since 1500*. Boston, MA: Bedford/St. Martin's. ISBN 0-312-68858-X. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Gies, Joseph; Gies, Frances (1973). *Life in a Medieval City*. New York: Thomas Y. Crowell. ISBN 0-8152-0345-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Grant, Edward (2001). *God and Reason in the Middle Ages*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80279-6. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Grant, Edward (1994). *Planets, Stars, & Orbs: The Medieval Cosmos, 1200–1687*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43344-0. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Hamilton, Bernard (2003). *Religion in the Medieval West* (bot. Second). London: Arnold. ISBN 0-340-80839-X. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Heather, Peter (2006). *The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-532541-6. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Henderson, George (1977). *Early Medieval* (bot. Revised). New York: Penguin. OCLC 641757789. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Holmes, George, red. (1988). *The Oxford History of Medieval Europe*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 0-19-285272-8. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Ilardi, Vincent (2007). *Renaissance Vision from Spectacles to Telescopes*. Philadelphia: American Philosophical Society. ISBN 978-0-87169-259-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* James, Edward (2009). *Europe's Barbarians: AD 200–600*. The Medieval World. Harlow, UK: Pearson Longman. ISBN 978-0-582-77296-0. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Jordan, William C. (2003). *Europe in the High Middle Ages*. Penguin History of Europe. New York: Viking. ISBN 978-0-670-03202-0. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Kaufmann, J. E.; Kaufmann, H. W. (2001). *The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Ages* (bot. 2004). Cambridge, MA: Da Capo Press. ISBN 0-306-81358-0. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Keen, Maurice (1988) [1968]. *The Pelican History of Medieval Europe*. London: Penguin Books. ISBN 0-14-021085-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Knox, E. L. "History of the Idea of the Renaissance". *Europe in the Late Middle Ages*. Boise State University. Arkivuar nga origjinali më 3 shkurt 2012. Marrë më 25 dhjetor 2012. `{{cite web}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Lasko, Peter (1972). *Ars Sacra, 800–1200*. Penguin History of Art (now Yale). New York: Penguin. ISBN 0-14-056036-X. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Lawrence, C.H (2001). *Medieval Monasticism: Forms of Religious Life in Western Europe in the Middle Ages* (bot. Third). Harlow, UK: Longman. ISBN 0-582-40427-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Lightbown, Ronald W. (1978). *Secular Goldsmiths' Work in Medieval France: A History*. Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-99027-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Lindberg, David C.; Numbers, Ronald L. (1986). "Beyond War and Peace: A Reappraisal of the Encounter between Christianity and Science". *Church History*. **55** (3): 338–354. doi:10.2307/3166822. JSTOR 3166822. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Lindberg, David C. (2003). "The Medieval Church Encounters the Classical Tradition: Saint Augustine, Roger Bacon, and the Handmaiden Metaphor". përmbledhur nga Lindberg, David C.; Numbers, Ronald L. (red.). *When Science & Christianity Meet*. Chicago, IL: University of Chicago Press. ISBN 0-226-48214-6. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Lock, Peter (2006). *Routledge Companion to the Crusades*. New York: Routledge. ISBN 0-415-39312-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Loyn, H. R. (1989). "Avignon". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 45. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Loyn, H. R. (1989). "Famine". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 127–128. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Loyn, H. R. (1989). "Great Schism". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 153. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Loyn, H. R. (1989). "Hundred Years' War". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 176. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Loyn, H. R. (1989). "Jews". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 190–192. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Loyn, H. R. (1989). "Knights of the Temple (Templars)". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 201–202. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Loyn, H. R. (1989). "Scholasticism". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 293–294. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Martin, Janet (1993). *Medieval Russia 980–1584*. Cambridge Medieval Textbooks. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-36832-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* "Mediaeval". *The Compact Edition of the Oxford English Dictionary: Complete Text Arranged Micrographically: Volume I A–0*. Glasgow: Oxford University Press. 1971. fq. M290. LCCN 72177361. OCLC 490339790. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Stampa:Cite dictionary
