Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fundi i Golemëve

"Fundi i Golemëve" – operë shqiptare . Në historinë e muzikës klasike shqiptare, rrallë gjenden vepra me një fat aq të pazakontë sa opera “Fundi i Golemëve”. E kompozuar në vitin 1963 nga Nikolla Zoraqi, me libret të Kolë Jakova dhe e mbështetur në krijimtarinë letrare të Dhimitër Shuteriqi, kjo vepër mbeti për dekada të tëra jashtë skenës, duke u shndërruar në një lloj “legjende të heshtur” të kulturës shqiptare.

Opera bazohet në tregimin “Ditët e sprasme të Gjorg Golemit” dhe vendoset në një nga momentet më dramatike të historisë shqiptare: periudhën pas vdekjes së Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Në këtë sfond historik të trazuar, vepra sjell rënien e një familjeje fisnike – Golemëve – duke e kthyer dramën e tyre në simbol të një epoke që po shuhet.

Thelbi i operës qëndron në ndërthurjen e fatit individual me atë kolektiv. Personazhet përballen me zgjedhje të vështira, ku tradhtia, besnikëria, dashuria dhe sakrifica vendosen përballë një realiteti që po ndryshon rrënjësisht. Kjo e bën veprën jo vetëm një rrëfim historik, por edhe një reflektim të thellë mbi fundin e një rendi shoqëror dhe fillimin e një tjetri.

Nga ana muzikore, Zoraqi ndërton një gjuhë që lëviz mes traditës operistike europiane dhe elementeve të frymëzuara nga muzika shqiptare. Partitura karakterizohet nga tension dramatik dhe një ndjesi epike, duke i dhënë veprës një dimension emocional të fuqishëm. Pikërisht kjo qasje artistike, që në kohën e krijimit nuk përputhej plotësisht me kornizat e realizmit socialist, mendohet të ketë qenë një nga arsyet pse opera nuk u vu në skenë për shumë vite.

Paradoksi më i madh i “Fundi i Golemëve” është se, ndonëse u krijua në vitet ’60, ajo nuk pati premierë deri në vitin 2026. Vetëm pas më shumë se gjashtë dekadash , publiku pati mundësinë ta shohë të realizuar në skenë në Teatri Kombëtar i Operës dhe Baletit në Tiranë . Ky rikthim u konsiderua një moment i rëndësishëm për kulturën shqiptare, duke nxjerrë në dritë një nga veprat më të rëndësishme të repertorit operistik kombëtar që kishte mbetur në hije.

Sot, “Fundi i Golemëve”
 vlerësohet jo vetëm si një arritje artistike, por edhe si një dëshmi e fuqisë së artit për të mbijetuar përtej kohës dhe rrethanave. Ajo që dikur ishte një vepër e harruar, tashmë është kthyer në një pikë referimi për operën shqiptare, duke dëshmuar se disa histori, sado vonë, e gjejnë rrugën drejt publikut.

## Burimet
# Nikolla Zoraqi

**Nikolla Zoraqi** (Tiranë, 24 janar 1929 - 1991) ka qenë kompozitor shqiptar, i cili gjatë karrierës së tij dha një kontribut të veçantë në zhvillimin e muzikës së re shqiptare. Kompozitor i njohur, autor i mjaft pjesëve dramatike për solist, kor e orkestër, shumë baladave, operetave për fëmijë, bashkë me 6 uvertura, 6 koncerte për violinë dhe orkestër, 4 balete, 30 opera etj. Provoi thuajse në të gjitha gjinitë muzikore, që nga kënga tek opera, nga miniatura instrumentale tek koncerti, baleti e simfonia. Në të gjitha këto gjini pati arritje të rëndësishme.

Ashtu si ndodhi rëndom në periudhën kur ai krijoi, një vëmendje të veçantë Zoraqi i kushtoi krijimit të një muzike me karakter të theksuar kombëtar, në krijimin e karaktereve shqiptare e të figurave të rëndësishme kombëtare. Këtu mund të përmendim vepra të tilla si “Komisari”, “Shota e Azem Galica”, “Cuca e maleve”, “Gjorg Golemi”, etj.

## Referime
# Kolë Jakova

**Kolë Jakova** (lindur më 1916 në Shkodër, vdiq më 16 nëntor 2002) ka qenë dramaturg shqiptar. Ka qenë vëllai i Tuk Jakovës.

## Jeta

*"Kënga e tre heronjve"* dhe *"Shqiponjat partizane"* shumë shpejt nisën të këndoheshin si këngë.

