Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fosilet

Fosil peshku rreth 114 milionë vjet i vjetër
Fjala **fosile** rrjedh nga latinishtja që do të thotë "diçka e nxjerrë nga toka duke gërmuar". Fosilet jane mbetje te botes bimore dhe shtazore te depozituara ne shtresa te ndryshme te tokes.**Fosilet** paraqesin tërësitë e ruajtura, pjesë ose gjurmë të organizmave të vdekur ose aktivitetit të tyre jetësor. Mbetjet e bimëve dhe kafshëve që kanë vdekur shumë kohë më parë mund të gjenden te ngurtesuara ne formen e fosileve. Pjesët e forta si dhëmbët, guackat ose kockat, ruhen ashtu siç janë. Por, zakonisht, pjesa më e madhe e trupit të organizmave qe dekompozohen, duke lënë një boshllëk (zakonisht në shkëmb). Kjo pastaj mbushet me minerale, të cilat ruajnë formën e tij . "FOSILET JANE MBULIM I ORGANIZMAVE TE GJALL". Fosilet tregojnë një të kaluar të largët ku kanë ekzistuar shumë specie kafshësh dhe bimësh që sot nuk ekzistojnë më. Shkencëtarët kanë përllogaritur se mbi 90% e të gjitha specieve që janë shfaqur në Tokë (si pasojë e evolucionit) nuk ekzistojnë më.
P.sh 1.Benetinalet: bimë farëzhveshura me lartësi deri në 4m , me kërcell të ngjashëm me ato të palmave dhe fonda si ato te fiereve.
2. Amonitet : butakë deti të paisur me një guackë të fortë
3. Ihtiosaurët :zvarranikë të ngjashëm me peshqit
4. Pterosaurët : zvarranikë të aftë të fluturojnë
5. Dinosaurët : zvarranikë gjigandë të tokës
6. Trilobitët : kafshë të vogla detare, u shfaqen në Toke para 570 milion vitesh dhe u zhduken para 400 milon vitesh.

## Burimi i të dhënave
# Ketri i kuq

| Ketri i kuq |
| --- |
|  |
| Klasifikimi shkencor |
| Mbretëria: | Animalia |
| Filumi: | Chordata |
| Klasa: | Mammalia |
| Rendi: | Rodentia |
| Familja: | Sciuridae |
| Gjinia: | *Sciurus* |
| Nëngjinia: | *Sciurus* |
| Lloji: | S. vulgaris |
| Emri binomial |
| Sciurus vulgaris Linnaeus, 1758 |
|  |
|
23 recognized, see text |
|  |
| Red Squirrel range |

Ketri i kuq ose ketri i kuq i Euroazisë *(vulgaris Sciurus)* është një specie ketri peme në gjininë Sciurus të zakonshme në të gjithë Euroazinë. Ketri i kuq është një i pemëve, i dhënë pas gjithëçkaje brejtëse.
Në Britaninë e Madhe dhe Irlandë, numrat kanë rënë në mënyrë drastike në vitet e fundit, pjesërisht për shkak të futjes së ketri gri lindor (Sciurus carolinensis) nga Amerika e Veriut.

## Përshkrimi

## Riprodhimi dhe vdekshmëria

## Kulturore dhe rëndësinë ekonomike
# Dimorfizmi gjinor

Fazani femra dhe mashkulli
**Dimorfizëm gjinor** quhen ndryshimet e theksuara të ndërtimit trupor ndërmjet femrës dhe mashkullit të një lloji biologjik. Ndryshimet mund të jenë në madhësinë, formën apo ngjyrën e trupit.

Shembuj të dimorfizmit gjejmë gati te të gjithë llojet e kafshëve apo edhe të insekteve. Te peshqit dhe te shpezët sidomos te patat ka dallime të mëdha ndërmjet mashkullit dhe femrës. Poashtu edhe te familja e pulave ndryshimi më i madh vërehet te paunët apo palloi. Dimorfizmi haset edhe te insektet.

Edhe tek sisorët apo gjitarët haset dimorfizmi gjinor. Mashkulli te gjitarët është më i madh më i fortë se femra, te kurrizorët tjerë është e kundërta.

Homo sapiensi apo njeriu ka dimorfizëm gjinor i cili është më pak i theksuar se te gjitarët tjerë. Te kafshët shtëpiake sipas rregullit mashkulli është më i madh dhe në të shumtën e rasteve kanë brirë.

