# Peshkaqeni

| Peshkaqenët Vargu kohor: Devoniani – Sot |
| --- |
|  |
| Nga e majta në të djathtë: peshkaqeni me brirë, peshkaqeni-sharrë Japonez, peshkaqeni me majë, peshkaqeni Australian me krahë, peshkaqeni i madh i bardhë, kokëçekiçi Jugor, peshkaqeni me kreshta dhe peshkaqeni balenë që përfaqësojnë rendet Heterodontiformes, Pristiophoriformes, Squaliformes, Squatiniformes, Lamniformes, Carcharhiniformes, Hexanchiformes dhe Orectolobiformes respektivisht. |
| Klasifikimi shkencor  |
| Mbretëria: | Animalia |
| Filumi: | Chordata |
| Klasa: | Chondrichthyes |
| Nënklasa: | Elasmobranchii |
| Infraklasa: | Euselachii |
| Mbirendi: | **Selachimorpha** |
| Rendet |
|
Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes
Squatiniformes  |
| Sinonimet |
| Pleurotremata
Selachii |

**Peshkaqenët** janë një grup peshqish elasmobranç që karakterizohen nga një skelet kërc. Peshkaqenët modernë klasifikohen brenda mbirendit **Selachimorpha** (ose **Selachii**). Megjithatë, termi "peshkaqen" është përdorur edhe për anëtarët e zhdukur të nënklasës Elasmobranchii jashtë Selachimorpha, sikur janë *Cladoselache* dhe *Xenacanthus*, gjithashtu edhe Chondrichthyes sikurse dhe janë holocefalidët eugenedontidanë.

Sipas këtij përkufizimi më të gjerë, peshkaqenët më të hershëm të njohur datojnë që më shumë se 420 milionë vjet më parë. Acanthodët shpesh quhen "peshkaqenë gjembaç"; edhe pse ato nuk janë pjesë e klasës Chondrichthyes. Që atëherë, peshkaqenët kanë janë të larmishëm dhe ka mbi 500 lloje. Ato variojnë nga peshkaqeni xhuxh (*Etmopterus perryi*), një specie të detit të thellë prej vetëm 17 centimetres (6.7 in), në peshkaqenin balenë (*Rhincodon typus*), peshku më i madh në botë, i cili arrin rreth 12 metres (470 in) në gjatësi. Peshkaqenët janë gjetur në të gjitha detet dhe janë të zakonshëm në thellësitë e 2000 metrave (79,000 in). Ata përgjithësisht nuk jetojnë në ujëra të ëmbla edhe pse ekzistojnë disa përjashtime të njohura, të tilla si peshkaqenët demë dhe peshkaqenët e lumit, të cilët mund të mbijetojnë dhe të gjenden si në ujin e detit ashtu dhe në ujërat ëmbla. Peshkaqenët kanë një mbulesë të dhëmbëve të lëkurës që mbron lëkurën e tyre nga dëmtimet dhe parazitët, përveç përmirësimit të dinamikës së tyre fluide. Ata kanë grupe të shumta dhëmbësh që ndërrohen.

Llojet e njohura të tilla si peshkaqeni i madh i bardhë, peshkaqeni tigër, peshkaqen i kaltër dhe peshkaqeni kokëçekiç, janë grabiqarë në krye të zinxhirit ushqimor nënujorë. Shumë popullata peshkaqeni kërcënohen nga aktivitetet njerëzore.

## Etimologjia

Deri në shekullin e 16-të, peshkaqenët njiheshin si 'qentë e detit'. Fjala peshkaqen në ditët e sotme ka ardhur nga bashkimi i fjalëve 'peshk' dhe 'qen'.