Në vitin 1953, Jakova shkroi veprën *"Heronjtë e Vigut"*. Fusha kryesore në të cilën Kolë Jakova ka dhënë kontribut të veçantë është dramaturgjia. Në vitin 1954 shkruan dramën *"Toka jonë"*, *"Përkolgjinajt"* në vitin 1965, *"Lulet e shegës"* në vitin 1970, *"Bashkë me agimin"* në vitin 1975 dhe dramën *"Lugajanët"* në vitin 1997. Këto i dhanë një ndihmesë të konsiderueshme zhvillimit të dramaturgjisë.

Njëkohësisht, Jakova është autor i disa romaneve si, *"Fshati midis ujërave"*, *"Përballë hekurave të kryqëzuara"* dhe *"Kulla buzë liqenit"*.

## Veprat

* Bashkë me agimin (1975)
* Fshati midis ujërave (roman satirik, 1986)
* Halili dhe Hajria
* Heronjtë e vigut
* Kulla buzë liqenit (roman)
* Lugajanet (dramë, 1997)
* Lulet e shegës (1970)
* Përballë hekurave të kryqëzuara (roman)
* Përkolgjinajt (1965)
* Toka jonë (dramë, 1954)

* Lumi i vdekur
* Albulena (këngë)

## Lidhje të jashtme

## Referime
# Kreshnik Tartari

**Kreshnik Tartari** sportist shqiptar. Ishte një nga figurat e mëdha të sportit shqiptar, veçanërisht në volejboll. Lindi më 21 korrik 1943 në Tiranë. Ishte volejbollist, trajner dhe drejtues sportiv. Konsiderohet një legjendë e volejbollit shqiptar dhe një nga njerëzit që ndikoi më shumë në zhvillimin e këtij sporti në Shqipëri. Luajti me ekipin e Dinamo dhe Tirana dhe me kombëtaren shqiptare . Fitoi tituj dhe trofe gjatë periudhës së tij si lojtar.

Karriera si trajner:

U bë i famshëm si trajner i ekipit të volejbollit të femrave të Dinamos. Nën drejtimin e tij:
Dinamo fitoi 11 tituj kampionë radhazi dhe 20 në total. Skuadra arriti të renditej mes 4 më të mirave në Evropë disa herë – një arritje shumë e rrallë për sportin shqiptar. Trajnoi edhe kombëtaren shqiptare, duke arritur suksese si titulli në Lojërat Mesdhetare.

Vlerësime dhe ndikimi:

U nderua me titullin “Mjeshtër i Madh” për kontributin e tij. Konsiderohet si “arkitekti” i epokës së artë të volejbollit të femrave në Shqipëri. Ka ndihmuar në formimin e shumë brezave sportistesh dhe në ngritjen e nivelit të volejbollit shqiptar.

U nda nga jeta më 30 maj 2026 , në moshën 83-vjeçare .

## Burimet
# Njësia e përpunimit neural

Një Modul Përshpejtues Hailo AI i lidhur me një Raspberry Pi 5 nëpërmjet një adaptori M.2 (2024).
**Njësia e përpunimit neural** (**NPU**), e njohur gjithashtu si **përshpejtues i inteligjencës artificiale** ose **procesor i të mësuarit të thellë**, është një klasë e pajisjeve të specializuara për përshpejtim harduerik ose një sistem kompjuterik i dizajnuar për të përshpejtuar aplikacionet e inteligjencës artificiale dhe të mësimit automatik, duke përfshirë rrjetet nervore artificiale dhe vizionin kompjuterik. NPU mund të jetë i pavarur, pjesë e një CPU-je ose pjesë e një GPU-je.

## Shiko edhe

* Procesori i imazhit

## Burime
# Ishujt Azore

Ishujt Azore
**Ishujt Azore** paraqesin grupin e nëntë ishujve më të mëdhenj dhe disa tjerë të vegjël në oqeanin Atlantik, 1500 km larg bregdetit portugez. Në pikëpamje administrative janë ishuj të Portugalisë, të ndarë në tri grupe si departamente të veçanta tejdetare portugeze.

Azoret janë ishuj vullkanik me origjinë , malore ( 2300 m) të cilët ngritën nga pragu nënujor i Atlantikut verior. Ishulli më i madh këtu është Sao Miguel ( 747 Km2 ), madje, Tercera (396 km2), Sao Jorge (238 km2), Faja ( 172 km2), Flores (143 km2), dhe më të vegjël: Santa Maria, Graziosa Corve, si dhe disa të tjerë. Të gjithë ishujt e Azoreve shtrihen më afër Evropës se sa Afrikës, edhe pse njihen si ishuj afrikan. *Lëvizjet tektonike* në ishujt azorik manifestohen shumë shpesh me tërmete për shkak se shtrihen në zonën e gjallë tektonike atlantike. Veçoritë klimatike janë me origjinë subtropikale oqeanike, respektivisht me temperatura mesatare vjetore prej 21 gradë C dhe sasi të reshjeve prej 800-1000 mm, të cilat mundësojnë rritjen e pyjeve në zonat bregdetare dhe të çufrajave( takijeve ) në latësi.

