# Greqia e Lashtë

Partenoni, një tempull i dedikuar për Atenën, i gjendur në Akropolis në Athinë, është një nga simbolet më të përfaqësuar të kulturës dhe sofistikimit të helenëve të lashtë.
**Greqia e Lashtë** (greqisht: Ἑλλάς, romanizuar: *Hellás*) ishte një qytetërim verilindor i Mesdheut, që ekzistonte nga epoka e errët greke e shekujve 12-9 para erës sonë deri në fund të antikitetit klasik (rreth  600 të erës sonë), që përfshinte një koleksion të lirë të qytet-shteteve të tjera të lidhura kulturalisht dhe gjuhësor. Shumica e këtyre rajoneve u bashkuan zyrtarisht vetëm një herë, për 13 vjet, nën perandorinë e Aleksandrit të Madh nga viti 336 deri në 323 pes (megjithëse kjo përjashton një numër qytet-shtetesh greke të lira nga juridiksioni i Aleksandrit në Mesdheun perëndimor, rreth Detit të Zi, Qipros dhe Kirenaikës). Në historinë perëndimore, epoka e antikitetit klasik u pasua menjëherë nga Mesjeta e hershme dhe periudha Bizantine.

Përafërsisht tre shekuj pas rënies së epokës së bronzit të vonë të Greqisë Mikenase, poleis urbane greke filluan të formohen në shekullin e 8-të pes, duke sjellë periudhën arkaike dhe kolonizimin e pellgut të Mesdheut. Kjo u pasua nga epoka e Greqisë klasike, nga Luftërat Greko-Persiane deri në shekujt 5-4 pes, dhe që përfshinte Epokën e Artë të Athinës. Pushtimet e Aleksandrit të Madh të Maqedonisë përhapën qytetërimin helenistik nga Mesdheu perëndimor në Azinë Qendrore. Periudha helenistike përfundoi me pushtimin e botës së Mesdheut lindor nga Republika Romake, dhe aneksimin e provincës romake të Maqedonisë në Greqinë romake, dhe më vonë provincën e Achaea gjatë Perandorisë Romake.

Kultura klasike greke, veçanërisht filozofia, pati një ndikim të fuqishëm në Romën e lashtë, e cila mbajti një version të saj në të gjithë Mesdheun dhe në pjesën më të madhe të Evropës. Për këtë arsye, Greqia klasike përgjithësisht konsiderohet djepi i qytetërimit perëndimor, kultura kryesore nga e cila Perëndimi modern nxjerr shumë nga arketipet dhe idetë e tij themeluese në politikë, filozofi, shkencë dhe art.

## Kronologjia

Antikiteti klasik në rajonin e Mesdheut zakonisht konsiderohet se ka filluar në shekullin e 8-të pes (rreth kohës së poezisë më të hershme të regjistruar të Homerit) dhe përfundoi në shekullin e 6-të e.r..

Antikiteti klasik në Greqi u parapri nga epoka e errët greke (rreth  1200 – rreth  800 pes), e karakterizuar arkeologjikisht nga stilet protogjeometrike dhe gjeometrike të modeleve në qeramikë. Pas Epokës së Errët ishte periudha arkaike, duke filluar rreth shekullit të 8-të pes, e cila pa zhvillime të hershme në kulturën dhe shoqërinë greke që çuan në periudhën klasike nga pushtimi persian i Greqisë më 480 pes deri në vdekjen e Aleksandrit të Madh në vitin 323 pes. Periudha klasike karakterizohet nga një stil "klasik", d.m.th një stil që u konsiderua shembullor nga vëzhguesit e mëvonshëm, më i famshmi në Partenonin e Athinës. Politikisht, periudha klasike u dominua nga Athina dhe Lidhja Deliane gjatë shekullit të 5-të, por u zhvendos nga hegjemonia spartane gjatë fillimit të shekullit të 4-të pes, përpara se pushteti të zhvendosej në Thebes dhe Lidhjen Boeotiane dhe më në fund në Lidhjen e Korintit të udhëhequr nga Maqedonia. Kjo periudhë u formësua nga Luftërat Greko-Persiane, Lufta e Peloponezit dhe Ngritja e Maqedonisë.

