Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Acidi nukleik

**Acidet nukleike** janë komponime organike shumë të rëndësishme për botën e gjallë. Ato janë bartëse dhe përcjellëse të informatave trashëguese, prej të parëve në pasardhës. Kromozomet dhe gjenet, si bartës të vetive trashëguese, janë të ndërtuara prej nukleoproteinave. Ekzistojnë dy lloje të acideve nukleike : **acidi desoksiribonukleik** dhe **acidi ribonukleik**. Këto dy lloje të acideve nukleike gjenden në të gjitha qelizat bimore dhe shtazore, e edhe në baktere. Te viruset gjenden njëri lloj i acidit nukleik- ADN-ja dhe ARN-ja.

Acidet nukleike për herë të parë i zbuloi zvicerani Miescher në vitin 1870, kur kimikisht kishte analizuar bërthamën e leukociteve (rruazave të bardha të gjakut), të cilat i kishte marrë nga fusha e plagës së të sëmurit në të cilin punonte. Meqë zbuloi në bërthamë, i quajti nuklein (nga lat. nukleus - bërthamë). Me hulumtimet e mëvonshme është vërtetuar se këto materie gjenden edhe në citoplazmë. Sot dihet se acidet nukleike janë të përhapura në të gjitha qelizat e qenieve të gjalla, prej viruseve deri te njeriu.

Acidet nukleike dallohen ndërmjet vete për pesha molekulare, ndërtimi, lokalizimi i tyre dhe për nga funksioni i tyre biologjik. Sipas ndërtimit të molekulës, acidet nukleaike janë vargje polinukeotidike, të cilat janë të ndërtuara prej nukleotideve purine ose pirimidine.
Me lidhjen e nukleotideve krijohet vargu polinukleotidik. Secili nukleotid është i ndërtuar prej njëbaze purine ose prirmidine, një pentoze (ribozës ose deoksiribozës) dhe acidit fosforik.

**Bazat purine** janë : adenina dhe guanina. Bazat pirimidine janë : citozina, uracila dhe timina. Prej monosakarideve në strukturën e acideve nukleike marrin pjesë pentozat : riboza dhe deoksiriboza. Uracili dhe riboza gjenden vetëm në ARN, kurse timina dhe deoksiriboza gjenden vetëm në ADN. Elementët kimik që e përbëjnë atë janë: fosfori, hidrogjeni dhe oksigjeni.

* Nukleozidi
* Nukleotidi

## Shih edhe

Acidet nukleike bartëse të trashëgimisë
# Historia natyrore

Tabelat e historisë natyrore, nga Ephraim Chambers - 1728 *Cyclopædia*
Muzeu i Shkencave të Natyrës në Shkup - Maqedoni
**Historia natyrore** është një sferë hulumtimi që përfshin organizmat, duke përfshirë kafshët, kërpudhat dhe bimët, në mjedisin e tyre natyror, duke u mbështetur më shumë në aspektet e vëzhgimit sesa metodat eksperimentale të studimit. Një person që studion historinë natyrore quhet **natyralist** ose **historian natyror**.

Historia natyrore përfshin edhe kërkimet shkencore, por nuk kufizohet vetëm në të. Ajo ngërthen në vete studimin sistematik të çdo kategorie të objekteve ose organizmave natyrorë. Pra, ndërsa ajo daton nga studimet në botën antike greko-romake dhe botën mesjetare arabe, deri tek te kontributi i natyralistëve të Rilindjes evropiane, historia e sotme natyrore është një ombrellë ndërdisiplinore e shumë disiplinave shkencore; psh, gjeobiologjia ka një natyrë të fortë multidisiplinare.