* Miglio, Massimo (2006). "Curial Humanism seen through the Prism of the Papal Library". përmbledhur nga Mazzocco, Angelo (red.). *Interpretations of Renaissance Humanism*. Brill's Studies in Intellectual History. Leiden: Brill. fq. 97–112. ISBN 978-90-04-15244-1. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* McCormick, Michael (2010). *Origins of the European Economy: Communications and Commerce, AD 300–900*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-66102-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Mommsen, Theodore E. (prill 1942). "Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'". *Speculum*. **17** (2): 226–242. doi:10.2307/2856364. JSTOR 2856364. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Morris, Rosemary (1998). "Northern Europe invades the Mediterranean, 900–1200". përmbledhur nga Holmes, George (red.). *The Oxford Illustrated History of Medieval Europe*. Oxford, UK: Oxford University Press. fq. 175–234. ISBN 0-19-285220-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Murray, Alexander (2004). "Should the Middle Ages Be Abolished?". *Essays in Medieval Studies*. **21**: 1–22. doi:10.1353/ems.2005.0010. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Nees, Lawrence (2002). *Early Medieval Art*. Oxford History of Art. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284243-5. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Nicolle, David (1999). *Medieval Warfare Source Book: Warfare In Western Christendom*. London: Brockhampton Press. ISBN 1-86019-889-9. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Numbers, Ronald (11 maj 2006). "Myths and Truths in Science and Religion: A historical perspective" (PDF). *Lecture archive*. The Faraday Institute for Science and Religion. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 11 tetor 2017. Marrë më 25 janar 2013. `{{cite web}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Payne, Robert (2000). *The Dream and the Tomb: A History of the Crusades* (bot. First paperback). New York: Cooper Square Press. ISBN 0-8154-1086-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Peters, Ted (2005). "Science and Religion". përmbledhur nga Jones, Lindsay (red.). *Encyclopedia of Religion*. Vëll. 12 (bot. Second). Detroit, MI: MacMillan Reference. fq. 8182. ISBN 978-0-02-865980-0. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Pounds, N. J. G. (1990). *An Historical Geography of Europe*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0521322170. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Power, Daniel (2006). *The Central Middle Ages: Europe 950–1320*. The Short Oxford History of Europe. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-925312-8. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Riley-Smith, Jonathan (1989). "Crusades". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 106–107. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Russell, Jeffey Burton (1991). *Inventing the Flat Earth-Columbus and Modern Historians*. Westport, CT: Praeger. ISBN 0-275-95904-X. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Schove, D. Justin (1989). "Plague". përmbledhur nga Loyn, H. R. (red.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. fq. 267–269. ISBN 0-500-27645-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Singman, Jeffrey L. (1999). *Daily Life in Medieval Europe*. Daily Life Through History. Westport, CT: Greenwood Press. ISBN 0-313-30273-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Stalley, Roger (1999). *Early Medieval Architecture*. Oxford History of Art. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284223-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Tansey, Richard G.; Gardner, Helen Louise; De la Croix, Horst (1986). *Gardner's Art Through the Ages* (bot. Eighth). San Diego, CA: Harcourt Brace Jovanovich. ISBN 0-15-503763-3. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Finkel, Caroline (2006). *Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire* (bot. 1st). New York: Basic Books. ISBN 0-465-02396-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Thomson, John A. F. (1998). *The Western Church in the Middle Ages*. London: Arnold. ISBN 0-340-60118-3. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Vale, Malcolm (1998). "The Civilization of Courts and Cities in the North, 1200–1500". përmbledhur nga Holmes, George (red.). *The Oxford Illustrated History of Medieval Europe*. Oxford, UK: Oxford University Press. fq. 297–351. ISBN 0-19-285220-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Watts, John (2009). *The Making of Polities: Europe, 1300–1500*. Cambridge Medieval Textbooks. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-79664-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Whitton, David (1998). "The Society of Northern Europe in the High Middle Ages, 900–1200". përmbledhur nga Holmes, George (red.). *The Oxford Illustrated History of Medieval Europe*. Oxford, UK: Oxford University Press. fq. 115–174. ISBN 0-19-285220-5. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Wickham, Chris (2009). *The Inheritance of Rome: Illuminating the Dark Ages 400–1000*. New York: Penguin Books. ISBN 978-0-14-311742-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)

## Referime