# Gjeografia

|  |
| --- |
|
Stampa:Portal |
| Harta e Botës |
|  |

**Gjeografia** (nga greq. *γη* / *γαια*, gi / geo - tokë, dhe *γραφειν*, grafi - përshkrim. Gjeografia është shkenca që studion dukuritë që ndodhin në natyrë dhe pamjen e jashtme dhe brëndshme të tokës. Gjeografia ndahet në gjeografinë fizike dhe shoqërore.
Në gjeografinë fizike bëjnë pjesë: relievi, ujrat, klima, ndërtimi i tokës, etj. Ndërsa në gjeografinë shoqërore bëjnë pjesë:
popullsia, vendbanimet, zhvillimi ekonomik, etj.

## Degët e Gjeografisë

Gjeografia e përgjithshme ndahet në:

1. Gjeografinë fizike (natyrore) ku shkencat komponente:
	* Gjeomorfologjia
	* Gjeologjia
	* Klimatologjia
	* Hidrologjia
	* Pedogjeografia
	* Biogjeografia
	* Paleogjeografia
2. Gjeografinë shoqërore (Antropogjeografike) ku shkencat komponente janë:
	* Demografia
	* Gjeografia e vendbanimeve
	* Gjeografia ekonomike
	* Gjeografia politike
	* Gjeografia sociale

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| gjeografia ekonomike | gjeografia historike | gjeografia kulturore | gjeografia mjeksore |
|  |  |  |  |
| gjeopolitika | demografia | gjeografia e transportit |
|  |  |  |  |
| gjeografia religjioze | gjeografia sociale | gjeografia turistike | gjeografia urbane |

Kohëve të fundit gjeografisë së përgjithshme i bashkohet edhe gjeoekologjia. Dikur në kuader të gjeografisë fizike kanë qenë edhe gjeografia matematike gjegjësisht gjeografia astronomike me gjeodezinë dhe hartografinë, por pasi që janë zhvilluar si shkenca në vete nuk mund të radhiten në sistemin e gjeografisë së përgjithshme.

Gjeografia regjionale mund të definohet si aplikim i njohurive gjeografike për studime konkrete të teritoreve,ndamas në bazë të ndonji kriteri të regjionalizimit gjeografik. Pra ajo është një disiplinë sintetike shkencore.

Gjeografia regjionale mandej ndahet në gjeografinë e përgjithshme regjionale dhe gjeografinë e veçantë regjionale.

Gjeografia është një lëndë shumë e rëndësishme sepse tregon tërësinë territoriale dhe studion gjeografinë e një vendi dhe të botës.Ka shumë zbulime të rëndësishme gjeografike p.sh zbulimi i Amerikës,Australisë,Antartikut etj.Zbulime gjeografike mund të quajmë edhe zbulimet natyrore të një vendi.

## Historia e Gjeografisë

### Kontribues në lëmin e Gjeografisë

 Harta e Ptolemeut e shek. 15
Gjeografia padyshim është një ndër shkencat më të vjetra.

Që në parahistori njerëzit kanë tentuar të sqarojnë zhvillimin e proceseve të natyrës, mandej t’i njohin renditjet kronologjike edhe pse shkenca në një mënyrë ka qenë e pranishme në pjesën më të madhe të civilizimeve të lashta. Shkrime më të shumta për natyrën si tërësi i hasim te filozofët antikë. Për gjeografinë rezultate të rëndësishme nga ajo kohë ka dhënë Aristoteli - për mozaikun e sipërfaqes së tokës dhe brezat e nxehtësisë dhe Erastoteni - mbi madhësinë dhe dimensionet e Tokës. Erastoteni në shekullin e III p.e.s. i pari e përdori termin gjeografi. Mjaft rendesi mori vepra e Klaud Ptolemeut "Syntaksis" qe u be ligj për boten shkencore deri ne kohen e Kopernikut.Ai paraqiste ne te shtrirjen e botes se njohur deri ne ate kohe,te percaktuara mbi bazen e koordinatave gjeografike,pozicionin e qyteteve dhe te grykederdhjeve lumore (madje dhe te vendit tone Shqipërisë)

Në mesjetë vjen deri te stagnimi i shkencave në përgjithësi duke përfshirë edhe gjeografinë. Shkencat e atëhershme janë zhvilluar gjithashtu edhe në kuadër te civilizimit islam. Gjeografët më të dalluar të kësaj kohe janë Al-Biruni dhe Al-Idrisi. Gjate kësaj periudhe shkenca e gjeografise ne pergjithesi, nuk avancoi,madje disa arritje te antikitetit ,si pershembull,koncepti mbi rrumbullakesine e Tokes, formimin e maleve etj.,nuk shpjegoheshin me dukurite natyrore ,por me ato fetare.Po kështu dhe dyndjet e fiseve barbare,krahas shkaterimeve te shumta penguan mjaft edhe zhvillimin e metejshem te arritjeve te antikitetit.Gjate kësaj periudhe për tu permendur janë zbulimi i ishujve veriore te Oqeanit Atlantik dhe te kontinentit te Amerikes Veriore ne vitin 1000 nga vikinget,udhetimet ne Azi te Plan Karpinit,Ribruhut,te Marco Polos,njohurite gjeografike te arabeve etj. Po ashtu vlen te ceket eksploratori i madh Ibn Batutta.

Zhvillim të dukshëm të gjeografisë në perëndim i dhanë zbulimet gjeografike duke iu falëminderuar detarëve si Kristofor Kolombi, Vasko de Gama, Fernando Mangelani etj.

Zhvillimi i shpejt i astronmisë dhe mekanikës qiellore në shekullit e XVI dhe XVII, paraqesin bazën e mendimit të lëvizjes së trupave qiellorë dhe rrjedhojat e lëvizjes së tyre për Tokën. Fillimi i zhvillimit të gjeografisë si shkencë i përshkruhet gjeografit holandez Bernard Varenijusit, i cili e ka shkruar vepren me titull "Gjeografia e përgjithshme". Edhe pse zbulimet e rëndësishme teknike të cilat ndikuan në zhvillimin e gjeografisë në shekullit XVII dhe XVIII, ajo mbetet kryesisht shkencë deskriptive deri në paraqitjen e hulumtuesit të madh të gjeografisë me prejardhje gjermane Aleksander Humbollit i cili në fillim të shekekullit XIX i vë themelet e gjeografisë moderne. Pas tij mjaft i rëndësishëm është edhe Karl Rihter i cili ka qenë nën ndikimin e madh të filozofit Imanuel Kantit. Kontribut të rëndësishëm gjatë kësaj kohe kanë dhënë në ShBA V.M Denis - teoria e e zhvillimit të relievit si cikël gjeografik dhe Vlladimir Dokuqajev në Rusi.

Gjatë shekullit XIX themelohen katedrat e gjeografisë nëpër universitetet evropiane.

## Shiko edhe këtë

* Portal:Gjeografi
* Gjeografia e shteteve - liste e artikujve për gjeografin e hapsires te ndare sipas sheteve.
* Lista e elementeve te Gjeografise
* Lista e shkencave te dalura nga Gjeografia
* Lista e shkencave te kombinuara me Gjeografinë
* Koordinatat gjeografike

## Lidhjet me internetin

* Kuiz nga Gjeografia
* Kuiz Shqip nga Gjeografia