# Paleontologjia

Një paleontologe duke punuar në Monumentin Kombëtar të John Day Fossil Beds
**Paleontologjia** (/ˌpeɪliɒnˈtɒlədʒi/, /ˌpæli-, -ən-/) është studimi i jetës që ka ekzistuar më parë, nganjëherë duke përfshirë edhe fillimin e Epokës së Holocenit (afërsisht 11,700 vite më parë).

Ajo përfshin studimin e fosileve për të përcaktuar evolucionin e organizmave dhe bashkëveprimet me njëri-tjetrin dhe mjedisin e tyre (paleoekologjinë e tyre). Vëzhgimet paleontologjike janë të dokumentuara qysh në shekullin e V-të p.e.s. Por ajo u krijua si disiplinë e mirëfilltë shkencore në shekullin e 18-të, si rezultat i punës së Georges Cuvier në krahasimin anatomik dhe u zhvillua me shpejtësi në shekullin e 19-të. Termi vetë e ka origjinën nga gjuha greke παλαιός, *palaios*, "e vjetër, e lashtë", ὄν, *on* (zan. *ontos*), "qenie, krijesë" dhe λόγος, *logos*, "fjalë, mendim, studim, arsye".

Paleontologjia qëndron në kufirin ndërmjet biologjisë dhe gjeologjisë, por ajo është e ndryshme nga arkeologjia që studion njeriun modern anatomik. Ajo tani përdor teknika të huazuara nga një gamë e gjerë shkencash, duke përfshirë biokiminë, matematikën dhe inxhinierinë. Përdorimi i të gjitha këtyre teknikave u ka mundësuar paleontologëve të zbulojnë më shumë mbi historinë evolucionare të jetës, pothuajse të gjithë periudhën deri kur Toka u bë e favorshme për jetën e gjallë, rreth 3.8 miliardë vjet më parë. Me rritjen e njohurive, paleontologjia ka zhvilluar nën-ndarje të tjera të specializuara, disa nga të cilat përqendrohen në lloje të ndryshme të fosileve dhe të organizmave ndërsa të tjera në studimin ekologjik dhe historinë e mjedisit, të tilla si studimi i klimave të lashta.

Trupi i fosileve dhe gjurmët e fosileve janë llojet kryesore të të dhënave për jetën e lashtë dhe provave gjeokimike që japin ndihmën kryesore në deshifrimin e evolucionit të jetës para se të dilnin organizmat mjaftueshëm të mëdhenj për të lënë trupin të fosilizuar.

Llogaritja e datave të këtyre mbetjeve është thelbësore, por e vështirë: nganjëherë shtresat e afërta të shkëmbinjve lejojnë datimin radiometrik, i cili siguron datimin absolut, i cili siguron që datat absolute që janë të sakta brenda 0.5%, por më shpesh paleontologët duhet të mbështeten në datimet relative për zgjidhjen e pazëllit "jigsaw" e biostratigrafinë. Klasifikimi i organizmave të hershëm është gjithashtu i vështirë, pasi shumë prej tyre nuk përshtaten mirë në "taksonominë Linnaean" që zakonisht përdoret për klasifikimin e organizmave të gjallë dhe paleontologët më shpesh përdorin "cladistics" për të hartuar "pemën evolucionare familjare". Tremujori i fundit i shekullit të 20-të pa zhvillimin e filogjenetikës molekulare, e cila hulumton sesa të afërm janë organizmat me njëri-tjetrin duke matur se sa e ngjashme është ADN-ja në gjenomët e tyre. Filogjenetika molekulare përdoret gjithashtu për të llogaritur datat se kur speciet mund të kenë ndryshuar, por ka polemika për besueshmërinë e orës molekulare në të cilën vlerësimet janë të varur vlerësimet e tilla.

### Vëzhgimet gjeokimike

Vëzhgimet gjeokimike mund të ndihmojë për të konkluduar në nivel global aktivitet biologjike, ose prirjet e disa fosileve. Për shembull, karakteristikat gjeokimike të gurëve mund të zbulojnë se kur nisi jeta e parë në Tokë, dhe mund të ofrojnë dëshmi të pranisë së qelizave eukariote, lloji i qelizës primitive nga e cila janë zhvilluar të gjithë organizmat shumëqeluzorët. Analizat e raporteve së izotopeve të karbonit mund të ndihmojë për të shpjeguar ndryshimeve madhore të tilla si shfarrosja e madhe që ndodhin në Permian–Triasik.

## Klasifikimi i organizmave të lashtë

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tetrapodët |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Amfibët |
|  |
| Amniotet |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Sinapsidët |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Sinapsidët e zhdukura |
|  |
|     |
Gjitarët |
|  |

 |
|  |
| Zvarranikët |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Zvarranikët e zhdukur |
|  |
|  |
Hardhucat dhe gjarpërinjtë |
|  |
| Arkosaurët  **?**  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Arkosaurët e zhdukur |
|  |
|  |
Krokodilët |
|  |
| Dinozaurët  **?**  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Dinozaurët e zhdukur |
|  |
|  **?**  |
Zogjtë |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Referime

## Lidhje të jashtme

* Smithsonian - Faqja e Paleobiologjisë
* Universiteti i Kalifornisë në Muzeun e Paleontologjisë - FAQ Për Paleontologjinë
* Shoqëria Paleontologjike
* Shoqata Paleontologjike
* Portali i Paleontologjisë
* "Gjeologji, Paleontologji & Teoritë e Tokës", një koleksion prej më shumë se 100 librave historikë të digjitalizuar në shkencat e Tokës në Bibliotekën Linda Hall