Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tundra

Fjala" **Tundër** " vjen nga fjala finlandeze " **tunturia** " , që do të thotë një tokë e zhuritur\*. Tundra është një biomë tokësore , që u formua 10,000 vjet më parë .

 Përhapja gjeografike e tundrave**Tundrat** janë zona të rrafshëta ose të valëzuara e të zhveshura, me bimësi kryesisht nga
myshqet dhe liqenet, që shtrihen kryesisht në zona nënarktike të Evropës, të Azisë dhe të Amerikës Veriore.Rajonet e rruzullit tokesor me klime me te ftohte ku mund te rriten bime,nuk quhen tundra.Keto ekosisteme nuk kane bime drusore. Tundrat kanë klimë kontinentale-arktike, me dimër të ftohtë dhe të gjatë,me verë të shkurtër dhe të freskët. Temperatura mesatare e muajit më të nxehtë të vitit ( gusht) nuk i kalon 10 °C dhe e muajit më të ftohtë ( janari) rreth -15 °C deri – 20 °C ( temperatura minimale rreth -40 °C deri -50 °C. Toka është gjithmonë e ngrirë. Gjatë verës së shkurtër shkrihet vetëm shtresa e hollë e sipërfaqes së dheut dhe bëhet kënetore, vështirë e kalueshme. Sasia e reshjeve është e pakët 200 ( 20 cm) deri 300 mm (30 cm ) në vit. Bota shtazore është e varfër.Ndër kafshët e tundrës mund të përmendim : arinjtë polarë , renat , kaributë , si dhe dhelprat e ujqit polarë.Tundra alpine gjendet ne lartesine nga 4000m deri ne 6000m mbi nivelin e detit.Aty klima Hey e ftohte,saqe edhe ne tundren alpine Fatjon pothuajse si ato qe Teo ne tundren arktike.Nurija janë bime me shtat te shkurter qe mbijne pranë njera-tjetres.Nder llojet e bimeve te tundres alpine parmendim:tufat e barit,shkurret me gjethe te lali etj.Kafshet e tundres alpine janë dhia e malit,sorkathet,thellezat,delet si dhe insektet(flutura,karkalec,brumbuj.Disa prej kafsheve te tundres alpine jetojne deri ne lartesine 7000m mbi nivelin e detit.Ne lartesite e maleve mbi 7000m nuk jetojne qenie te gjalla.Shume shpende apo sisore te tundres arktike migrojne.Fati kryesore te kafsheve ne tunder janë migrimi dhe gjumi letargjik.

 Tundra në Siberi
## Fjalorth

* tokë e zhuritur ---> tokë e thatë , e zhveshur.

Stampa:Portal
# Ketri

Ketri
## Përmasat

Gjatesia e ketrit eshte 25-30 cm, ndersa pesha e tij eshte 200-500 gr.

## Përshkrimi

Ngjyra e këtij brejtësi që jeton në pemë ndryshon nga e kuqe dhe gri e errët në verë, në nuanca më të errëta në dimër. Pjesa e barkut është e bardhë. Një specie e ngjashme është ketri ngjyrë gri (Sciurus carolinensis), i cili dallohet për ngjyrën e tij të hirtë. Ky i fundit është futur në Britaninë e Madhe dhe në Irlandë dhe tashmë po përhapet edhe në Evropën kontinentale.

## Statusi

Jo i rrezikuar

## Përhapja dhe habitati

Takohet në zonat e pyllëzuara në të gjithë Evropën dhe në Azinë Veriore. Ketri parapëlqen pyjet halore, por jeton edhe në pyjet gjetherënës, në pyje të përziera, në parqe dhe në kopshte.

## Ushqimi

Ushqehet kryesisht me fara dhe fruta drurësh, sythe dhe kërpudha. Herë pas here, ha edhe zogj të vegjël dhe vezë. Rezervat ushqimore që grumbullon i ruan në vende të ndryshme, çka e bën ketrin një specie të rëndësishme në proceset e ripyllëzimeve.