## Shih edhe

* Natyra
* Natyralizmi
* Feja natyrore
* Teologjia natyrore
* Natyralizmi në filozofi
* Muzeu i Shkencave të Natyrës i Maqedonisë së Veriut

## Referime

## Literatura

* Allen, David Elliston (1994), *The Naturalist in Britain: a social history*, New Jersey: Princeton University Press, fq. 270, ISBN 0-691-03632-2 `{{citation}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Liu, Huajie (2012), *Living as a Naturalist*, Beijing: Peking University Press, fq. 363, ISBN 978-7-301-19788-2 `{{citation}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Peter Anstey (2011), *Two Forms of Natural History* Arkivuar 9 gusht 2011 tek Wayback Machine , **Early Modern Experimental Philosophy* Arkivuar 21 korrik 2011 tek Wayback Machine.*
* Atran, Scott (1990), *Cognitive Foundations of Natural History: Towards an Anthropology of Science*, Cambridge, UK: Cambridge University Press, fq. 376, ISBN 978-0-521-43871-1 `{{citation}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Farber, Paul Lawrence (2000), *Finding Order in Nature: The Naturalist Tradition from Linnaeus to E. O. Wilson*. Johns Hopkins University Press: Baltimore.
* Kohler, Robert E. (2002), *Landscapes and Labscapes: Exploring the Lab-Field Border in Biology*. University of Chicago Press: Chicago.
* Mayr, Ernst. (1982), *The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance*. The Belknap Press of Harvard University Press: Cambridge, Massachusetts.
* Rainger, Ronald; Keith R. Benson; and Jane Maienschein (eds) (1988), *The American Development of Biology*. University of Pennsylvania Press: Philadelphia.

## Lidhje të jashtme

* Muzeu i Shkencave të Natyrës i Maqedonisë së Veriut (faqe zyrtare) Arkivuar 4 qershor 2019 tek Wayback Machine
* Një Histori e Shkencave Ekologjike nga Frank N. Egerton
# Jeta

Bimët në Malet e Rwenzori, Uganda.
**Jeta** është një emërtim i shumanshëm që mund të lidhet me ecuritë (proceset) vazhduese që gjallesat janë pjesë ndërmjet pllenimit ose mitozës dhe vdekjes.

Si jetë përcaktohet një qenie metafizike, të dhënë atëherë kur vetitë e një gjallese janë të vëzhgueshme, siç janë vetërregullimi, riprodhimi, dhe tek format më të ndërlikuara edhe ndjekja e qëllimit. Nuk ka ndonjë përcaktim të përgjithshëm të emërtimit.

Përkufizimi biologjik i jetës është një çështje që ka ngjallur debate filozofike që në lashtësi, dhe me lindjen e saj edhe diskutime shkencore për shekuj me radhë, të cilat ende nuk kanë sjellë një zgjidhje të përbashkët dhe të pranueshme, edhe për shkak të ndërhyrjeve fetare.

## Përcaktimi i emërtimit të jetës

Jeta është kushti që dallon kafshët dhe bimët prej sendeve joorganike, organizmave të vdekur, i shfaqur nga rritja nëpërmjet metabolizmit, riprodhimit, dhe fuqisë së përshtatjes me mjedisin rrethues mes ndryshimeve të brendshme.

## Përcaktimi tradicional

Qeniet e gjalla karakterizohen nga cikli vijues: lindja, rritja, riprodhimi, dhe vdekja

## Prejardhja e jetës

## Shiko edhe

* Biologjia
* Jeta jashtëtokësore, Jashtëtokësorët
* Prejardhja e jetës
* Vdekja
* Entropia
* Ontologjia
* Kozmogonia

## Lidhje të jashtme

* Enciklopedia e filozofisë Stenford: Jeta.
* Frymëzimi vetëndihmues: Çfarë është jeta dhe rritja?
* Scribd: Jeta, nga lindja gjer në vdekje Arkivuar 13 maj 2014 tek Wayback Machine.
* Qëllimi tragjik i jetës.
* Rilindja e arsyes: Qëllimi i jetës Arkivuar 22 prill 2007 tek Wayback Machine.
# Zoologjia