Pas periudhës klasike ishte periudha helenistike (323–146 pes), gjatë së cilës kultura dhe fuqia greke u zgjeruan në Lindjen e Afërt dhe të Mesme që nga vdekja e Aleksandrit deri në pushtimin romak. Greqia romake zakonisht llogaritet që nga fitorja romake mbi Korintasve në Betejën e Korintit në vitin 146 pes deri në vendosjen e Byzantium nga Kostandini si kryeqytet i Perandorisë Romake në vitin 330 e.r.. Së fundi, Antikiteti i vonë i referohet periudhës së krishterizimit gjatë shekullit të fundit të 4-të deri në fillim të shekullit të 6-të e.r., e përfunduar me mbylljen e Akademisë së Athinës nga Justiniani I në vitin 529.

## Gjeografia

### Rajonet

Harta që tregon rajonet kryesore të Greqisë së lashtë kontinentale dhe tokat "barbare" ngjitur
Territori i Greqisë është malor, dhe si rezultat, Greqia e lashtë përbëhej nga shumë rajone më të vogla, secila me dialektin, veçoritë kulturore dhe identitetin e vet. Rajonalizmi dhe konfliktet rajonale ishin tipare kryesore të Greqisë së lashtë. Qytetet prireshin të ndodheshin në lugina midis maleve ose në fusha bregdetare dhe dominonin një zonë të caktuar rreth tyre.

Në jug shtrihej Peloponezi, i përbërë nga rajonet e Laconia (juglindje), Messenia (jugperëndim), Elis (perëndim), Achaia (në veri), Korinthia (verilindje), Argolis (lindje) dhe Arcadia (qendër). Këta emra mbijetojnë deri në ditët e sotme si njësi rajonale të Greqisë moderne, megjithëse me kufij disi të ndryshëm. Greqia kontinentale në veri, e njohur sot si Greqia Qendrore, përbëhej nga Aetolia dhe Akarnania në perëndim, Locris, Doris dhe Phocis në qendër, ndërsa në lindje shtriheshin Beotia, Attica dhe Megaris. Në verilindje shtrihej Thesali, ndërsa Epiri në veriperëndim. Epiri shtrihej nga Gjiri Ambrakian në jug deri në malet Ceraunian dhe lumi Aoos në veri, dhe përbëhej nga Chaonia (në veri), Molossia (në qendër) dhe Thesprotia (në jug). Në cepin verilindor ishte Maqedonia, që fillimisht përbëhej nga Maqedonia e Poshtme dhe rajonet e saj, si Elimeia, Pieria dhe Orestis. Rreth kohës së Aleksandrit I të Maqedonisë, mbretërit Argead të Maqedonisë filluan të zgjeroheshin në Maqedoninë e Epërme, toka të banuara nga fise të pavarura maqedonase si Lyncestae, Orestae dhe Elimiotae dhe në perëndim, përtej lumit Axius, në Eordaia, Bottiaea, Mygdonia, dhe Almopia, rajone të vendosura nga fise trake. Në veri të Maqedonisë shtriheshin popuj të ndryshëm jo-grekë, si paionët në veri, trakët në verilindje dhe ilirët, me të cilët maqedonasit ishin shpesh në konflikt, në veriperëndim. Chalcidice u vendos herët nga kolonistët grekë jugorë dhe u konsiderua pjesë e botës greke, ndërsa nga fundi i mijëvjeçarit të 2-të pes një vendbanim i konsiderueshëm grek ndodhi gjithashtu në brigjet lindore të Egjeut, në Anadoll.

### Kolonizimi grek

Kolonitë e lashta greke
Gjatë periudhës arkaike, popullsia greke u rrit përtej kapacitetit të tokës së kufizuar të punueshme të Greqisë, duke rezultuar në krijimin në shkallë të gjerë të kolonive gjetkë: sipas një vlerësimi, popullsia e zonës së zgjerimit të vendbanimeve greke u rrit afërsisht dhjetëfish nga 800 pes në 400 pes, nga 800,000 në rreth 2-510⁄1⁄2.

Nga rreth 750 pes grekët filluan 250 vjet zgjerim, duke vendosur koloni në të gjitha drejtimet. Në lindje, së pari u kolonizua bregdeti Egje i Azisë së Vogël, i ndjekur nga Qiproja dhe brigjet e Trakisë, Deti Marmara dhe bregu jugor i Detit të Zi.

Përfundimisht, kolonizimi grek arriti deri në verilindje të Ukrainës dhe Rusisë së sotme (Taganrog). Në perëndim u vendosën brigjet e Ilirisë, Italia kontinentale dhe Siçilia (e ashtuquajtura Magna Graecia), e ndjekur nga Franca Jugore, Korsika, madje edhe Spanja lindore. Kolonitë greke u themeluan gjithashtu në Egjipt dhe Libi.

