Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biologjia evolucionare

**Biologjia evolucionare** është nënfusha e biologjisë që studion proceset evolucionare (përzgjedhja natyrore, prejardhja e përbashkët, speciacioni) që kanë prodhuar diversitetin e jetës në Tokë. Përkufizohet gjithashtu si studimi i historisë së formave të jetës në Tokë. Evolucioni thotë se të gjitha speciet janë të lidhura dhe gradualisht ndryshojnë me kalimin e brezave. Në një popullatë, variacionet gjenetike ndikojnë në fenotipet (karakteristikat fizike) të një organizmi. Këto ndryshime në fenotipe do të jenë një avantazh për disa organizma, të cilët më pas do t'u kalojnë pasardhësve të tyre. Disa shembuj të evolucionit të specieve gjatë shumë brezave janë mola me piper dhe zogjtë pa fluturim. Në vitet 1930, disiplina e biologjisë evolucionare u shfaq përmes asaj që Julian Huxley e quajti sinteza moderne e të kuptuarit, nga fusha të palidhura më parë të kërkimit biologjik, si gjenetika dhe ekologjia, sistematika dhe paleontologjia.

Gama hulumtuese e kërkimeve aktuale është zgjeruar për të përfshirë arkitekturën gjenetike të përshtatjes, evolucionin molekular dhe forcat e ndryshme që kontribuojnë në evolucion, si përzgjedhja seksuale, zhvendosja gjenetike dhe biogjeografia. Për më tepër, fusha më e re e biologjisë zhvillimore evolucionare ("evo-devo") heton se si kontrollohet embriogjeneza, duke dhënë kështu një sintezë më të gjerë që integron biologjinë zhvillimore me fushat e studimit të mbuluara nga sinteza e mëparshme evolucionare.

## Shiko edhe

* Biologjia
* Biologjia qelizore
* Biologjia molekulare

## Referime
# Seleksionimi natyror

**Seleksionimi natyror** është një nga dy proceset evolutive themelore dhe që sjell përhapjen e karakteristikave të fituara që janë të dobishme për faktin se ndihmojnë mbijetesën dhe riprodhimin e organizmit. Po në të njëjtën mënyrë dhe po për të njëjtat arsye, karakteristikat e fituara të dëmshme do të rrallohen sepse organizmat që i përmbajnë do të kenë vështirësi në mbijetese dhe riprodhim. Sa më të suksesshëm të jenë organizmat në mbijetese dhe riprodhim, aq më shumë do të ketë pasardhës nga këta organizma, dhe si rrjedhim aq më shumë rritet mundësia që këto karakteristika të fituara nga një brezni të jenë tashme karakteristika të trashëguara për brezninë pasardhëse.

Procesi i dytë evolutiv themelor është shmangia gjenetike.

## Për më shumë informacion

* Evolucioni
* Biologjia
* Gjenetika
# Përshtatja

I dyti nga dy faktorët e Jean-Baptiste Lamarck (i pari është një forcë komplekse) ishte një forcë adaptive që bën që kafshët me një plan të caktuar trupor të përshtaten me rrethanat duke trashëguar karakteristikat e fituara, duke krijuar një shumëllojshmëri speciesh dhe gjinish.
Në biologji, **përshtatja** ka tre kuptime të lidhura. Së pari, është procesi dinamik evolucionar i seleksionimit natyror që i përshtat organizmat me mjedisin e tyre, duke rritur përshtatshmërinë e tyre evolucionare. Së dyti, është një gjendje e arritur nga popullsia gjatë atij procesi. Së treti, është një tipar fenotipik ose tipar adaptiv, me një rol funksional në çdo organizëm individual, që ruhet dhe ka evoluar përmes seleksionimit natyror.

Historikisht, përshtatja është përshkruar që nga koha e filozofëve të lashtë grekë si Empedokli dhe Aristoteli. Në teologjinë natyrore të shekullit të 18-të dhe të 19-të, përshtatja u mor si dëshmi për ekzistencën e një hyjnie. Charles Darwin dhe Alfred Russel Wallace propozuan në vend që të shpjegohej me përzgjedhjen natyrore.

Përshtatja lidhet me përshtatshmërinë biologjike, e cila rregullon shkallën e evolucionit të matur nga ndryshimi në frekuencat e alelit. Shpesh, dy ose më shumë specie bashkë-përshtaten dhe bashkë-evoluojnë ndërsa zhvillojnë përshtatje që ndërlidhen me ato të specieve të tjera, të tilla si me bimët e lulëzuara dhe insektet pjalmuese. Në mimikë, speciet evoluojnë për t'u ngjasuar me speciet e tjera; në mimikë ky është një bashkë-evolucion reciprokisht i dobishëm pasi secili nga një grup speciesh të mbrojtura fort (si grerëzat që mund të pickojnë) vijnë për të reklamuar mbrojtjen e tyre në të njëjtën mënyrë. Karakteristikat e evoluara për një qëllim mund të zgjidhen për një tjetër, si kur pendët izoluese të dinosaurëve u zgjodhën për fluturimin e shpendëve.

Përshtatja është një temë kryesore në filozofinë e biologjisë, pasi ka të bëjë me funksionin dhe qëllimin (teleologjinë). Disa biologë përpiqen të shmangin termat që nënkuptojnë qëllimin në përshtatje, jo vetëm sepse sugjerojnë qëllimet e një hyjnie, por të tjerë vërejnë se përshtatja është domosdoshmërisht e qëllimshme.

## Shiko edhe

* Biologjia
* Evolucioni

## Referime