## Fosilet dhe taksonomia

Një koleksion me dhëmbë peshkaqeni
Dëshmia për ekzistencën e peshkaqenëve daton që nga periudha Ordoviciane, 450-420 milion vjet më parë, para se të ekzistonin vertebrorët e tokës dhe para se një shumëllojshmëri e bimëve të kolonizonin kontinentet. Vetëm fosilet janë gjetur nga peshkaqenët e parë dhe jo të gjithë paleontologët pajtohen se këto janë nga peshkaqenë të vërtetë, duke dyshuar se këto fosile janë në të vërtetë ato të thelodontit. Fosilet më të vjetra të peshkaqenëve që përgjithësisht janë pranuar mendohen të jenê rreth 420 milionë vjet të vjetra, në periudhën Siluriane. Peshkaqenët e parë dukeshin shumë të ndryshëm nga peshkaqenët modernë. Në këtë kohë, dhëmbi më i zakonshëm i tyre është ai trekëndësh e i hollë për të kapur peshqit. Shumica e fosileve janë dhëmbë, por është zbuluar edhe skeleti i plotë. Vlerësimet sugjerojnë se peshkaqenët ndërrojnë shumë dhëmbë gjatë jetës së tyre, gjë që shpjegon fosilet e bollshme. Dhëmbët përbëhen nga fosfati kalciumi i lehtë për tu fosilizuar. Kur një peshkaqen vdes, skeleti i dekompozuar thyehet, duke shpërndarë prizmat apatite. Për tu ruajtur, kërkon të varroset shpejtë në sedimentet fundore.

Ndër peshkaqenët më të lashtë dhe primitivë është *Cladoselache*, rreth 370 milionë vjet më parë, i cila është gjetur brenda shtresave Paleozoike në Ohajo dhe në Kentaki. Në atë pikë në historinë e Tokës, këto shkëmbinj përbënin sedimentet e fundeve të buta të një oqeani të madh e të cekët, i cili u shtri në pjesën më të madhe të Amerikës Veriore. *Cladoselache* ishte vetëm 1 metre (39 in) i gjatë me dhëmbë të ashpër trekëndorë dhe me nofulla të holla. Dhëmbët e tij kishin disa maja të theksuara, të cilat u gërryen. Nga numri i vogël i dhëmbëve të gjetur së bashku, ka shumë të ngjarë që *Cladoselache* nuk i ka zëvendësuar dhëmbët rregullisht si peshkaqenët modernë. Bishti e tij kauzal kishte një formë të ngjashme me peshkaqenin e bardhë dhe fletë të shkurtra. Kjo formë e tij tregon se ata ishin të shkathët dhe notarë të shpejtë.

Shumica e fosileve të peshkaqenëve që datojnë 300 deri 150 milion vjet më parë mund të caktohen në një nga dy grupe. Xenacanthida, ishte pothuajse ekskluzive për mjediset e ujërave të ëmbla. Deri në kohën kur ky grup u zhduk rreth 220 milionë vjet më parë, ata ishin përhapur në mbarë botën. Grupi tjetër, hybodontët, u shfaqën rreth 320 milionë vjet më parë dhe jetonin kryesisht në oqeane, por edhe në ujëra të ëmbla. Rezultatet e një studimi të vitit 2014 të strukturës së gillit të një fosili të pazakontë të ruajtur 325 milion vjet sugjeroi se peshkaqenë nuk janë "fosile të gjalla", por më tepër kanë evoluar më gjerësisht se sa mendohet më parë për qindra miliona vjet që ata kanë qenë rreth.

Megalodoni (dy të parët; përmasat maksimale të vlerësuara dhe normale) me peshkaqenin balenë dhe peshkaqenim e madh të bardhë bashkë me një njeri
Peshkaqenët modernë filluan të shfaqen rreth 100 milionë vjet më parë. Fosilet e lamniformëve datojnë që prej Kretakut të hershëm. Dhëmbët më të vjetra të peshkaqenëve të bardhë datojnë prej 60 deri në 66 milionë vjet më parë. Këto peshkaqenë arritën përmasa gjigante dhe përfshinin peshkaqenin e zhdukur dhëmbëmadh, *C. megalodon*. Ashtu si peshkaqenët e tjerë të zhdukur, *C. megalodon* gjithashtu njihet kryesisht nga dhëmbët dhe rruazat e fosileve. Ky peshkaqen gjigant arriti një gjatësi totale prej më shumë se 16 metres (630 in). *C. megalodon* mund të ketë arritur një madhësi prej 20.3 metrash (800 in) në gjatësi të përgjithshme dhe 103 teslas (1,030,000 G) në masë. Dëshmitë paleontologjike sugjerojnë se ky peshkaqen ishte një grabitqar aktiv i cetaceve të mëdha.