## Sjellja

Është aktiv kryesisht në agim dhe muzg. Pjesën më të madhe të kohës e kalon në pemë, por zbret edhe në tokë.

## Riprodhimi

Ndërton fole sferike ku femrat pjellin deri në dy herë në vit. Lindin 2-4 të vegjël, të cilët e lënë folenë pas afro 7 javësh.

## Zëri

Tingulli më i zakonshëm i ketrit është “çak-çak-çak”.
# Miu (rattus)

*Rattus norvegicus*, miu i murrmë.
Rattus është një gjini brejtësish muroidë, të gjithë të quajtur zakonisht **minj**. Megjithatë, termi miu mund të aplikohet edhe për speciet e brejtësve jashtë kësaj gjinie.

## Specia dhe përshkrimi

Speciete më të njohura Rattus janë miu i zi (R. rattus) dhe miu kafe (R. norvegicus). Grupi njihet përgjithësisht si minjtë e Botës së Vjetër ose minjtë e vërtetë dhe e kanë origjinën në Azi. Minjtë janë më të mëdhenj se shumica e minjve të Botës së Vjetër, të cilët janë të afërm të tyre, por rrallë peshojnë mbi 500 gramë në natyrë.

## Taksonomia e Rattus

Gjinia Rattus është anëtare e nënfamiljes gjigante Murinae.

Gjinia Rattus përmban 64 specie ekzistuese. Është propozuar një ndarje nëngrupore e specieve, por nuk përfshin të gjitha speciet.

## Shiko edhe

* Miu

## Referime
# Mbretëria e Inkasve

Harta e shtrirjes së Mretërisë Inke
**Mbretëria e Inkëve** dhe imazhi i parë i Inca në Evropë, Pedro Cieza de León, Cronica del Peru, 1553.

## Riorganizimi dhe formimi

Pachacuti riorganizuar mbretërinë e Cusco në Tahuantinsuyu, e cila përbëhej nga një qeveri qendrore me Inca në krye të saj dhe katër qeveritë provinciale me udhëheqës të fuqishëm: Chinchasuyu (NW), Antisuyu (NE), Kuntisuyu (SW) dhe Qullasuyu (SE). Pachacuti mendohet të ketë ndërtuar Machu Picchu, ose si një shtëpi familje ose tërheqje të verës, edhe pse ai mund të ketë qenë një stacion bujqësore.

Pachacuti dërgoi emisarë në rajonet ai donte në perandorinë e tij dhe i çuan në atë raporton për organizimin politik, forca ushtarake dhe pasuri. Ai pastaj i dërgoi mesazhe të udhëheqësve të tyre extolling përfitimet e bashkimit perandorinë e tij, duke u ofruar atyre paraqet të mallrave luksoze të tilla si tekstile me cilësi të lartë dhe duke premtuar se ata do të jenë materialisht më të pasur si subjekte të tij.

Më të pranuar sundimin e Inca si aktit të kryer dhe rënë dakord në mënyrë paqësore. Refuzimi për të pranuar sundimin Inca rezultoi në pushtimin ushtarak. Pas pushtimit krerët lokalë u ekzekutuan. Fëmijët e kryetarit të sinagogës u sollën në Cusco për të mësuar në lidhje me sistemet e administrimit Inca, pastaj kthehet për të sunduar tokat e tyre amtare. Kjo e lejoi Inca të indoktrinojnë ata në fisnikëria Inca dhe, me fat, martohen vajzat e tyre në familje në qoshet e ndryshme të perandorisë

## Lidhje të jashtme

"Guaman Poma - El Primer Nueva Corónica Y Buen Gobierno"

* Conquest of Peru, Prescott, 1847 Arkivuar 8 korrik 2006 tek Wayback Machine
* Inca Land by Hiram Bingham
* Inca Artifacts, Peru, and Machu Picchu Arkivuar 29 janar 2007 tek Wayback Machine
* Inca civilization and other ancient civilizations by Genry Joil.
* Inca stone cutting techniques: theory on how the Inca walls fit so perfectly.
* Ancient Civilizations - Inca Arkivuar 4 shkurt 2007 tek Wayback Machine
* "Ice Treasures of the Inca" Arkivuar 5 shkurt 2007 tek Wayback Machine National Geographic .
* "The Sacred Hymns of Pachacutec"
* Incan Ice Mummies
* Incan Religion
* Engineering in the Andes Mountains
* A Map and Timeline

