# Cusco

| Cusco
Cuzco (spanisht) Qusqu / Qosqo (kueçua) |
| --- |
| Qytet |
| Në krye: Plaza de Armas, Në mes - majtas: Qurikancha, Në mes - djathtas: Pamje ajrore e Cusco-s, Poshtë - majtas: Saksaywaman, Poshtë - djathtas: Katedralja e Cusco-s |
| Flamuri |
| Nicknames: La Ciudad Imperial (Qyteti Perandorak) |
| Popullsia |
|  • Total | 435.114 |
| Emërtimi i banorëve | cuzqueño/a |
| Faqja zyrtare | www.municusco.gob.pe |

**Cusco** ( /ˈkuːzkoʊ/), shpesh shqiptohet si **Cuzco** (spanjisht: *Cuzco*, [ˈkusko]; Quechua: *Qusqu* ose *Qosqo*, IPA: [ˈqɔsqɔ]), është qytet në juglindje të Perusë, pranë Luginës Urubamba në vargmalet e Andeve. Ky është kryeqyteti i Rajonit Cusco si dhe Krahinës Cusco. Në vitin 2013, qyteti kishte një popullsi prej 435,114 banorë. I vendosur në fundin lindor të Nyjës së Cuzco-s, lartësia mbidetare është rreth 3,400 m (11,200 ft).

Vendi ka qenë kryeqyteti historik i Perandorisë së Inkëve nga shekulli i XIII deri në pushimin spanjoll në shekullin e XVI. Në vitin 1983 Cusco u shpall një Vend i Trashëgimisë Botërore nga UNESCO. Ai është bërë një destinacion i madh turistik, i cili merr gati 2 milion vizitorë në vit. Kushtetuta e Perusë e cakton atë si Kryeqyteti Historik i Perusë.

## Shqiptimi dhe etimologjia

Emri autokton i këtij qyteti është *Qusqu*. Edhe pse emri është përdorur në gjuhën *quechua*, origjina e tij është gjetur në gjuhën aimare. Fjala rrjedh nga fraza *qusqu wanka* ('Gur i bufit'), i lidhur me mitin e themelimit të qytetit të Vëllezërve Ayar. Sipas kësaj legjende, Ayar Awqa (*Ayar Auca*) fitoi krahë dhe fluturoi në vendin e qytetit të ardhshëm; atje ai u shndërrua në një shkëmb, për të shënuar zotërimin e tokës së tij *ayllu* ('prejardhjen').

Pushtuesit spanjollë e përshtatën emrin vendas në fonetikën spanjolle si *Cuzco* ose, më rrallë edhe si *Cozco*. *Cuzco* ishte shqiptimi standard në dokumente zyrtare dhe në kronikat e kohës koloniale,
edhe pse *Cusco* ishte gjithashtu i përdorur. Në vitin 1976, kryetari i bashkisë së qytetit, nënshkroi një dekret për ndalimin tradicional të shqiptimit dhe urdhëroi përdorimin e ri, *Cusco*, në publikimet e komunës. Nëntëmbëdhjetë vjet më vonë, më 23 qershor të vitit 1990, autoritetet lokale zyrtarizuar një shqiptim të ri që i afrohet më shumë me atë që gjuhës *quechan*: *Qosqo*.

Në anglisht, "s" edhe "z" janë të pranuara, pasi që nuk ka asnjë shqiptim zyrtar, ndërkombëtare për emrin e  qytetit. Kodi i aeroporti ndërkombëtar në qytet është ende CUZ, duke reflektuar në shqiptimin më hershëm.

## Historia

### Kultura Killke

Killkët e pushtuan rajonin nga viti 900 deri 1200 para mbërritjes së Inkëve në shekullin e XIII. Saksaywaman që daton nga 14-karbon, kompleksi i rrethuar me mure jashtë Cusco-s, ka vendosur se kultura Killke e ka ndërtuar kështjellën rreth vitit 1100. Inkët më vonë e zgjeruan dhe pushtuan kompleksin në shekullin e XIII dhe më pas. Më 13 mars të vitit 2008, arkeologët zbuluan rrënojat e një tempulli të lashtë, rrugë dhe sistemin e ujësjellësit të Saksaywaman. Tempulli mbulon rreth 250 metra katrorë dhe përmban 11 dhoma, për të cilat mendohet se kanë mbajtur idhujt dhe mumiet, themelimin për qëllime fetare. Së bashku me rezultatet e gërmimeve në vitin 2007, kur një tempull tjetër u gjet në buzë të kalasë, tregon se ka pasur një kohë të gjatë fetare, si dhe ushtarakë të përdorimit të objektit, duke hedhur poshtë konkluzionet e mëparshme në lidhje me vendin.