### Taksonomia

Peshkaqenët i përkasin mbirendit Selachimorpha në nënklasën Elasmobranchii në klasën Chondrichthyes. Elasmobranchii gjithashtu përfshin batoidët dhe raxhidajët; Chondrichthyes gjithashtu përfshijnë Chimaeras. Mendohet se peshkaqenët formojnë një grup polofiletik: disa peshkaqenë janë më të lidhur ngushtë me batoidët se sa disa peshkaqenë të tjerë, por studimet aktuale molekulare mbështesin monofilume të të dy grupeve të peshkaqenë dhe batoidëve.

Mbirendi Selachimorpha është i ndarë në Galeomorphii dhe Squalomorphii. Galemorfët janë Heterodontiformes, Orectolobiformes, Lamniformes, dhe Carcharhiniformes. Lamnoidët dhe Carcharhinoidët zakonisht vendosen në një kolonë, por studimet e kohëve të fundit tregojnë se Lamnoidët dhe Orectoloboidët janë një kolonë. Disa shkencëtarë tani mendojnë se Heterodontoidët mund të jenë Skuamorfë. Skuamorfët janë të ndarë në Hexanchiformes dhe Squalomorpha. Ishte i përbërë nga peshkaqeni lopë dhe peshkaqeni i frikshëm, ndonëse disa autorë propozojnë që të dy familjet të zhvendosen në rende të ndara. Squalomorpha përmban Squaliformes dhe Hypnosqualea. Hypnosqualea mund të jetë e pavlefshme. Ai përfshin edhe Squatiniformes dhe Pristorajea, të cilat gjithashtu mund të jenë të pavlefshëm, por përfshijnë Pristiophoriformes dhe Batoidea.

Ka më shumë se 470 lloje peshkaqenësh të ndarë në trembëdhjetë rende, duke përfshirë katër rende të peshkaqenëve që janë zhdukur:

* Carcharhiniformes: Zakonisht i njohur si peshkaqeni i tokës, rendi përfshin peshkaqenin blu, tigër, dem, gri, të zezë, dhe atë të shkëmbit të Karaibeve, së bashku me atë kokëçekiç dhe peshkaqenin mace. Ata dallohen nga një feçe e zgjatur dhe një membranë që mbron sytë gjatë një sulmi.
* Heterodontiformes: Ata zakonisht njihen si peshkaqeni kokëdem dhe me brirë.
* Lamniformes: Ata janë të njohur zakonisht si peshkaqenët makerel. Ato përfshijnë peshkaqenin e egër, peshkaqenin peshk dhe atë të bardhë. Ata dallohen nga nofullat e tyre të mëdha dhe nga riprodhimi. Lamniformët gjithashtu përfshijnë megalodonin e zhdukur, *Carcharodon megalodon*.
* Pristiophoriformes: Këto janë peshkaqeni dhëmbësharrë, me një nofull të zgjatur dhe të dhëmbëzuar që përdorin për ta shqyer gjahun të tyre.
* Squaliformes: Ky grup përfshin peshkun qen
* Squatiniformes: Gjithashtu njihen si peshkaqenët me krahë
* Cladoselachiformes
* Hybodontiformes
* Symmoriida
* Xenacanthida

## Anatomia

Anatomia gjenerale e peshkaqenit
### Dhëmbi

Dhëmbët e peshkaqenit tigër janë të dhëmbëzuara për ta prerë mishin përtej
Dhëmbët e peshkaqenëve janë të ngulitura në mishrat dhe jo të lidhura direkt me nofullën dhe vazhdimisht zëvendësohen gjatë gjithë jetës. Rreshtat e shumëfishta të dhëmbëve zëvendësohen në një zakon në brendësi të nofullës dhe lëvizin vazhdimisht përpara në krahasim me një rrip transportieri; disa peshkaqenë humbin 30.000 ose më shumë dhëmbë gjatë jetës së tyre. Shkalla e zëvendësimit të dhëmbëve ndryshon nga një herë çdo 8 deri 10 ditë në disa muaj. Në shumicën e llojeve, dhëmbët zëvendësohen një nga një, në krahasim me zëvendësimin e njëkohshëm të një rreshti të tërë, i cili vërehet në peshkaqenët e gjinisë *Isistius*.

