# Aristoteli

Aristoteli
Aristoteli në rini nga Charles Degeorge
**Aristoteli** (384 - 322) ishte filozof, mendimtar dhe shkencëtar i shquar i Greqisë antike. Ai lindi ne vitin 384 para Krishtit ne Stragirë te Greqis Veriore dhe ishte gjeniu më i madh intelektual i botës antike perëndimore. Ai luhatet midis idealizmit dhe materializmit. Aristoteli ishte themelues i shkollës peripatetike si dhe themelues dhe sistematizues i shumë shkencave dhe disiplinave shkencore. Ai ishte personaliteti universal i kohës së vjetër. Quhet ndryshe edhe "filozof i fatlumturisë". Njihej edhe nga ana e dijetarëve mesjetar arab të cilët e vlerësuan me epitetin "Mësuesi i parë" (anglisht: *The First Teacher*; arabisht: al-mua'lim al-awwal, المعلم الأول).

Aristoteli vijuesi i mendimit të shkollës së Sokratit në sistemet e arsyetimit materialist ndryshe nga Platoni kryesisht idealist sipas disa studjuesve të bashkohsisë është një mendimtar i njohur i botës antike dhe përfaqson shkollën e tij në historinë e filozofisë . Aristoteli ishte mësuesi i Aleksandri i Madh në disa dislplina shkencore të kohës duke realizuar formimin e liderit befasues dhe perandorit të ri një fenomen i veçantë ende për studjuesit . Shkrimet e tij mbulojnë shumë lëndë - duke përfshirë fizikën, biologjinë, zoologjinë, metafizikën, logjikën, etikën, estetikën, poezinë, teatrin, muzikën, retorikën, psikologjinë, gjuhësinë, ekonominë, politikën dhe qeverinë - dhe përbëjnë sistemin e parë gjithëpërfshirës të filozofisë perëndimore.

## Biografia

Aristoteli në Shkollën e Athinës (Detaj nga një afresk nga Vatikani, Raffaello, 1510–1511)
Aristoteli lindi në Stragira, të Trakisë , rrjedh nga një familje e arsimuar, në të cilën tradicionalisht kultivoheshin shkencat natyrore dhe mjekësia. I ati i Aristotelit ishte mjek në oborrin mbretëror të mbretit maqedonas Amintesi II, kurse më vonë edhe të Filipit.

Në moshën shtatëmbëdhjetë vjeçare, Aristoteli shkoi në Athinë, në akademinë e Platonit, ku qëndroi plot 20 vjet me radhë, derisa vdiq mësuesi i tij Platoni.

Menjëherë pas vdekjes së Platonit, Aristoteli u largua nga Athina dhe, me kërkesë të Filipit II të Maqedonisë, udhëzoi Aleksandrin e Madh që filloi në vitin 343 pes. Mësimdhënia Alexander i dha Aristotelit shumë mundësi. Ai krijoi një bibliotekë në Liceun që e ndihmoi atë të prodhonte shumë nga qindra libra të tij, të cilat ishin rrotulla të papirusit. Fakti që Aristoteli ishte një nxënës i Platonit kontribuoi në pikëpamjet e tij të mëparshme të Platonizmit, por, pas vdekjes së Platonit, Aristoteli u zhyt në studime empirike dhe u zhvendos nga platonizmi në empirizëm. Ai besonte se të gjitha konceptet dhe njohuritë përfundimisht bazoheshin në perceptimin. Pikëpamjet e Aristotelit mbi shkencat natyrore paraqesin themelet që bazohen në shumë nga veprat e tij.

Sipas Aristotelit, qenia e çdo gjëje apo ndodhie zhvillohet nga shumë mundësi të lëndëve të fshehta me ndihmën e lëvizjeve të fuqisë formuese. Afirmimi dhe përdorimi i sistemit të Aristotelit në mesjetën evropiane është i njohur si Aristotelizmi.

Në njohjen e Aristotelit dhe veprimtarisë së tij, merita të mëdha kanë dijetarët myslimanë në radhë të pare Ibën Sina i njohur në perëndim me emrin Avicena dhe Ibën Rushd (Averroès) nga Kordoba, të cilët me punën e tyre dhe analizat e komentet e shkëlqyera e bënë të kuptueshme dhe akoma më cilësore filozofinë e Aristotelit.