Popullsia paraqet një racë meleze e krijuar prej *portugezëve*, *maorëve*, *zezakëve* edhe *flamanëve*, të cilët, natyrisht, përdorin gjuhën portugeze si gjuhë zyrtare. Popullsia e vendit më tepër merret me bujqësi, me rritjen e cerealieve (sidomos misër dhe grurë), madje , me perime (më shumë me groshë), banane, duhan, çaj, panxhar sheqeri, patate dhe hardhi. Kështu p.sh. në ishullin Sao Miguel më shpesh rriten bananet (40.000 t.), hardhia në Pico e Sao Miguel (8000 ha dhe prodhimi 135. 000 hl venë dhe 21.000 t. rrush. Shpatet e maleve dhe fushat bregdetare mundësojnë edhe rritjen e kafshëve shtëpiake. Një pjesë e popullsisë bregdetare merret me gjueti të peshkut për arsye të pasurisë së madhe me peshq të kësaj ane të Atlantikut. Popullsia e ishujve Pico dhe Fajal merren me gjueti të balenave, vajin e së cilave e eksportojnë. Për shkak të dallimeve të mëdha sociale një pjesë e popullsisë së Azoreve emigron në Evropë si fuqi punëtore. Në ishullin Santa Matria është ndërtuar aeroporti modern Villa Sao Porto.

## shih edhe këtë

* Arkipelagu
# Ishujt Kanarie

Ishujt Kanare
**Ishujt Kanare** (sp. Islas Canarias) janë nën administrimin spanjol. Emri vjen nga fjala latine *Canis*, që do të thotë qen. Kanë një sipërfaqe prej 7.273 km2. Kryeqendrat administrative janë Santa Cruz de Tenerife në ishullin Tenerife dhe Las Palmas në ishullin Gran Kanaria. Paraqesin një urë tokësore në mes Europës dhe Afrikës perëndimore. Bota antike greke mendonte që Kanaret janë si mbeturinë e Atlantidës, tokës së përmbysur në oqeanin Atlantik nga tërmeti i madh që ka ndodhur diku para 9000 vjetësh.

## Vetitë fizike

Ishujt dhe kryeqytetet e tyre janë:

• Tenerife (kryeq.Santa Cruz de Tenerife);

• Gran Canaria (kryeq. Las Palmas de Gran Canaria);

• Lanzarote (kryeq.Arrecife);

• La Palma (kryeq.Santa Cruz de La Palma);

• La Gomera (kryeq.San Sebastián de La Gomera);

• El Hierro (kryeq.Valverde);

• Fuerteventura kryeq.Puerto del Rosario).

Ishulli më i afert është 108 km larg bregdetit të Afrikës veriperëndimore. Vullkani Teid në Tenerife është maja më e lartë në Spanjë, dhe i treti vullkan në botë. Klima është e butë dhe shumë e thatë.

## shih edhe këtë

* Arkipelagu
# Alkaloidet

Struktura kimike e pentilamines alkaloid
**Alkaloidët** janë produkte natyrore të përbërjes së caktuar, të cilët përveç karbonit, hidrogjenit dhe oksigjenit, gjithmonë përmbajnë edhe azot (zakonisht në ndonjë unazë heterociklike), i cili është bartës i vetive bazike të këtyre molekulave. Ato kanë disa karakteristika të veçanta fiziologjike dhe farmakologjike për të cilat në kohën e fundit punohet me të madhe për të shtuar produktivitetin e tyre tek bimët apo që ato të përfitohen në mënyrë sintetike. Deri më tani janë izoluar dhe është përcaktuar struktura e mbi mbi 6000 alkaloidëve, ku nga prej tyre rëndësi për mjekësi kanë vetëm disa dhjetëra sosh. Në doza të larta alkaloidët janë helmues për njeriun, por në sasi të vogla reagojnë vlefshëm për organet e ndryshme. Emrin e kanë marrë në bazë të asaj se në shekullin e kaluar ato kanë qenë substancat e para të hulumtuara nga bima të cilat kishin karakter bazik (alkalin). Më vonë janë izoluar edhe disa alkaloide shtazore.