Sirakuza moderne, Napoli, Marseja dhe Stambolli i kishin fillimet e tyre si kolonitë greke Syracusae (Συράκουσαι), Neapolis (Νεάπολις), Massalia (Μασσαλία) dhe Byzantion *(Βυζάντιον)*. Këto koloni luajtën një rol të rëndësishëm në përhapjen e ndikimit grek në të gjithë Evropën dhe gjithashtu ndihmuan në krijimin e rrjeteve tregtare në distanca të gjata midis qyteteve-shteteve greke, duke nxitur ekonominë e Greqisë së lashtë.

## Struktura politike

Greqia e lashtë përbëhej nga disa qindra qytet-shtete (*poleis*) relativisht të pavarura. Kjo ishte një situatë ndryshe nga ajo në shumicën e shoqërive të tjera bashkëkohore, të cilat ishin ose fisnore ose mbretëri që sundonin mbi territore relativisht të mëdha. Pa dyshim, gjeografia e Greqisë – e ndarë dhe e nënndar nga kodra, male dhe lumenj – kontribuoi në natyrën fragmentare të Greqisë së lashtë. Nga njëra anë, grekët e lashtë nuk kishin asnjë dyshim se ata ishin "një popull"; ata kishin të njëjtën fe, të njëjtën kulturë bazë dhe të njëjtën gjuhë. Për më tepër, grekët ishin shumë të vetëdijshëm për origjinën e tyre fisnore; Herodoti ishte në gjendje të kategorizonte gjerësisht qytet-shtetet sipas fiseve. Megjithatë, megjithëse këto marrëdhënie të nivelit më të lartë ekzistonin, ato duket se rrallë kanë pasur një rol të madh në politikën greke. Pavarësia e poleis u mbrojt ashpër; unifikimi ishte diçka që rrallë mendohej nga grekët e lashtë. Edhe kur, gjatë pushtimit të dytë persian të Greqisë, një grup qytet-shtetesh u bashkuan për të mbrojtur Greqinë, shumica dërrmuese e poleve mbetën neutrale dhe pas disfatës Persiane, aleatët iu kthyen shpejt luftimeve.

Kështu, veçoritë kryesore të sistemit politik të lashtë grek ishin natyra e tij fragmentare (dhe se kjo nuk duket të ketë prejardhje fisnore veçanërisht), dhe fokusi i veçantë në qendrat urbane brenda shteteve ndryshe të vogla. Veçoritë e sistemit grek dëshmohen më tej nga kolonitë që ata krijuan në të gjithë Detin Mesdhe, të cilat, megjithëse mund të konsideronin një polis të caktuar grek si 'nënën' e tyre (dhe mbeten dashamirës ndaj saj), ishin plotësisht të pavarura nga qyteti themelues.

Polet më të vogla në mënyrë të pashmangshme mund të dominohen nga fqinjët më të mëdhenj, por pushtimi ose sundimi i drejtpërdrejtë nga një qytet-shtet tjetër duket se ka qenë mjaft i rrallë. Në vend të kësaj, poleis u grupuan në liga, anëtarësimi i të cilave ishte në një gjendje të vazhdueshme fluksi. Më vonë në periudhën klasike, ligat do të bëheshin gjithnjë e më të mëdha, do të dominoheshin nga një qytet (veçanërisht Athina, Sparta dhe Teba); dhe shpesh poleis do të detyroheshin të bashkoheshin nën kërcënimin e luftës (ose si pjesë e një traktati paqeje). Edhe pasi Filipi II i Maqedonisë "pushtoi" zemrat e Greqisë së lashtë, ai nuk u përpoq ta aneksonte territorin ose ta bashkonte atë në një provincë të re, por detyroi shumicën e *poleis* të bashkoheshin me Lidhjen e Korintit.