**Kultura Parakolumbiane deri në vitin 1500Amerika Qendrore**:     Teotihuacán  **·**  Toltekët  **·**  Aztekët  **·**  Tenochtitlán  **·**  Majat  **·**  Chichén Itzá  **·**  Zapotekët  **·**  Olmekët

**Kultura e Andeve**:     Mbretëria Inkase  **·**  Moçikët  **·**  Maçu Piçu  **·**  Tiwanaku  **·**  Chan Chan

**Amerika Veriore**:     Anasazët  **·**  Indigjenët e Amerikës
# Onkologjia

Onkologjia është një degë e mjekësisë që merret me studimin, trajtimin, diagnostikimin dhe parandalimin e kancerit.  Një profesionist mjekësor që praktikon onkologjinë është një onkolog.[1]  Origjina etimologjike e emrit është fjala greke ὄγκος (ónkos), që do të thotë "tumor", "vëllim" ose "masë".[2]  Onkologjia merret me:

Diagnoza e çdo kanceri tek një person (patologji)

Terapia (p.sh. kirurgji, kimioterapi, radioterapi dhe modalitete të tjera)

Ndjekja e pacientëve me kancer pas trajtimit të suksesshëm

Kujdesi paliativ i pacientëve me tumore malinje terminale

Pyetjet etike rreth kujdesit ndaj kancerit

Përpjekjet për shqyrtim:

të popullatave, ose

të të afërmve të pacientëve (në llojet e kancerit që mendohet se kanë bazë trashëgimore, si kanceri i gjirit)
# Biologjia qelizore

**Biologjia qelizore** ose **citologjia** është një degë e biologjisë që studion strukturën, funksionin dhe sjelljen e qelizave. Të gjithë organizmat e gjallë përbëhen nga qeliza. Një qelizë është njësia bazë e jetës që është përgjegjëse për jetën dhe funksionimin e organizmave. Biologjia qelizore është studimi i njësive strukturore dhe funksionale të qelizave. Biologjia qelizore përfshin qelizat prokariote dhe eukariote dhe ka shumë nëntema të cilat mund të përfshijnë studimin e metabolizmit qelizor, komunikimin qelizor, ciklin qelizor, biokiminë dhe përbërjen qelizore. Studimi i qelizave kryhet duke përdorur disa teknika mikroskopike, kulturë qelizore dhe fraksionim qelizor. Këto kanë lejuar dhe janë duke u përdorur aktualisht për zbulime dhe kërkime që kanë të bëjnë me mënyrën se si funksionojnë qelizat, duke dhënë përfundimisht njohuri për të kuptuar organizmat më të mëdhenj. Njohja e përbërësve të qelizave dhe mënyra se si funksionojnë qelizat është thelbësore për të gjitha shkencat biologjike, ndërkohë që është thelbësore për kërkime në fusha biomjekësore si kanceri dhe sëmundje të tjera. Kërkimi në biologjinë qelizore është i ndërlidhur me fusha të tjera si gjenetika, gjenetika molekulare, biologjia molekulare, mikrobiologjia mjekësore, imunologjia dhe citokimia.