Forma e dhëmbit varet nga dieta e peshkaqenëve: ata që ushqehen me molusqe dhe crustacea kanë dhëmbë të dendur dhe të rrafshuar që përdoren për të shqyer, ata që ushqehen me peshq kanë dhëmbë si gjilpëra për të kapur prenë dhe ato që ushqehen me pre të mëdhaja, siç janë gjitarët, kanë dhëmbë si trekëndësha për të prerë mishin. Dhëmbët e plankton-ushqyesve të tilla si peshkaqenët e vegjël janë të vogla dhe jo-funksionale.

### Skeleti

Skelet e peshkaqenëve janë shumë të ndryshëm nga ato të peshqve kockor dhe vertebrorëve tokësorë. Peshkaqenët dhe peshqit e tjerë kërthizorë kanë skelete të bëra nga kërci dhe indi lidhës. Skeleti është fleksibël dhe i qëndrueshëm, por është rreth gjysma e densitetit normal të kockave. Kjo zvogëlon peshën e skeletit, duke kursyer energji. Për shkak se peshkaqenët nuk kanë brinjë, ata lehtë mund të shtypen nën peshën e tyre në tokë.

### Nofulla

Nofullat e peshkaqenëve nuk janë bashkangjitur në kafkë. Sipërfaqja e nofullës (në krahasim me peshkaqenët vertebrorë) ka nevojë për mbështetje shtesë për shkak të ekspozimit të saj të rëndë ndaj stresit fizik dhe nevojës për forcë. Ajo ka një shtresë të pllakave të vogla gjashtëkëndore, të cilat janë blloqe kristali të kripës së kalciumit. Kjo u jep këtyre zonave të njëjtën forcë që gjendet në indin kockor të gjetur në kafshë të tjera.

Në përgjithësi peshkaqenë kanë vetëm një shtresë të pllake gjashtëkëndore, por nofullat e mostrave të mëdha, të tilla si peshkaqeni dem, peshkaqeni e tigër dhe peshkaqenët e mëdhenj të bardhë kanë 2-3 shtresa ose më shumë, në varësi të madhësisë së trupit. Dhëmbët e një peshkaqeni të madh të bardhë mund të kenë deri në pesë shtresa.

### Fletët

Skeletet e fletëve janë të zgjatura dhe të mbështetura me rrezet e buta dhe të pandryshuara të quajtur ceratotrichia, filamente të proteinës elastike që i ngjan keratinit të flokëve dhe puplave. Shumica e peshkaqenë kanë tetë fletë. Peshkaqenët mund të largohen vetëm drejtpërsëdrejti para objekteve të tyre, sepse fletët e tyre nuk i lejojnë ata të lëvizin në drejtimin e parë të bishtit.

### Luspat

Luspat e një peshkaqeni limon, parë nëpërmjet një mikroskopi
Ndryshe nga peshqit kockorë, peshkaqenët kanë luspa përbëra nga fibra fleksible kolagjenikë dhe të përshtatur si një rrjet spiral që rrethon trupin e tyre. Kjo funksionon si skelet i jashtëm, duke siguruar lidhjen për muskujt që shërbejnë për të notuar dhe duke kursyer energji. Luspat e tyre u japin përparësi hidrodinamike, pasi zvogëlojnë turbulencat e ujit kur notojnë.