## Vepra (Corpus Aristotelicum)

Aristoteli - Gravurë
Statuja e Aristotelit afër hyrjes në Liceum
* Logica - Organon (Όργανον)
	+ Categoriae (Κατηγοριαι)
	+ De interpretatione (Περὶ Ἑρμηνείας)
	+ Analytica priora (Ἀναλυτικῶν προτέρων) Α-Β
	+ Analytica posteriora (Ἀναλυτικῶν ὑστέρων) Α-Β
	+ Topica (Τοπικῶν) Α-Θ
	+ De Sophisticis Elenchis (Περὶ σοφιστικῶν ἐλέγχων)
* Physica (Φυσικῆς Ἀκροάσεως) Α-Θ
* De caelo (Περὶ οὐρανοῦ) Α-Δ
* De generatione et corruptione (Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς) Α-Β
* Meteorologica (Μετεωρολογικῶν) Α-Δ
* De mundo ad Alexandrum (Περὶ κοσμοῦ πρὸς Ἀλεξάνδρων)\*
* De anima (Περὶ ψυχῆς) Α-Γ
* Parva naturalia
	+ De sensu et sensibilibus (Περὶ αἰσθήσεως καὶ αἰσθητῶν)
	+ De memoria et reminiscentia (Περὶ μνήμης καὶ ἀναμνήσεως)
	+ De somno et vigilia (Περὶ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως)
	+ De insomnis (Περὶ ἐνυπνίων)
	+ De divinatione per somnum (Περὶ τῆς καθ’ ὕπνον μαντικῆς)
	+ De longitudine et brevitate vitae (Περὶ μακροβιότητος καὶ βραχυβιότητος)
	+ De juventute et senectute (Περὶ νεότητος καὶ γήρως)
	+ De vita et morte (Περὶ ζωῆς καὶ θανάτου)
	+ De respiratione (Περὶ ἀναπνοῆς)
* De spiritu (Περὶ πνεύματος)
* Historia animalium (Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι) Α-Κ
* De partibus animalium (Περὶ ζῴων μορίων) Α-Δ
* De motu animalium (Περὶ ζῴων κινήσεως)
* De animalium incessu (Περὶ πορείας ζῴων)
* De generatione animalium (Περὶ ζῴων γενέσεως) Α-Ε
* De coloribus (Περὶ χρωμάτων)\*
* De audibilibus (Περὶ ἀκουστῶν)\*
* Physiognomica (Φυσιογνωμονικῶν)\*
* De plantis (Περὶ φυτῶν) Α-Β\*
* Mirabilium auscultationes (Περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων)\*
* Problemata (Προβλημάτων) Α-ΚΑ-ΚΘ,ΛΑ-ΛΗ\*
* De lineis insecabilibus (Περὶ ἀτόμων γραμμῶν)\*
* De ventorum situ et nominibus (Ἀνέμων θέσεις καὶ προσηγορίαι)\*
* De Melisso, Xenophane, Gorgia (Περὶ Ξενοφάνους, Περὶ Ζήνωνος, Περὶ Γοργίου)\*
* Metaphysica (Τῶν μετὰ τὰ φυσικά) Α-Κ
* Ethica Nicomachea (Ἠθικῶν Νικομαχείων) Α-Κ
* Magna moralia (Ἠθικῶν Μεγάλων) Α-Β\*
* Ethica Eudemia (Ἠθικῶν Εὐδημίων) Α-Η
* De virtutibus et vitiis (Περὶ ἀρετῶν καὶ κακίων)\*
* Politica (Πολιτικά) Α-Θ
* Oeconomica (Οἰκονομικῶν) Α-Β\*
* Ars Rhetorica (Τέχνης ῥητορικῆς) Α-Γ
* Ars Poetica (Περὶ ποιητικῆς)

## Shiko edhe

Shkolla e Aristotelit - pikturë nga Gustav Adolph Spangenberg (1880)
* Liceumi antik
* Shkolla Peripatetike
* Akademia e Platonit

## Burime tjera

* Aristotle for Everybody
* Eugene Gendlin (2012). *Line by Line Commentary on Aristotle's De Anima*, Volume 1: Books I & II; Volume 2: Book III. Spring Valley, New York: The Focusing Institute. Available online in PDF.
* Terence Irwin (1988). *Aristotle's First Principles*. Oxford: Clarendon Press, ISBN 0-19-824290-5.

## Lidhje të jashtme

* *Stanford Encyclopedia of Philosophy*:
* Aristotle (general article)
* Aristotle in the Renaissance
* Biology
* Causality
* Commentators on Aristotle \*Ethics
* Logic
* Mathematics
* Metaphysics
* Natural philosophy
* Non-contradiction
* Political theory
* Psychology
* Rhetoric
* Aristoteles-Park in Stagira Arkivuar 10 gusht 2022 tek Wayback Machine
* Massachusetts Institute of Technology Arkivuar 6 janar 2011 tek Wayback Machine
* Perseus Project at Tufts University.
* University of Adelaide Arkivuar 15 shkurt 2017 tek Wayback Machine
* P. Remacle
* The 11-volume 1837 Bekker edition of *Aristotle's Works* in Greek (PDF Arkivuar 24 nëntor 2022 tek Wayback Machine **·** )
* Aristotle Collection Arkivuar 10 shtator 2015 tek Wayback Machine (translation).

## Referime