Te peshqit dimorfizmi është më i theksuar në peridhën e mbarësimit.

Kur ndryshimi është ekstrem ndërmjet mashkullit dhe femrës atëherë formohet i ashtuquajtur "Harem", në të cilin udhëheq një mashkull me një grup femrash, kjo ndodh p.sh te gorilla.

Nëse dimorfizmi gjinor nuk është aq i theksuar atëherë lidhja në mes një mashkulli dhe një femre është më stabile p.sh te shimpanzat dhe te njerëzit.
# Miu i fushës

| Bank Vole |
| --- |
|  |
| Klasifikimi shkencor |
| Mbretëria: | Animalia |
| Filumi: | Chordata |
| Klasa: | Mammalia |
| Rendi: | Rodentia |
| Familja: | Cricetidae |
| Nënfamilja: | Arvicolinae |
| Gjinia: | *Myodes* |
| Lloji: | M. glareolus |
| Emri binomial |
| Myodes glareolus (Schreber, 1780) |
| Sinonimet |
| *Clethrionomys glareolus*
*Evotomys glarolus* |

**Mi fushe** glareolus Myodes (më parë : glareolus Clethrionomys), është një mi fushe i vogël me lesh te kuqe-kafe dhe disa arna gri, me një bisht sa gjysma e trupit te tij. Ajo jeton në zonat pyjore dhe është rreth 100 milimetra e gjatë. Ajo është gjetur në Evropën perëndimore dhe Azinë veriore. Ai është vendas në Britaninë e Madhe, por jo në Irlandë, ku ajo është futur rastësisht.

Miu i fushës jeton në pyje, gardhe dhe bimësi të dendur të tjera të tilla si drizë. Ato mund të jetojnë për 18 muaj dhe është i dhënë pas gjithçkaje, hajne insekte, gjethe dhe fruta të tilla si dhe arra te kaltra. Ai ngjitet lehtë në peme.

Në fusha të tilla si Britania e Madhe kontinent ku vetëm mi fushe të tjera të vogla është mi fushe Short përbaltur (agrestis Microtus), ajo mund të dallohet nga ajo specie me veshët e saj më të shquar, lesh-kafe gështenjë dhe bisht të gjatë.

Miu i fushës jeton në dhomat e nëndheshme të veshur me myshk, pupla dhe fibra bimore. Brenda dhomës ata mbajnë një dyqan të ushqimit.
# Rrezet ultravjollcë

|  |
| --- |
|
**Rr. GamaRr. XRr. violetDritaRr. e kuqeMikrovalëtRadio-TVV. e gjata** |
| redaktoni skemën e spektrit EM |

**Rrezatimi ultravioletë** apo **rrezatimi UV** është një brez i rrezatimit në spektrin elektromagnetik që gjendet në mes të rrezatimit të dritës së dukshme dhe valëve rëntgen. Ky rrezatim për syrin e njeriut është i padukshëm. Ky brez i spektrit së bashku me dritën e dukshme dhe rrezatimin e valëve infra të kuqe hynë në grupin e "rrezatimeve optike". Rrezet ultraviolet kanë sikurse rrezet e dritës pikën e thyerjes dhe absorbohen. Gjatësia valore e këtyre rrezeve është nga 789 tera herc (380nm) deri në 300 PHz (1nm). Energjia e një kuanti të një rrezeje është diku 3.3 eV (380nm) deri në 1000ev (1nm). rrezatimi ultraviolet është gjetur më 1802 nga J.W.Riter.

## Shiko edhe

* Rrezet e diellit
* Rrezet gama
* Rrezet infra të kuqe

## Referime

Spektri elektromagnetik

Radiovalët | Mikrovalët | Rrezatimi teraherc | Rrezet infra të kuqe | Drita e dukshme | Rrezet ultravioletë | Rrezet rentgen | Rrezet gama
# Zorra

1. Ezofagu, 2. Lukthi, 3. Duodenumi, 4. Zorra e hollë, 5. Caecumi, 6. Appendixi, 7. Coloni, 8. Rektumi, 9. Anusi.
**Zorra** (lat. *intestinum*) është pjesë kryesore e traktit digjestiv (sistemi i tretjes), përpos një numri të madh të kafshëve njëherit është organ kryesor i traktit digjestiv edhe për njeriun. Tek njerëzit e rritur ka madhësi deri rreth 8 metrash dhe përmban një sipërfaqe prej diku rreth 400 cm², (mirëpo këto të dhënash varen krejt nga pesha dhe madhësia trupore e njeriut, kështu që këto të dhënash janë variabël.) Para zorrëve shtrihen organet: goja, ezofagu dhe lukthi.