### Bishti

Bishtat sigurojnë shtytje, duke e bërë shpejtësinë dhe përshpejtimin e varur nga forma e bishtit. Forma e fletëve ndryshon në mënyrë të konsiderueshme në mes të specieve për shkak të evolucionit të tyre në mjedise të veçanta. Peshkaqenë posedojnë një pendë kafkë heterergjike në të cilën pjesa dorsale është zakonisht dukshëm më e madhe se pjesa e barkut. Kjo ndodh sepse kolona vertebrale e peshkaqenit shtrihet në atë pjesë dorsale, duke siguruar një sipërfaqe më të madhe sipërfaqe për lidhjen e muskujve. Kjo lejon ndjekje më të efektshme në mesin e këtyre peshqve kërpudhës negativisht të zhdërvjellët.

Peshkaqeni tigër ka një fletë të madhe të sipërme, i cili lejon ngarje të ngadalta dhe nisje të papritura shpejtësie. Peshkaqeni tigër duhet të jetë i aftë të rrotullohet dhe të kthehet në ujë lehtësisht kur të gjuajë për të mbështetur dietën e tij të ndryshme, ndërsa peshkaqenët shqiponja, të cilët gjuajnë peshq të shkathët, kanë një fletë të madhe të ulët për ta ndihmuar atë të mbajë ritmin me shpejtësinë e tij kur vjedh prenë. Përshtatjet e tjera të bishtit ndihmojnë peshkaqenët të kapin gjahun më drejtpërdrejtë.

## Ekologjia

### Dieta

Shumica e peshkaqenëve janë mishngrënës. Peshkaqenët shqyes, peshkaqenët balenë, dhe peshkaqenët nofullmëdhenj kanë zhvilluar në mënyrë të pavarur strategji të ndryshme për plankton-ushqyerjen: peshkaqenët shqyes janë praktikë, peshkaqenë balenë përdorin thithje për të marrë sa më shumë planktonë dhe peshkq, dhe peshkaqenët nofullmëdhenj përdorin një thithje më efikase me nofullën e tyre për ta kapur prenë në oqeanin e thellë.Ky lloj i të ushqyerit kërkon nofulla efikase. Harku i nofullës e zë planktonin në këto filamente dhe gëlltitet herë pas here në sasi të mëdhaja. Dhëmbët janë të vegjël në këto lloje, sepse ato nuk janë të nevojshme për ushqim.

Ndryshe nga shumë peshkaqen të tjerë, peshkaqeni i madh i bardhë nuk është predatori kryesor, pasi ndonjëherë mund të bie pre e orkëve
Ushqyes të tjerë shumë të specializuar përfshijnë peshkaqenët biskotëprerës, të cilët ushqehen me mish të prerë nga peshq të tjerë të mëdhenj dhe gjitarë detarë. Dhëmbët e biskotëprerësit janë të mëdhenj në krahasim me madhësinë e kafshës. Dhëmbët e poshtme janë veçanërisht të mprehtë. Megjithëse asnjëherë nuk janë parë duke u ushqyer, besohet që ata të kapin prenë e tyre dhe përdorin buzët e tyre të trasha për të bërë një rreth, duke prerë mishin.

Disa lloje që jetojnë në shtratin e detit janë grabitqarë shumë ambiciozë. Peshkaqenët me krahë maskohen duke qendruar në pritë dhe duke tërhequr gjahun e tyre brenda në gojë. Shumë peshkaqenë Bentikë ushqehen vetëm me krustace, të cilat i shtypin me dhëmbët e tyre të sheshtë.

Peshkaqenët tjerë ushqehen me kallamarë apo peshq, të cilin i gëlltisin në tërësi. Peshku i gjallë ka dhëmbë që mund të nxjerrë në pah për të goditur dhe kapur prenë që pastaj gëlltitet paprekur. Preshkaqenët e mëdhenj të bardhë e gëlltisin në tërësi gjahun e vogël ose marrin kafshime të mëdha nga kafshët e mëdha. Peshkaqenë dhëmbësharrë përdorin bishtin e tyre të gjatë për të tronditur peshqit e vegjël, dhe dhëmbët e tyre si sharrë për ti copëtuar.