## Arsimi

Për pjesën më të madhe të historisë greke, arsimi ishte privat, me përjashtim të Spartës. Gjatë periudhës helenistike, disa qytet-shtete themeluan shkolla publike. Vetëm familjet e pasura mund të përballonin një mësues. Djemtë mësuan se si të lexojnë, të shkruajnë dhe të citojnë literaturë. Ata gjithashtu mësuan të këndonin dhe luanin një instrument muzikor dhe u trajnuan si sportistë për shërbimin ushtarak. Ata kanë studiuar jo për një punë, por për t'u bërë qytetar efektiv. Vajzat gjithashtu mësuan të lexojnë, të shkruajnë dhe të bëjnë aritmetikë të thjeshtë në mënyrë që të mund të menaxhojnë shtëpinë. Ata pothuajse kurrë nuk morën arsim pas fëmijërisë.

Djemtë shkonin në shkollë në moshën shtatë vjeçare, ose shkonin në kazermë, nëse jetonin në Spartë. Të tre llojet e mësimeve ishin: gramatistët për aritmetikën, kitaristët për muzikën dhe vallëzimin dhe Paedotribae për sportet.

Djemtë e familjeve të pasura që ndiqnin mësimet e shkollave private kujdeseshin nga një padagogos, një skllav i shtëpisë i zgjedhur për këtë detyrë, i cili e shoqëronte djalin gjatë ditës. Mësimet mbaheshin në shtëpitë private të mësuesve dhe përfshinin lexim, shkrim, matematikë, këndim dhe luajtje në lire dhe flaut. Kur djali u bë 12 vjeç, shkollimi filloi të përfshinte sporte të tilla si mundja, vrapimi dhe hedhja e diskut dhe shtizës. Në Athinë, disa të rinj të moshuar ndoqën akademinë për disiplinat më të mira si kultura, shkencat, muzika dhe artet. Shkollimi përfundoi në moshën 18-vjeçare, e ndjekur nga trajnimi ushtarak në ushtri zakonisht për një ose dy vjet.

Vetëm një numër i vogël djemsh vazhduan shkollimin pas fëmijërisë, si në agogën spartane. Një pjesë thelbësore e edukimit të një adoleshenti të pasur ishte një mentorim me një të moshuar, i cili në disa vende dhe kohë mund të ketë përfshirë pederastinë. Adoleshenti mësoi duke parë mentorin e tij teksa fliste për politikën në *agora*, duke e ndihmuar në kryerjen e detyrave publike, duke ushtruar me të në gjimnaz dhe duke ndjekur simpoziume me të. Studentët më të pasur vazhduan shkollimin e tyre duke studiuar me mësues të famshëm. Disa nga shkollat më të mëdha të Athinës përfshinin Liceun (e ashtuquajtura shkolla peripatetike e themeluar nga Aristoteli i Stageira) dhe Akademia e Platonit (themeluar nga Platoni i Athinës). Sistemi arsimor i grekëve të lashtë të pasur quhet gjithashtu Paideia.

## Ekonomia

Në kulmin e saj ekonomik në shekujt 5 dhe 4 pes, qytetaria e lirë e Greqisë klasike përfaqësonte ndoshta shoqërinë më të begatë në botën e lashtë, disa historianë ekonomikë e konsideronin Greqinë një nga ekonomitë më të përparuara para-industriale. Për sa i përket grurit, pagat arritën rreth 7-12 kg në ditë për një punëtor të pakualifikuar në Athinën urbane, 2-3 herë më shumë se 3,75 kg e një punëtori të pakualifikuar rural në Egjiptin Romak, megjithëse të ardhurat e fermave greke gjithashtu ishin mesatarisht më të ulëta se ato të disponueshme për punëtorët urbanë.

Ndërsa kushtet e skllevërve ndryshonin gjerësisht, institucioni shërbeu për të mbështetur të ardhurat e qytetarisë së lirë: një vlerësim i zhvillimit ekonomik i nxjerrë nga kjo e fundit (ose rrjedh vetëm nga të ardhurat urbane) ka të ngjarë të mbivlerësojë nivelin e vërtetë të përgjithshëm pavarësisht nga dëshmitë e përhapura për standarde të larta jetese.

## Kultura

### Filozofia

Platoni (majtas) dhe Aristoteli (djathtas), dy nga emblemat e filozofisë së lashtë greke. *Shkolla e Athinës* (afresk nga Rafaeli).
Filozofia e lashtë greke u fokusua në rolin e arsyes dhe të kërkimit. Në shumë mënyra, ai pati një ndikim të rëndësishëm në filozofinë moderne, si dhe në shkencën moderne. Linjat e qarta të pandërprera të ndikimit të çojnë nga filozofët e lashtë grekë dhe helenistë, te filozofët myslimanë mesjetarë dhe shkencëtarët islamikë, te Rilindja dhe Iluminizmi Evropian, te shkencat laike të ditëve moderne.