Lloje të ndryshme të gjallesave
**Zoologjia** (gr. ζῷον [zóon],„Kafshë“, „Gjallesë“ dhe λόγος [lógos], „mësim“), është një disiplinë e Biologjisë, që studion gjallesat (Animalia), posaçërisht ato shumëqelizore (Metazoa). Zoologjia kontrollon me metodat e saj shkencore formën dhe ndërtimin e trupit (Morfologji, Anatomi), Statistikat e jetës (Fiziologji), Zhvillim-filogjenezë (përfshirë edhe palazoologjinë), Trashigimi (Gjenetika), Marrëdhëniet me mjedisin (Ekologji), Përhapja (Zoogjeografi) dhe sjellje (Biologjia e sjelljes) të kafshëve dhe krijon një sistematikë të botës shtazore. Shumica e zoologëve e kanë studiuar biologjinë. Por edhe veterinarët, shkenctarët pyjor dhe gjeografët punojnë pjesërisht me zoologjinë.

## Degët e zoologjisë

* **Zoologjia e përgjithshme**(Ndërtim,jetë,shtim dhe zhvillim)
* **Zoologjia speciale**(Përpunimi i diversitetit zoologjik,prejardhja e emrave të specieve)
* **Sistematikë/Taksonomi**(Filogjeneza,radhitja,kategorizimi)
* **Morfologjia**(Ndërtimi i jashtëm i kafshës)
* **Anatomia**(Ndërtimi i brendshem i kafshës)
* **Citologji dhe Histologji **Fiziologji**(Proceset e jetës,funksioni i organeve)
* **Biologjia e sjelljes **Embriologji**(Zhvillimi individual)
* **Zoogjeografi **Ekologji **Zoologjia e aplikuar**

## Studimet e grupeve të gjallesave në zoologji

|  |  |
| --- | --- |
| **Entomologjia**(Insektet) | Bleta |
| **Herpetologjia**(Amfibiet dhe zvarranikët) | Bufo periglenes-bretkoca e artë |
| **Ihtiologjia**(Peshqit) | Peshkaqeni i bardhë |
| **Lepidopterogjia**(Fluturat) | Cairns Birdwing, flutura më e madhe në Australi. |
| **Mamalogjia**(Gjitarë,prf. edhe lakuriqat)
  | Shimpanza. |
| **Ornitologjia**(Zogjët) | Shqiponja e Filipineve. |

## Studimi i zoologjisë

Shkenca natyrore si fizika,kimiam,matematika(këtu shumica statistikë),botanika dhe mikrobiologjia janë gurëthemel në specializimin e zoologjisë se avancuar(Master).Afërsisht tëgjitha degët e zoologjisë e duan një njohje të mirë të biokimisë dhe biologjisë molekulare.Kjo vlen edhe për lëndet klasike siç janç morfologjia,anatomia,evolucioni dhe taksonomia.
-Zoologjia është një lëndë e pasur me aspekte.
# Nënllojet

*Panthera tigris sondaica*, nënlloj i tigrit të Ishullit Sunda.
Në klasifikimin biologjik, termi **nënlloje** ose **nënspecie** i referohet një njësie të popullatave të një lloji që jeton në një nënndarje të gamës globale të llojeve dhe ndryshon nga popullatat e tjera të të njëjtit lloj me karakteristikat morfologjike
Një nënlloj nuk mund të jetë i njohur në mënyrë të pavarur. Një specie ose njihet se nuk ka asnjë nënlloj ose të paktën dy, duke përfshirë edhe ato që janë zhdukur.

Në zoologji, sipas Kodit Ndërkombëtar të Nomenklaturës Zoologjike, nënllojet janë vetëm grada taksonomie më poshtë se të llojeve që mund të marrin një emër. Në botanikë dhe mikologji, sipas Kodit Ndërkombëtar të Nomenklaturës për algat, kërpudhat dhe bimët, mund të përmenden edhe radhët e tjera infraspecifike, si varietet. Në bakteriologji dhe virologji, sipas nomenklaturës bakteriale standarde dhe nomenklaturës së virusit, ka rekomandime, por jo kërkesa strikte për njohjen e rendeve të tjera të rëndësishme infraspecifike.