Shumë peshkaqenë, duke përfshirë peshkaqenin gumëbardhë, janë ushqyes kooperativë dhe gjuajnë në grupe për të kapur gjahun. Këto peshkaqenë shoqëror shpesh janë migrues, duke udhëtuar në distanca të mëdha rreth pellgjeve oqeanike në shkallë të mëdhaja. Këto migrime mund të jenë pjesërisht të nevojshme për të gjetur burime të reja të ushqimit.

### Vargu dhe habitati

Peshkaqenë gjenden në të gjithë detet. Ata përgjithësisht nuk preferojnë ujërat e ëmbla, me disa përjashtime të tilla si peshkaqenët demë dhe peshkaqenët e lumit të cilët mund të notojnë si në ujin e detit ashtu edhe në ujërat e ëmbla. Peshkaqenët mund të qëndrojnë në një thellësi deri në 2000 metra ose më shumë, por nuk i kalojnë 3000 metra. Raportimi më i thellë që është konformuar është i një peshkaqeni Portugez që ka arritur një thellësi prej 3700 metra.

#### Në Shqipëri

Në Shqipëri, megjithëse janë të rrallë, një peshkaqen bishtdrapër u kap në Vlorë. Në Durrës, është kapur një peshkaqen rreth 16 kilometra larg detit Adriatik dhe peshonte 60 kilogram, lloji i të cilit nuk është identifikuar akoma.

## Shiko edhe

* *Carcharocles*

## Referime

Referime të përgjithshme

* Castro, Jose (1983). *The Sharks of North American Waters* (në anglisht). College Station: Texas A&M University Press. ISBN 0-89096-143-3. OCLC 183037060.
* Stevens, John D. (1987). *Sharks* (në anglisht). New York: NY Facts on File Publications. ISBN 0-8160-1800-6. OCLC 15163749.
* Pough, F. H.; Janis, C. M.; Heiser, J. B. (2005). *Vertebrate Life* (në anglisht) (bot. 7th). New Jersey: Pearson Education Ltd. ISBN 0-13-127836-3. OCLC 54822028.
* Clover, Charles (2004). *The End of the Line: How overfishing is changing the world and what we eat* (në anglisht). London: Ebury Press. ISBN 0-09-189780-7.
* Owen, David (2009). *Shark: In Peril in the Sea* (në anglisht). New South Wales: Allen and Unwin. ISBN 978-1-74175-032-4.
* Moss, Jillian. 2010. "The Invention of Sharks, AKA: I Read It On the Internet". University of North Carolina Publishing, Raleigh, USA. (Publishing Pending)

## Lexim i mëtejshëm

* Musick, Jogn A and Musick, Susanna (2011) "Sharks" Arkivuar 3 mars 2016 tek Wayback Machine In: *Review of the state of world marine fishery resources*, pages 245–254, FAO Fisheries technical paper 569, FAO, Rome. ISBN 978-92-5-107023-9.
* Sharks Falling Prey To Humans' Appetites *National Geographic*, 28 October 2010.

## Lidhje të jashtme

* CMS Migratory Sharks Memorandum of Understanding Arkivuar 9 gusht 2018 tek Wayback Machine
* Oceana's International Shark Campaign
* Shark Research Institute
* Greenland Shark and Elasmobranch Education and Research Group
* The International Shark Attack File
* Shark Trust Organization
* ReefQuest Centre for Shark Research
* ECOCEAN Whale Shark Photo-identification Library Arkivuar 2 janar 2018 tek Wayback Machine
* Updated list of all known shark species
* Global Shark Attack File
* Shark Research Committee
* Shark Pictures and Elasmobranch Field Guide
* Shark pictures on Morphbank Arkivuar 3 maj 2017 tek Wayback Machine
* Shark pictures by Wolfgang Leander
* Scuba divers swim among the sharks, Fayetteville Observer
* Sand Tigers Video
* Shark Diversity by The Smithsonian Institution: Ocean Portal
* Sharks.org.za A detailed study
* BBC Nature: Arkivuar 27 qershor 2013 tek Wayback Machine Shark news & video clips from BBC programmes past & present
* South African Marine Predator Lab a research institute studying marine top predators
* Comparison of shark size to a human National Geographic