As arsyeja dhe as kërkimi nuk filluan me grekët e lashtë. Përcaktimi i ndryshimit midis kërkimit grek për dije dhe kërkimeve të qytetërimeve të vjetra, si egjiptianët e lashtë dhe babilonasit, ka qenë prej kohësh një temë e studimit nga teoricienët e qytetërimit.

Filozofët e parë të njohur të Greqisë ishin parasokratikët, të cilët u përpoqën të jepnin përshkrime natyraliste, jo-mitike të botës. Ata u ndoqën nga Sokrati, një nga filozofët e parë me qendër në Athinë gjatë epokës së saj të artë, idetë e të cilit, pavarësisht se njiheshin nga tregime të dorës së dytë në vend të shkrimeve të tij, hodhën bazën e filozofisë perëndimore. Dishepulli i Sokratit, Platoni, i cili shkroi *Republika* dhe vendosi një ndryshim rrënjësor midis ideve dhe botës konkrete, dhe dishepulli i Platonit, Aristoteli, i cili shkroi gjerësisht për natyrën dhe etikën, janë gjithashtu jashtëzakonisht me ndikim në filozofinë perëndimore deri në ditët e sotme. Filozofia e mëvonshme helenistike, me prejardhje gjithashtu në Greqi, përkufizohet me emra të tillë si Antisthenes (cinizëm), Zenoni nga Citiumi (stoicizëm) dhe Plotini (neoplatonizmi).

### Arti dhe arkitektura

Arti i Greqisë së lashtë ka ushtruar një ndikim të madh në kulturën e shumë vendeve që nga kohërat e lashta deri në ditët e sotme, veçanërisht në fushën e skulpturës dhe arkitekturës. Në Perëndim, arti i Perandorisë Romake rrjedh kryesisht nga modelet greke. Në Lindje, pushtimet e Aleksandrit të Madh filluan disa shekuj shkëmbimesh midis kulturave greke, aziatike dhe indiane, duke rezultuar në artin greko-budist, me degëzime deri në Japoni. Pas Rilindjes në Evropë, estetika njerëzore dhe standardet e larta teknike të artit grek frymëzuan breza të tërë artistësh evropianë. Në shekullin e 19-të, tradita klasike e ardhur nga Greqia dominoi artin e botës perëndimore.

### Feja

Feja ishte një pjesë qendrore e jetës së lashtë greke. Megjithëse grekët e qyteteve dhe fiseve të ndryshme adhuronin perëndi të ngjashme, praktikat fetare nuk ishin uniforme dhe perënditë mendoheshin ndryshe në vende të ndryshme. Grekët ishin politeistë, adhuronin shumë perëndi, por që në shekullin e gjashtë pes filloi të zhvillohej një panteon prej dymbëdhjetë olimpistësh. Feja greke u ndikua nga praktikat e fqinjëve të afërt lindorë të grekëve të paktën që në periudhën arkaike, dhe nga periudha helenistike ky ndikim u pa në të dy drejtimet.

Akti më i rëndësishëm fetar në Greqinë e lashtë ishte flijimi i kafshëve, më së shumti i deleve dhe i dhive. Sakrifica shoqërohej me lutje publike dhe lutja dhe himnet ishin në vetvete një pjesë kryesore e jetës fetare greke të lashtë.

## Shih edhe

* Helenocentrizmi

## Referime

### Bibliografia

* Bremmer, Jan M. (2007). "Greek Normative Animal Sacrifice". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). *A Companion to Greek Religion* (në anglisht). Blackwell.
* Dowden, Ken (2007). "Olympian Gods, Olympian Pantheon". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). *A Companion to Greek Religion* (në anglisht). Blackwell.
* Furley, William D. (2007). "Prayers and Hymns". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). *A Companion to Greek Religion* (në anglisht). Blackwell.
* Noegel, Scott B. (2007). "Greek Religion and the Ancient Near East". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). *A Companion to Greek Religion* (në anglisht). Blackwell.
* Ogden, Daniel (2007). "Introduction". përmbledhur nga Ogden, Daniel (red.). *A Companion to Greek Religion* (në anglisht). Blackwell.
* Shapiro, H.A. (2007). "Introduction". përmbledhur nga Shapiro, H.A. (red.). *The Cambridge Companion to Archaic Greece* (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press.