### Historia e Inkëve

Cusco për një kohë të gjatë ka qenë një qendër e rëndësishme e popullsive vendase. Ai ishte kryeqyteti i Perandorisë së Inkëve (nga shekulli i XIII deri në vitin 1532). Shumë besojnë se qyteti ishte planifikuar si një portret në formën e një puma, një kafshë e shenjtë. Nuk dihet se si është ndërtuar në mënyrë specifike Cusco, ose si gurët e saj të mëdha janë nxjerrë dhe transportuar në vend. Nën Inkët, qyteti pati dy sektorë: *urin* dhe *hanan*. Secili ishte i ndarë për të përfshirë dy nga katër provincat, Chinchasuyu (veri-perëndim), Antisuyu (veri-lindje), Kuntisuyu (jug-perëndim) dhe Qullasuyu (jug-lindje). Një rrugë e drejtuar nga secili qark, në çerekun përkatës të perandorisë.

### Pas pushtimit spanjoll

Imazhin e parë i Cuzco në Evropë. Pedro Cieza de Leon. *Crónica del Perú*, 1553.
Tre spanjollët e parë që mbërritën në qytet, në maj të vitit 1533, pas Betejës së Cajamarca-s, pas marrjes së "Dhomës së Shpëtimit" nga Atahualpa. Më 15 nëntor 1533 Francisco Pizarro zyrtarisht erdhi në Cusco. "Kryeqyteti i inkasve ... i befasoi spanjollët nga bukuria e godinave të tij, gjatësia dhe rregullsia e rrugëve të tij" sheshi i madh ishte i rrethuar nga disa pallate, pasi "çdo sundues ndërtonte një shtëpi të re për veten e tij." "Delikatesa e punës prej guri shkëlqente".Kalaja kishte tre parapetë, dhe ishte e përbërë nga "masa të rënda prej guri." "Në zemër të kryeqytetit, u kalonte një lum...përball një guri." "Ndërtesë më e të shkëlqyer në Cuzco ... ishte padyshim tempulli i madh kushtuar Diellit...i dekoruar me fletë të arta...i rrethuar nga konventa dhe konviktet për priftërinjtë." "Pallatet ishin të shumta, dhe trupat nuk humbën kohë por filluan plaçkitjen e përmbajtjes së tyre, si dhe grabitjen e ndërtesav fetare," duke përfshirë edhe mumiet mbretërore në Coricancha.

### Epoka republikane

Pas Peru e shpalli pavarësinë e saj në vitin 1821, Cusco ruajti rëndësinë e tij brenda strukturës administrative të vendit. Pas pavarësisë, qeveria krijoi Departamentin e Cuzco-s, duke ruajtur autoritet mbi territorin që shtrihet në kufirin brazilian. Cusco u bë kryeqyteti i departamentit; më pas ai u bë qyteti më i rëndësishëm në Rajonin jug-lindor të Andeve.

#### Nderime

### Prezent

Një tërmet në vitin 1950 tronditi qytetin, duke shkaktuar shkatërrimin e më shumë se një të tretës së strukturave të qytetit. Më pas, qyteti filloi për të krijuar veten si një pikë qendrore për turizëm dhe filloi të marrë një numër më të madh të turistëve.

Duke filluar nga viti 1990, turizmi është rritur. Aktualisht, Cusco është destinacion më i rëndësishëm turistik në Peru. Nën administrimin e kryetari i bashkisë Daniel Estrada Pérez, një mbështetës i vendosur i *Academia Mayor de la Lengua Quechua*, mes vitit 1983 dhe 1995 është përdorur zyrtarisht emri në gjuhën quechua, *Qosqo*.

