# Bimët me lule

**Bimët me lule** janë bimë që japin lule dhe fruta dhe që formojnë kladin **Angiospermae** dhe që zakonisht quhen **angiosperma** . Ato përfshijnë të gjitha farat (bimët e lulëzuara pa kërcell druri), barërat dhe bimët e ngjashme me barin, një shumicë dërrmuese të pemëve gjethegjerë, shkurre dhe hardhi, dhe shumicën e bimëve ujore . Termi "angiosperm" rrjedh nga fjalët greke ἀγγεῖον / *angeion*</link> ('enë, enë') dhe σπέρμα / *sperma*</link> ('farë'), që do të thotë se farat janë të mbyllura brenda një fruti. Ato janë grupi më i larmishëm i bimëve tokësore me 64 rende, 416 familje, afërsisht 13,000 gjini të njohura dhe 300,000 lloje të njohura. Angiospermat më parë quheshin **Magnoliophyta**.

## Vështrim

Angiospermat dallohen nga bimët e tjera prodhuese të farave, gjimnospermat, duke pasur lule, ksilemë të përbërë nga elementë enësh në vend të trakeideve, endospermë brenda farave të tyre dhe fruta që mbështjellin plotësisht farat. Paraardhësit e bimëve të lulëzuara u larguan nga paraardhësi i përbashkët i të gjitha gjimnospermave të gjalla përpara fundit të Karboniferit, mbi 300 milion vjet më parë. Në Kretakun, angiospermat u diversifikuan në mënyrë shpërthyese, duke u bërë grupi dominues i bimëve në të gjithë planetin.

Bujqësia është pothuajse tërësisht e varur nga angiospermat, dhe një numër i vogël i familjeve të bimëve me lule furnizojnë pothuajse të gjithë ushqimin me bazë bimore dhe ushqimin e bagëtive . Orizi, misri dhe gruri sigurojnë gjysmën e marrjes së kalorive në botë, dhe të tre bimët janë drithëra nga familja Poaceae (të njohura në bisedë si barishte). Familje të tjera ofrojnë materiale të tilla si druri, letra dhe pambuku, si dhe furnizojnë përbërës të shumtë për ilaçe tradicionale dhe moderne. Bimët e lulëzuara zakonisht rriten për qëllime dekorative, me disa lule që luajnë një rol të rëndësishëm në shumë kultura.

Nga ngjarjet e zhdukjes "Pesë të Mëdha" në historinë e Tokës, vetëm ngjarja e zhdukjes Kretake-Paleogjen kishte ndodhur ndërsa angiospermat mbizotëronin jetën bimore në planet. Sot, zhdukja e Holocenit prek të gjitha mbretëritë e jetës komplekse në Tokë dhe masat e ruajtjes janë të nevojshme për të mbrojtur bimët në habitatet e tyre në natyrë ( *in situ* ), ose nëse kjo nuk ndodh, *ex situ* në bankat e farave ose habitatet artificiale si kopshtet botanike . Përndryshe, rreth 40% e specieve bimore mund të zhduken për shkak të veprimeve njerëzore si shkatërrimi i habitatit, futja e specieve pushtuese, prerjet e paqëndrueshme dhe grumbullimi i bimëve medicinale ose zbukuruese . Më tej, ndryshimi i klimës ka filluar të ndikojë tek bimët dhe ka të ngjarë të shkaktojë zhdukjen e shumë specieve deri në vitin 2100.

Angiospermat janë bimë vaskulare tokësore; si gjimnospermat, ato kanë rrënjë, kërcell, gjethe dhe fara . Ato ndryshojnë nga bimët e tjera të farës në disa mënyra.

## Evolucioni

Termi botanik "angiosperm", nga fjalët greke *angeíon*</link> ( ἀγγεῖον 'shishe, enë') dhe *spérma*</link> ( σπέρμα 'farë'), u krijua në formën "Angiospermae" nga Paul Hermann në 1690, duke përfshirë vetëm bimët e lulëzuara, farat e të cilave ishin të mbyllura në kapsula. Termi angiosperm ndryshoi rrënjësisht në kuptimin në 1827 me Robert Brown, kur angiosperma do të thoshte një bimë farë me vezore të mbyllura. Në 1851, me punën e Wilhelm Hofmeister mbi qeset embrionale, Angiosperma mori kuptimin e saj modern të të gjitha bimëve të lulëzuara, duke përfshirë dykotiledonët dhe monokotiledonët. Sistemi APG i trajton bimët e lulëzuara si një klade të pa renditur pa një emër zyrtar latin (angiosperma). Një klasifikim zyrtar u publikua së bashku me rishikimin e vitit 2009, në të cilin bimët e lulëzuara renditen si nënklasa Magnoliidae. Nga viti 1998, Grupi i Filogenisë së Angiospermës (APG) ka riklasifikuar angiospermat, me përditësime në sistemin APG II në 2003, sistemin APG III në 2009, dhe sistemin APG IV në 2016

Në vitin 2024, Alexandre R. Zuntini dhe kolegët ndërtuan një pemë me rreth 6000 gjini bimësh me lule, që përfaqësojnë rreth 60% të gjinive ekzistuese, mbi bazën e analizës së 353 gjeneve bërthamore në secilin ekzemplar. Pjesa më e madhe e filogjenisë ekzistuese është konfirmuar; rishikohet filogjenia rosid.