Një taksonomist vendos nëse do të njohë një nënlloj ose jo. Një kriter i përbashkët për një nënlloj është aftësia e saj për të ndërthurur me një nënlloj të ndryshëm të llojeve të njëjta dhe për të prodhuar pasardhës pjellor. Në llojet e egra, nënllojet nuk ndërthuren për shkak të izolimit të tyre gjeografik dhe përzgjedhjes seksuale. Dallimet në mes të nënllojeve janë më pak të dallueshme sesa dallimet midis llojeve.

## Llojet monotipike dhe politetike

Rinoceront Indian (*Rinoceront unicornis*) është një lloj monotipik
Në terma biologjike, në vend se në lidhje me nomenklaturën, një lloj *politipik* ka dy ose më shumë nënlloje, raca, ose në përgjithësi, popullata që kanë nevojë për një përshkrim të veçantë. Këto janë grupe të veçanta që dallohen qartë nga njëra tjetra dhe nuk ndërthuren në përgjithësi (edhe pse mund të ketë një zonë hibridizimi relativisht të ngushtë), por që mund të ndërthuren nëse i jepet mundësia për ta bërë këtë. Këto nënlloje, raca, ose popullsi, mund të quhet si nënlloje nga zoologët, ose në mënyra më të ndryshme nga botanistët dhe mikrobiologët.

## Referime

* Barrow, Mark V. (1998). *A Passion for Birds: American Ornithology after Audubon*. Princeton, NJ: Princeton University Press. ISBN 9780691044026. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Lewis, Daniel (2012). *The Feathery Tribe: Robert Ridgway and the Modern Study of Birds*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 9780300175523. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Mayr, E.; Ashlock, P. D. (1991). *Principles of Systematic Zoology* (bot. 2nd). New York: McGraw-Hill Inc. ISBN 0-07-041144-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
# Botanika

Botanistja punon në herbarium
**Botanika** (e njohur ndryshe edhe si
**shkenca e bimëve** apo edhe si **biologjia bimore**) është degë shkencore që merret
me jetën e bimëve dhe është nëndegë e biologjisë. Botanisti, në anën tjetër, është
shkencëtari i cili është i specializuar në këtë lëmi studimi. Termi “*botanikë*” rrjedh prej greqishtes së vjetër
“*botane*” që është “*barë*” dhe që rrjedh prej një fjale tjetër
greke “*boskein*” që është “të
ushqyerit”. Në mënyrë tradicionale, botanika në vete përfshinë edhe  kërpudhat dhe algat, e që edhe është një prej
sferave të interesit të Kongresit Ndërkombëtar të Botanikës. Sot, botanistët
studiojnë diku mbi 400.000 lloje organizmash të gjallë, prej të cilave 260.000
janë lloje bimësh vaskulare ndërsa diku rreth 248.000 janë bimë janë me lule.
# Teoria e prototipit

**Teoria e prototipit** është një teori e kategorizimit në shkencën kognitive, veçanërisht në psikologji dhe gjuhësi kognitive, në të cilën ekziston një gradë e shkallëzuar e përkatësisë në një kategori konceptuale dhe se brenda një kategorie, disa anëtarë janë më në qendër se të tjerët. Kjo teori u shfaq në vitin 1971 me punën e psikologes Eleanor Rosch dhe është përshkruar si një "revolucion kopernikan" në teorinë e kategorizimit që dallohet për largimin nga kategoritë tradicionale aristoteliane. Është kritikuar nga ata që akoma e mbështesin teorinë tradicionale të kategorive, si gjuhëtari Eugenio Coseriu dhe përkrahës të tjerë të paradigmës së semantikës strukturale.

Në këtë teori të prototipit, çdo koncept i dhënë në çdo gjuhë të caktuar ka një shembull të botës reale që e përfaqëson më së miri këtë koncept. Për shembull: kur kërkohet të japë një shembull të konceptit *mobilje*, një *divan* përmendet më shpesh sesa, të themi, një *gardërobë*. Teoria e prototipit është aplikuar edhe në gjuhësi, si pjesë e hartëzimit nga struktura fonologjike në semantikë.