## Gjeografia dhe klima

Qyteti i Cusco shtrihet përgjatë luginës së lumit Watanay. E vendosur në fundin lindor të Nyjes së Cuzco-s, lartësia mbidetare është rreth 3,400 m (11,200 ft). Në veri ndodhet mali Willkapampa me male me lartësi prej 4.000 m – 6,000 m. Maja më e lartë është Sallqantay (6,271 m) rreth 60 km (37.28 mi) në veriperëndim të Cusco-s.

Cuzco u gjet në vitin 2006 të jetë vend në Tokë me mesatare më të lartë të nivelit të dritës Rrezet ultravioletëultravjollcë.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Cusco** - Temperatura dhe reshjet mesatare mujore

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Janar | Shkurt | Mars | Prill | Maj | Qershor | Korrikk | Gusht | Shtator | Tetor | Nëntor | Dhjetor |  |  |
| Temp. Maks. (°C) | 18,8 | 18,8 | 19,1 | 19,7 | 19,7 | 19,4 | 19,2 | 19,9 | 20,1 | 20,9 | 20,6 | 20,8 | **Ø** | **19,8** |
| Temp. Mini. (°C) | 6,6 | 6,6 | 6,3 | 5,1 | 2,7 | 0,5 | 0,2 | 1,7 | 4,0 | 5,5 | 6,0 | 6,5 | **Ø** | **4,3** |
|  |
| Reshje (mm) | 145,3 | 133,7 | 107,0 | 43,2 | 8,7 | 1,5 | 4,0 | 8,6 | 21,8 | 39,4 | 71,9 | 122,7 | **Σ** | **707,8** |
|  |
| Ditë me diell (h/d) | 143 | 121 | 170 | 210 | 239 | 228 | 257 | 236 | 195 | 198 | 195 | 158 | **Ø** | **196,3** |
|  |
| Ditë me shi (d) | 18 | 13 | 11 | 8 | 3 | 2 | 2 | 2 | 7 | 8 | 12 | 16 | **Σ** | **102** |
|  |
| Lagështia (%) | 64 | 66 | 65 | 61 | 55 | 48 | 47 | 46 | 51 | 51 | 52 | 59 | **Ø** | **55,4** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| T e m p e r a t u r a |

18,8|  |
| --- |
| 6,6 |

 |

18,8|  |
| --- |
| 6,6 |

 |

19,1|  |
| --- |
| 6,3 |

 |

19,7|  |
| --- |
| 5,1 |

 |

19,7|  |
| --- |
| 2,7 |

 |

19,4|  |
| --- |
| 0,5 |

 |

19,2|  |
| --- |
| 0,2 |

 |

19,9|  |
| --- |
| 1,7 |

 |

20,1|  |
| --- |
| 4,0 |

 |

20,9|  |
| --- |
| 5,5 |

 |

20,6|  |
| --- |
| 6,0 |

 |

20,8|  |
| --- |
| 6,5 |

 |
| Jan | Shku | Mar | Pri | Maj | Qer | Kor | Gush | Shta | Tet | Nën | Dhje |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| R e s h j e | 145,3  | 133,7  | 107,0  | 43,2  | 8,7  | 1,5  | 4,0  | 8,6  | 21,8  | 39,4  | 71,9  | 122,7  |
|  | Jan | Shku | Mar | Pri | Maj | Qer | Korr | Gush | Shta | Tet | Nën | Dhje |

**Burimi:** World Meteorological Organisation (UN), BBC Weather |

## Pamjet kryesore

 Rrënojat e Saksaywaman
Edhe pse qyteti origjinal i Inkëve u tha se ka qenë e themeluar në shekullin e 11, në kohët e fundit dijetarët kanë konstatuar se Inkasit nuk e kanë pushtuar zonën para viti 1200 e.s. Para tyre, njerzit autoktonë të kulturës Killke ndërtuar kompleksin me mure të Saksaywaman rreth vitit 1100. Në nëntor të vitit 2008, studiuesit arkeologjik gjetën se Killkët gjithashtu kanë ndërtuar një tempull të madh pranë Saksaywaman, si dhe një ujësjellës (Pukyus) dhe rrugë që lidh strukturat prehistorike. Saksaywaman u zgjerua nga Inkët.