Nga struktura alkaloidët janë të ndryshëm, por në bazë të disa njësive të njohura heterociklike me azot të cilat i përmbajnë, ato mund të grupohen në : alkaloide të rrjedhur nga piridina, piperidina, piroli, kinolina, izokinolina apo njësive të kondensuar me benzen.

Kafeina
Në shumicën e rasteve janë substanca kristalore, vështirë të tretshme në ujë, të cilat reagojnë në mënyrë bazike dhe kanë shije të ithët. Me acide formojnë kripëra kristalore të cilat në ujë tretën mirë dhe shërbejnë për pastrimin e tyre, kurse me reagim me baza ato përsëri ndahen në gjendje të pastërt. Alkaloidët janë optiko aktiv.
Me përdorimin e reagjentëve të ndryshëm si: acidin fosfor-molibdenik, acidin fosfor-volframik, K2[HgJ4], taninë, H2[PtCl6], etj ato mund të precipitojnë. Në këtë veti bazohet përdorimi i taninës si antidot gjatë helmimit me alkaloide.

Alkaloidet në botën bimore janë shumë të përhapur, më së tepërmi gjenden në bimët dikotiledone subtropikale, nga të cilat kryesisht përfshihen këto familje : Papaveraceae, Solenacea, Ranunculacea dhe Rubiaceae. Në një bimë zakonisht gjenden disa alkaloide, por vetëm njëri dominon si përbërës kryesor. Në to ato nuk janë të lira, por të lidhura me disa acide organike p.dh me acidin e mollës, acidin citrik, acidin tanik, acidin qilibarik, acidin mekonik, etj.

Nga bimët alkaloidet ndahen duke vepruar me acide të holluara (HCl, H2SO4) në pjesë të grira të tyre, e më pas me veprim me baza ku formohen kripërat e tyre. Prej përbërëseve të tjerë pastrohen me distilim me avull uji apo ekstraktim me ndihmën e tretësve organik.

Klasifikimi i alkaloideve zakonisht është bërë nga struktura e tyre kimike apo nga veprimi i alkaloidit kryesor.

Në bazë të studimeve që janë bërë, sidomos në përcaktimin e strukturës së alkaloideve është gjetur se ato sajohen nga aminoacide të caktuara p.sh atropina dhe kokaina sajohen nga ornitina ; nikotina nga ornitina dhe lizina ; alkaloidet e grupit të morfinës sajohen nga tirozina, etj.

## Llojet e alkaloideve

* Nikotina
* Kafeina
* Konina
* Lobelina
* Atropina
* Kokaina
* Kinina
* Morfina
* Vitaminat
# Malaria

**Malaria** është një sëmundje infektive, e shkaktuar nga parazitë (Gjinia *Plasmodium*) që i përkasin Phylum-it *Apicomplexa*, Klasa *Sporozoea*.

## Historia e emrit "Malaria"

Historia e emrit "Malaria" vjen nga shekulli XVII, "mal aria" ("ajër i keq"), sipas besimit të asokohshëm se sëmundja përhapej nga erërat e kqija të kënetave (ku vektori i sëmundjes ka habitatin e tij të preferuar).

## Epidemiologjia

Malaria përfaqëson sëmundjen infektive më të rëndë në zonat tropikale dhe subtropikale. Në botë, çdo vit regjistrohen mbi 150 milion raste të reja. Malaria është shkaku kryesor i vdekshmërisë në botë, me mbi 1 milion vdekje në vit.
Malaria është e pranishme në mbi 100 vende të Botës.
Në Europë, Malaria është çrrënjosur zyrtarisht, edhe pse flukset migratore kanë bërë që të regjistrohen raste të "importimit".

Malaria transmetohet nga mushkonja Anopheles, femër hematofage, me mbi 300 lloje të ndryshme.

Infeksioni i Plasmodiumit ka një fazë eritrocitare (brenda rruazve të kuqe të gjakut) dhe një fazë jashtë-eritrocitare (kryesisht në mëlçi).Kemi 4 lloje te pllazmadiumeve: Pl ovale, Pl. vivax, Pl malarie, Pl falciparum.

## Sindromat klinike

Kuadri klinik mund të ndryshojë në varësi të species infektuese, të nivelit të parazit-hemisë dhe të gjendjes imunitare të pacientit.

## Terapia

Klorokina, Primakina, Meflokina apo Malaroni. Ilaçe “alternative” derivate të artemisininës.
Nuk ekziston një skemë vaksinimi efikase.
# Sonoma County

| Sonoma County |
| --- |

**Sonoma County** është një nga **58 qarqet** në shtetin federal Kaliforni të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

## Shih edhe