## Klasifikimi i zorrëve

* Zorra ndahet në këto pjesë:

1. Zorra e hollë (lat. *intestinum tenue*) përbëhet prej:
	* lat. Duodenum, zorra 12 gishtore
	* lat. Jejunum
	* lat. Ileum
2. Zorra e trashë (lat. *intestinum crassum*) përbëhet prej:
	* lat. Appendix
	* lat. Caecum
	* lat. Colon: 1.Colon ascendens, 2.Colon transversum, 3.Colon descendens, 4.Colon sigmoideum
	* lat. Rectum

## Ekzaminimet e ndryshme

* Sonografi (Ultrazë)
* Koloskopi
* Analizat okulare të fecesit
* Analizat mikrobiologjike të fecesit
* Testet mbi sheqernat: laktozë, fruktozë etj.

## Shiko edhe

* Zorra e hollë
* Zorra e trashë

## Referime
# Nepotizmi

Benjamin Harrison, arkëtar i Spitalit Guy në Londër, u shfaq si një figurë dominuese kryesuese, me nepotizmin e Sir Astley Cooper që kishte miratimin e tij të heshtur.
**Nepotizmi** është një avantazh, privilegj ose pozicion që u jepet të afërmve në një profesion ose fushë. Këto fusha mund të përfshijnë, por nuk kufizohen në, biznesin, politikën, akademinë, argëtimin, sportin, fitnesin, fenë dhe aktivitete të tjera. Termi filloi me caktimin e nipave në poste të rëndësishme nga papët dhe peshkopët katolikë.

Nepotizmi është kritikuar që nga kohërat e lashta nga disa filozofë, duke përfshirë Aristotelin, Valluvarin dhe Konfucin, duke e dënuar atë si të lig dhe të pamatur.

## Origjina

Termi vjen nga fjala italiane nepotismo, e cila bazohet në rrënjën latine nepos që do të thotë nip. Që nga mesjeta dhe deri në fund të shekullit të 17-të, disa papë dhe peshkopë katolikë - të cilët kishin marrë betimet e dëlirësisë dhe, për rrjedhojë, zakonisht nuk kishin pasardhës të tyre legjitimë - u dhanë nipërve të tyre pozita të tilla preferencash që shpesh u jepeshin nga baballarët. djemtë.

Disa papë ngritën në kardinal nipërit dhe të afërmit e tjerë. Shpesh, emërime të tilla ishin një mjet për të vazhduar një "dinastie" papale. Për shembull, Papa Callikstus III, kreu i familjes Borgia, bëri kardinalë dy nga nipërit e tij; njëri prej tyre, Rodrigo, më vonë përdori pozitën e tij si kardinal si një gur hapi drejt papatit, duke u bërë Papa Aleksandri VI. Aleksandri më pas ngriti Alessandro Farnese, vëllain e dashnores së tij, në kardinal; Farnese më vonë do të bëhej Papa Pali III.

Pali III u angazhua gjithashtu në nepotizëm, duke emëruar, për shembull, dy nipa, 14 dhe 16 vjeç, si kardinalë. Praktika më në fund u kufizua kur Papa Inocenti XII lëshoi demin Romanum decet Pontificem, në vitin 1692. Demi papal i ndaloi papët në çdo kohë të dhuronin prona, zyra ose të ardhura për çdo të afërm, me përjashtim të një të afërmi të kualifikuar (më së shumti) mund të bëhej kardinal.

### Përmendet në letërsinë antike

Në librin e dytë të letërsisë Kural, i cili formon një manual për qeveritë dhe korporatat, Valluvar sugjeron në lidhje me nepotizmin dhe favorizimin kështu: "Nëse zgjidhni një person të papërshtatshëm për punën tuaj vetëm sepse e doni dhe ju pëlqen, ai do t'ju çojë drejt marrëzi të pafundme." Sipas tij, nepotizmi është edhe i keq edhe i pamatur.

## Shiko edhe

* Korrupsioni

## Referime