Në formulimin e teorisë së prototipit, Rosch u tërhoq pjesërisht nga njohuritë e mëparshme në veçanti formulimi i një modeli kategorie të bazuar në ngjashmërinë familjare nga Wittgenstein (1953) dhe nga *How shall a thing be called?* nga Roger Brown (1958).

## Referime

## Bibliografia

* Coseriu, E., Willems, K and Leuschner, T, (2000)
# Taksonomia

**Taksonomia** është praktika dhe shkenca e klasifikimit. Përdoret edhe si emër i numrueshëm: **një taksonomi**, ose **një skemë taksonomike** është një klasifikim i veçantë. Fjala i ka rrënjët e veta në gjuhën greke τάξις, *taxis* (që do të thotë "rend", renditje/rendim) dhe νόμος, *nomos* ('ligjë' ose 'shkencë'). Në origjinë, *taxonomia* i referohej vetëm klasifikimit të organizmave ose kategorizimit të posaçëm të organizmave. Në një kuptim më të gjerë dhe të përgjithshëm, mund t'i referohet një klasifikimi të gjërave dhe koncepteve, po ashtu edhe parimeve që nënvizojnë një klasifikim të tillë. Taksonomia dallon nga meronomia që merret me kategorizimin e pjesëve të së tërës .

Shumë taksonomí kanë një strukturë hierarkike, por kjo nuk përbën një domosdoshmëri. Taksonomia përdor njësi taksonomike, të njohura si **taksa** (njëjësi **takson**).

Çdo specie i takon një gjinie, çdo gjini i takon një familjeje, dhe kështu me radhë, rendi, klasa filumi, dhe mbretëria. Lidhjet brenda hierarkisë pasqyrojnë marrëdhëniet evolucioniste, të cilat janë konkluduar në mënyrë tipike nga ngjashmëritë morfologjike dhe fiziologjike midis të specieve. Kështu për shembull, specie që i përkasin të njëjtës gjini janë të lidhura më ngushtë dhe ngjajnë më shumë, se sa speciet që janë në gjini të ndryshme brenda së njëjtës familje. Karl Lineu, një botanist suedez i shekullit të 18-të, shpiku sistemin e nomenklaturës binomiale të përdorur për emërtimin e specieve. Në këtë sistem, çdo specie i është dhënë një emër latin me dy pjesë, i formuar nga bashkangjitja e një epiteti të veçantë, emrit të gjinisë. Me marrëveshje, emri i gjinisë fillon me gërmë të madhe, dhe të dyja, emri i gjinisë dhe epiteti specifik shkruhen me gërma italike (të pjerrëta), për shembull *Canis familiaris* ose thjesht *C. familiaris*. Taksonomia Moderne nuk është strikte. Aspekte të caktuara të klasifikimit janë duke u ripërcaktuar. Tabela e mëposhtme tregon një klasifikim tradicional të pesë specieve të jetës nga afërsisht pesë milionë specie që mendohet të ketë në botë.

| Emri i zakonshëm | Mbretëria | Ndarja | Klasa | Rendi | Familja | Gjinia | Specia |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Qeni shtëpijak | Animalia (Kafshët) | Chordata | Mammalia (Gjitarët) | Carnivora | Canidae | Canis | *C. Familiaris* |
| Fiku i zakonshëm | Plantae (Bimët) | Magnoliophyta | Magnoliopsida | Urticales | Moraceae | Ficus | *F. carica* |
| Myku i Bukës | Fungi (Kërpudhorët) | Zygomycota | Zygomycetes | Mucoralis | Mucoraceae | Rhizopus | *R. stolonifer* |
| Bakteria e Tuberkulozit | Prokaryotae (Bakteriet) | Firmicutes | Actinobacteria | Actinomycetales | Mycobacteriaceae | Mycobacterium | *M. tuberculosis* |
| Alga e Pellgut | Protista (Algat) | Chlorophyta | Euconjugatae | Zygnematalis | Zygnemataceae | Spirogyra | *S. crassa* |

## Shiko edhe

Lista e bimëve