### Trashëgimia arkitektonike

 image\_skyline e qytetit nga Saksaywaman. Çatitë e arkitekturës Koloniale.
### Muzetë

Muzeumet më të rëndësishme në Cusco janë në vazhdim:

* *Museo de Arte Precolombino (Peru)*
* *Casa Concha Museum* (Muzeumi Machu Picchu)
* *Museo Inka*
* *Museo Histórico Regional de Cuzco*
* *Centro de Textiles Tradicionales del Cuzco*
* Muzeu i Shenjtë, Magjik dhe Bimëve Mjekësore (*Museo de plantas sagradas, mágicas y medicinales*)
* ChocoMuseo (Muzeu i Kakaos dhe Çokollatës)

Ka edhe disa muzeume të vendosura në kisha.

## Popullsia

Deri në fund të shekullit të XVIII, Cusco ishte qyteti më i populluar në kontinent, madje edhe më shumë banorë se sa Lima.

Qyteti ka një popullsi prej rreth 434,114 banorë (në vitin 2013) dhe 434,654 banorë (në vitin 2015), sipas INEI (Instituti Kombëtar i Statistikave dhe Informatikës).

Qendra Financiare e qytetit, *Av. de la Cultura*, Cusco

Popullsia sipas qarkut| Qyteti i qarkut | Shtrirja në
km² | Popullsia
në regjistrimin e vitit 2007 | Ndërtime
(2007) | Dendësia
(hab/km2) | Lartësia
amsl |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Cuzco** | 116.22 km2 | 108,798\* | 28,476 | 936.1 | 3,399 amsl |
| **San Jerónimo** | 103.34 km2 | 28,856\* | 8,942 | 279.2 | 3,244 amsl |
| **San Sebastián** | 89.44 km2 | 85,472\* | 18,109 | 955.6 | 3,244 amsl |
| **Santiago** | 69.72 km2 | 66,277\* | 21,168 | 950.6 | 3,400 amsl |
| **Wanchaq** | 6.38 km2 | 54,524\* | 14,690 | 8,546.1 | 3,366 amsl |
| **Gjithsej** | **385.1 km2** | **358,052\ | **91,385**  | **929.76** | — |
| \*Të dhënat e regjistrimit të kryer nga INEI |

## Ushqimi

Si kryeqytet i Perandorisë së Ikëve, Cusco ishte një rajon i rëndësishme bujqësor. Ai është një rezervë natyrore për mijëra amtare të specieve peruane, duke përfshirë rreth 3,000 varietete të patateve të kultivuara nga njerëzit. Kohët e fundit shumë bashkime dhe restorante neo-Andeane që janë zhvilluar në Cusco, në të cilën kuzhina përgatitet me teknikat moderne dhe përfshin një përzierje tradicionale të përbërësve Andean dhe ndërkombëtare.

## Transporti

Qyteti ka një aeroport të madh, Aeroporti Ndërkombëtar Alejandro Velasco Astete, me një numër të linjave ajrore që shërbejnë atë,, duke përfshirë Avianca dhe Lan Peru.

## Marrëdhëniet ndërkombëtare

### Qytetet binjake dhe simotra

Cusco është binjakëzuar me:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Palestina - (Bethlehem)
* Bolivia - (La Paz)
* Filipinet - (Baguio)
* Uzbekistani - (Samarkand)
* Meksika - (Mexico City)
* Japonia - (Kyoto)
* SHBA  - (Jersey City, New Jersey)
 | * Peru - (Lima)
* Franca - (Chartres)
* Koreja e Veriut - (Kaesong)
* Greqia - (Athens)
* Rusia - (Moscow)
* Kuba - (La Habana)
 | * Honduras - (Copán)
* Republika Popullore e Kinës - (Xi'an)
* Bolivia - (Potosí)
* Ekuadori - (Cuenca)
* Brazili - (Rio de Janeiro)
* SHBA  - (Madison, Wisconsin)
* Turqia - (Istanbul)
 |

### Partneritetet

* Polonia - (Kraków)

## Galeria

* Guri me 12-anë
* Kisha e Familjes së Shenjtë / *Capilla de la Sagrada Familia*
* Rrugët e vjetra në qendër të qytetit
* Panoramë
* *Cristo Blanco* (Krishti i Bardhë)
* Statuja e Pachacuti, Sapa Inca
* Rrugë në qytetin e vjetër

## Referime

## Lidhje të jashtme

* Faqja zyrtare e Cusco