## Historia

Qelizat u panë për herë të parë në Evropën e shekullit të 17-të me shpikjen e mikroskopit të përbërë. Në vitin 1665, Robert Hooke e quajti bllokun ndërtues të të gjithë organizmave të gjallë si "qeliza" (botuar në *Micrographia*) pasi shikoi një copë tape dhe vëzhgoi një strukturë të ngjashme me qelizën, megjithatë, qelizat ishin të vdekura dhe nuk dha asnjë tregues për përbërësit aktualë të përgjithshëm të një qelize. Disa vjet më vonë, në 1674, Anton Van Leeuwenhoek ishte i pari që analizoi qelizat e gjalla në ekzaminimin e tij të algave. E gjithë kjo i parapriu teorisë qelizore e cila thotë se të gjitha gjallesat përbëhen nga qeliza dhe se qelizat janë njësia funksionale dhe strukturore e organizmave. Kjo u përfundua përfundimisht nga shkencëtari i bimëve, Matthias Schleiden dhe shkencëtari i kafshëve Theodor Schwann në vitin 1838, të cilët panë respektivisht qelizat e gjalla në indet bimore dhe shtazore. 19 vjet më vonë, Rudolf Virchow kontribuoi më tej në teorinë e qelizave, duke shtuar se të gjitha qelizat vijnë nga ndarja e qelizave para-ekzistuese. Viruset nuk konsiderohen në biologjinë qelizore – atyre u mungojnë karakteristikat e një qelize të gjallë, dhe në vend të kësaj studiohen në nënklasën e mikrobiologjisë të virologjisë.

## Referime
# Imunologjia

Imunologjia është shkencë që studion mbrojtjen dhe përgjigjen e organizmit tonë ndaj makromolekulave të huaja ose mikroorganizmave pushtues apo infektues (viruset, bakteret, kërpudhat, protozoarët ose parazitët). Përveç mikroorganizmave të huaj, trupi i njeriut mund të zhvillojë përgjigje imunologjike edhe ndaj proteinave vetjake (të qelizave të veta).

## Imuniteti jospecifik

Vija e parë e mbrojtjes ndaj mikroorganizmave të huaj është barriera e jashtme (lëkura), që pengon depërtimin e mikrobeve në brendësi të organizmit. Nëse mikrobet e kalojnë barrierën lëkurore apo mukotike, atëherë organizmi reagon menjëherë përmes disa qelizave që përgjigjen ndaj pranisë së tyre. Këto qeliza janë makrofagët dhe neutrofilët, të cilat i fagocitojnë (gëlltisin) mikrobet e huaja dhe i shkatërrojnë ato pa pasur nevojë për ndihmën e kundërtrupave. Përgjigja e menjëhershme vjen edhe nga disa komponenta mbrojtëse që e privojnë mikrobin nga materiet e domosdoshme për jetë (p.sh. hekuri). Këto komponenta hasen në indin epitelial, në sekrecione (lotët dhe pështyma) dhe në qarkullimin e gjakut. Kjo formë e imunitetit është e lindur ose jospecifike dhe gjithmonë është në gatishmëri për t’u përgjigjur në invadimin e mikroorganizmave nga jashtë.

## Imuniteti specifik

Vija e dytë e mbrojtjes është imuniteti specifik, të cilit i duhen disa ditë për t’u përgjigjur në invadimin parësor (infeksioni me një organizëm që nuk ka ndodhur më parë). Te sistemi specifik imunologjik, vërehet prodhimi i kundërtrupave (proteina të tretshme që lidhen me antigjenët e huaj) dhe përgjigja qelizore imunitare, në të cilën qelizat specifike i njohin patogjenët e huaj dhe i shkatërrojnë ato. Te virusët dhe tumoret, ky lloj i imunitetit është esencial për njohjen dhe shkatërrimin e qelizave vetjake që janë të infektuara nga viruset apo qelizat malinje të tumorit. Përgjigja dytësore është zakonisht shumë më e theksuar sesa ajo parësore për shkak të aktivizimit të qelizave memorike B dhe T. Në këtë seksion do të shohim se si ndërveprojnë qelizat e sistemit imunologjik me njëra tjetrën përmes një numri të madh të molekulave sinjalizuese me qëllim që të krijohet një përgjigje e bashkërenditur. Këto sinjale realizohen përmes proteinave dhe stimulojnë qelizat e sistemit imunologjik. Këtij grupi i takojnë limfokinat që prodhohen nga qelizat e sistemit limfoid ; si dhe citokinet e hemokinet që prodhohen nga qelizat tjera të sistemit imunitar.

## Shiko edhe

Bakteriologjia
Viriologjia
Mikrobiologjia
Mikologjia
## Burimi i të dhënave