Sporet e fosilizuara sugjerojnë se bimët tokësore ( embriofite ) kanë ekzistuar për të paktën 475 milion vjet. Megjithatë, angiospermat shfaqen papritmas dhe në një larmi të madhe në të dhënat fosile në Kretakun e Hershëm (~130 mia). Të dhënat e pretenduara të bimëve të lulëzuara para kësaj nuk pranohen gjerësisht. Dëshmitë molekulare sugjerojnë se paraardhësit e angiospermave ndryshuan nga gjimnospermat gjatë Devonianit të vonë, rreth 365 milionë vjet më parë. Koha e origjinës së grupit të kurorës së bimëve të lulëzuara mbetet e diskutueshme. Nga Kretaku i Vonë, angiospermat duket se kanë dominuar mjediset e pushtuara më parë nga fierët dhe gjimnospermat . Pemët e mëdha që formojnë tendë zëvendësuan halorët si pemë mbizotëruese afër fundit të Kretakut, 66 milionë vjet më parë. Rrezatimi i angiospermave barishtore ndodhi shumë më vonë. Në prill 2024, shkencëtarët raportuan një përmbledhje të origjinës dhe zhvillimit të bimëve të lulëzuara ndër vite bazuar në studime të gjera gjenetike.

## Shih edhe

* Bimët
* Botanika

## Literatura

* Bell, Adrian D. (2008) [1991]. *Plant Form. An Illustrated Guide to Flowering Plant Morphology*. Portland, Oregon: Timber Press. ISBN 978-0-88192-850-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
	+ 1st edition published by Oxford University Press in 1991 ISBN 978-0-19854-219-3
* Bell, C.D.; Soltis, D.E.; Soltis, P.S. (2010). "The Age and Diversification of the Angiosperms Revisited". *American Journal of Botany*. **97** (8): 1296–1303. doi:10.3732/ajb.0900346. PMID 21616882. S2CID 207613985. `{{cite journal}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* De Craene, Ronse; P., Louis (2010). *Floral Diagrams*. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9780511806711. ISBN 978-0-511-80671-1. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Cromie, William J. (December 16, 1999). "Oldest Known Flowering Plants Identified By Genes". Harvard University Gazette.
* Cronquist, Arthur (1981). *An Integrated System of Classification of Flowering Plants*. New York: Columbia Univ. Press. ISBN 978-0-231-03880-5. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Heywood, V. H.; Brummitt, R. K.; Culham, A.; Seberg, O. (2007). *Flowering Plant Families of the World*. Richmond Hill, Ontario, Canada: Firefly Books. ISBN 978-1-55407-206-4. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Hill, Christopher; Crane, Peter (1982). "Evolutionary Cladistics and the origin of Angiosperms". përmbledhur nga Joysey, Kenneth Alan; Friday, A.E. (red.). *Problems of Phylogenetic Reconstruction*. Special Volumes. Vëll. 21. London: Systematics Association. fq. 269–361. ISBN 978-0-12-391250-3. `{{cite encyclopedia}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Lersten, Nels R. (2004). *Flowering plant embryology with emphasis on economic species*. Ames, Iowa: Blackwell Pub. ISBN 978-0-470-75267-8. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* D. Mauseth, James (2016). *Botany: An Introduction to Plant Biology* (bot. 6th). Jones & Bartlett Learning. ISBN 978-1-284-07753-7. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Pooja (2004). *Angiosperms*. New Delhi: Discovery. ISBN 978-81-7141-788-9. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Raven, P.H.; Evert, R.F.; Eichhorn, S.E. (2004). *Biology of Plants* (bot. 7th). W.H. Freeman. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Sattler, R. (1973). *Organogenesis of Flowers. A Photographic Text-Atlas*. University of Toronto Press. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)
* Simpson, Michael G. (2010). *Plant Systematics* (bot. 2nd). Academic Press. ISBN 978-0-08-092208-9. `{{cite book}}`: Mungon ose është bosh parametri `|language=` (Ndihmë!)

## Referime