# Eukariotët

**Eukariotët** janë organizma që përbëjnë domenin **Eukaryota** ose **Eukarya**, organizma qelizat e të cilëve kanë një bërthamë të lidhur me membranë. Të gjitha kafshët, bimët, kërpudhat, algat e detit dhe shumë organizma njëqelizorë janë eukariote. Ato përbëjnë një grup të madh të formave të jetës së bashku me dy grupet e prokariotëve : Bakteret dhe Arkeat . Eukariotët përfaqësojnë një pakicë të vogël të numrit të organizmave, por duke pasur parasysh madhësinë e tyre përgjithësisht shumë më të madhe, biomasa e tyre kolektive globale është shumë më e madhe se ajo e prokariotëve.

Eukariotët dolën brenda mbretërisë arkeale Promethearchaeati dhe tipit të saj të vetëm Promethearchaeota . Kjo nënkupton që ekzistojnë vetëm dy domene të jetës, Bakteret dhe Arkeat, me eukariotët e përfshirë midis Arkeave. Eukariotët u shfaqën për herë të parë gjatë Paleoproterozoikut, me shumë mundësi si qeliza të flagjeluara . Teoria kryesore evolucionare është se ato u krijuan nga simbiogjeneza midis një arkeani anaerob Promethearchaeati dhe një proteobakteri aerob, i cili formoi mitokondritë . Një episod i dytë i simbiogjenezës me një cianobakter krijoi bimët, me kloroplaste .

Qelizat eukariote përmbajnë organele të lidhura me membranë, të tilla si bërthama, rrjeti endoplazmatik dhe aparati i Golxhit . Eukariotët mund të jenë ose njëqelizorë ose shumëqelizorë . Në krahasim, prokariotë janë zakonisht njëqelizorë. Eukariotët njëqelizorë nganjëherë quhen protistë . Eukariotët mund të riprodhohen si në mënyrë aseksuale përmes mitozës ashtu edhe seksualisht përmes mejozës dhe bashkimit të gameteve ( fekondimit ).

## Vështrim

Eukariotët janë organizma që variojnë nga qelizat e vetme mikroskopike, siç janë pikozoarët nën 3 mikrometra në diametër, deri te kafshët si balena blu, që peshojnë deri në 190 ton dhe maten deri në 33.6 metres (110 ft) e gjatë, ose bimë si sekuoja bregdetare, deri në 120 metres (390 ft) i gjatë. Shumë eukariote janë njëqelizore; grupimi joformal i quajtur protiste përfshin shumë prej tyre, me disa forma shumëqelizore si leshteriku gjigant deri në 200 feet (61 m) i gjatë. Eukariotët shumëqelizorë përfshijnë kafshët, bimët dhe kërpudhat, por përsëri, edhe këto grupe përmbajnë shumë specie njëqelizore. Qelizat eukariote janë zakonisht shumë më të mëdha se ato të prokariotëve - baktereve dhe arkeave - duke pasur një vëllim rreth 10,000 herë më të madh. Eukariotët përfaqësojnë një pakicë të vogël të numrit të organizmave, por, meqenëse shumë prej tyre janë shumë më të mëdhenj, biomasa e tyre kolektive globale (468 gigatonë) është shumë më e madhe se ajo e prokariotëve (77 gigatonë), me bimët që vetëm përbëjnë mbi 81% të biomasës totale të Tokës .

Eukariotët janë një prejardhje e larmishme, që përbëhet kryesisht nga organizma mikroskopikë . Shumëqelizorësia në një farë mënyre ka evoluar në mënyrë të pavarur të paktën 25 herë brenda eukariotëve. Organizmat shumëqelizorë kompleksë, duke mos llogaritur grumbullimin e amebave për të formuar mykë të llucit, kanë evoluar vetëm brenda gjashtë linjave eukariote: kafshë, kërpudha simbiomikotane, alga kafe, alga të kuqe, alga të gjelbra dhe bimë tokësore . Eukariotët grupohen sipas ngjashmërive gjenomike, kështu që grupet shpesh nuk kanë karakteristika të përbashkëta të dukshme.

Karakteristika përcaktuese e eukariotëve është se qelizat e tyre kanë bërthama të përcaktuara mirë, të lidhura me membranë, duke i dalluar ato nga prokariotë që nuk kanë një strukturë të tillë. Qelizat eukariote kanë një sërë strukturash të brendshme të lidhura me membranën, të quajtura organele, dhe një citoskelet i cili përcakton organizimin dhe formën e qelizës. Bërthama ruan ADN-në e qelizës, e cila është e ndarë në tufa lineare të quajtura kromozome ; këto ndahen në dy grupe përputhëse nga një bosht mikrotubular gjatë ndarjes bërthamore, në procesin dallues eukariotik të mitozës .

Eukariotët ndryshojnë nga prokariotë në shumë mënyra, me rrugë biokimike unike siç është sinteza e steranit . Proteinat karakteristike eukariote nuk kanë homologji me proteinat në fusha të tjera të jetës, por duket se janë universale midis eukariotëve. Ato përfshijnë proteinat e citoskeletit, makinerinë komplekse të transkriptimit, sistemet e klasifikimit të membranës, poret bërthamore dhe disa enzima në rrugët biokimike.

## Shih edhe

* Qeliza
* Biologjia
* Prokariotet

## Referime