# Amerika Jugore

Amerika e Jugut| Vendndodhja e Amerikës së Jugut në botë |
| Sipërfaqja | rreth 17.840.000 km² |
| Popullsia | rreth 440 milionë |
| Dendësia e popullsisë | rreth 21,4 banorë/km² |
| PBB (BFB) | rreth 9,8 trilionë dollarë amerikanë (vlerësim 2025) |
| PBB nominale | rreth 4,4 trilionë dollarë amerikanë (vlerësim 2025) |
| PBB për frymë | rreth 10.000 dollarë amerikanë (nominale; vlerësim 2025) |
| Fetë | Krishterimi rreth 90%; pa përkatësi fetare rreth 7%; spiritizmi rreth 1,3%; islami rreth 0,4%; judaizmi rreth 0,3%; fe të tjera ose të papërcaktuara rreth 1% |
| Emërtimi i banorëve | amerikanojugor, amerikanojugore |
| Shtetet | 12 shtete sovrane |
| Territoret e varura | Ishujt Falkland; Guajana Franceze; Xhorxhia Jugore dhe Ishujt Sanduiç të Jugut |
| Gjuhët | spanjisht, portugalisht, anglisht, frëngjisht, holandisht, keçua, aimara, guarani, mapudungun, wayuu, sranan tongo dhe shumë gjuhë të tjera indigjene |
| Zonat kohore | UTC−5 deri UTC−2 |
| Qytetet më të mëdha | São Paulo, Buenos Aires, Rio de Janeiro, Bogota, Lima, Santiago, Belo Horizonte, Caracas, Porto Alegre, Brasília, Medellín, Recife, Fortaleza, Salvador, Guayaquil |
| Kodi UN M49 | 005 – Amerika e Jugut; 419 – Amerika Latine dhe Karaibet; 019 – Amerikat; 001 – bota |
| Të dhënat për sipërfaqen, popullsinë, ekonominë dhe numrin e territoreve mund të ndryshojnë sipas përkufizimit gjeografik, politik ose statistikor të Amerikës së Jugut. |

**Amerika Jugore** është një kontinent tërësisht në hemisferën perëndimore dhe kryesisht në hemisferën jugore, me një pjesë relativisht të vogël në hemisferën veriore. Mund të përshkruhet gjithashtu si nënrajoni jugor i një kontinenti të vetëm të quajtur Amerikë.

Amerika Jugore kufizohet në perëndim me Oqeanin Paqësor dhe në veri dhe lindje me Oqeanin Atlantik; Amerika Veriore dhe Deti i Karaibeve shtrihen në veriperëndim. Kontinenti në përgjithësi përfshin dymbëdhjetë shtete sovrane: Argjentina, Bolivia, Brazili, Ekuador, Guajana, Kili, Kolumbia, Paraguaj, Peru, Surinami, Uruguaj dhe Venezuela; dy territore të varura: Ishujt Falkland dhe Gjeorgjia Jugore dhe Ishujt Jugorë Sanduiç dhe një territor i brendshëm: Guajana Franceze. Përveç kësaj, ishujt ABC të Mbretërisë së Holandës, Ishulli Askension (varësia e Shën Helena, Askension dhe Tristan da Cunha, një territor i jashtëm britanik), Ishulli Bouvet (varësia e Norvegjisë), Panamaja dhe Trinidad dhe Tobago mund të konsiderohen gjithashtu pjesë të Amerikës së Jugut.

Amerika Jugore ka një sipërfaqe prej 17,840,000 kilometra katrorë (6,890,000 milje katrorë). Popullsia e saj që nga viti 2018 është vlerësuar në më shumë se 423 milionë. Amerika Jugore renditet e katërta për nga sipërfaqja (pas Azisë, Afrikës dhe Amerikës së Veriut) dhe e pesta për nga popullsia (pas Azisë, Afrikës, Evropës dhe Amerikës së Veriut). Brazili është deri tani vendi më i populluar i Amerikës së Jugut, me më shumë se gjysmën e popullsisë së kontinentit, i ndjekur nga Kolumbia, Argjentina, Venezuela dhe Peruja. Në dekadat e fundit, Brazili ka gjeneruar gjithashtu gjysmën e PBB-së së kontinentit dhe është bërë fuqia e parë rajonale e kontinentit.

Shumica e popullsisë jeton pranë brigjeve perëndimore ose lindore të kontinentit, ndërsa pjesa e brendshme dhe jugu i largët janë pak të populluar. Gjeografia e Amerikës Jugore perëndimore dominohet nga malet e Andeve; në të kundërt, pjesa lindore përmban rajone malore dhe ultësira të gjera ku rrjedhin lumenj si Amazon, Orinoco dhe Paraná. Pjesa më e madhe e kontinentit shtrihet në tropikët, me përjashtim të një pjese të madhe të Konit Jugor që ndodhet në gjerësinë gjeografike të mesme.

Pikëpamja kulturore dhe etnike e kontinentit e ka origjinën nga ndërveprimi i popujve indigjenë me pushtuesit dhe emigrantët evropianë dhe, më shumë në nivel lokal, me skllevër afrikanë. Duke pasur parasysh një histori të gjatë të kolonializmit, shumica dërrmuese e amerikanëve të jugut flasin spanjisht ose portugalisht, dhe shoqëritë dhe shtetet janë të pasura me tradita perëndimore. Në krahasim me Evropën, Azinë dhe Afrikën, Amerika Jugore e shekullit të 20-të ka qenë një kontinent paqësor me pak luftëra.

## Shtetet dhe territoret

| Emri | Sipërfaqja (km²) | Popullsia (2018) | Dendësia e pop. (në km²) |
| --- | --- | --- | --- |
| Argjentina | 2,766,890 | 44,361,150 | 14.3 |
| Bolivia | 1,098,580 | 11,353,142 | 8.3 |
| Ishulli Bouvet (Norvegjia) | 49 | 0 | 0 |
| Brazili | 8,514,877 | 209,469,323 | 22 |
| Kili | 756,950 | 18,729,160 | 22 |
| Kolumbia | 1,141,748 | 3,234 | 0.26 |
| Ekuadori | 283,560 | 17,084,358 | 53.8 |
| Ishujt Falkland (Mbretëria e Bashkuar) | 12,173 | 3,234 | 0.26 |
| Guajana Franceze (Franca) | 91,000 | 282,938 | 2.1 |
| Guajana | 214,999 | 779,006 | 3.5 |
| Paraguaji | 406,750 | 6,956,066 | 15.6 |
| Peruja | 1,285,220 | 31,989,260 | 22 |
| Gjeorgjia Jugore dhe Ishujt Jugorë Sanduiç (Mbretëria e Bashkuar) | 3,093 | 20 | 0 |
| Surinami | 163,270 | 575,990 | 3 |
| Uruguaji | 176,220 | 3,449,285 | 19.4 |
| Venezuela | 916,445 | 28,887,118 | 27.8 |

## Qeveria dhe politika

Selia e UNASUR në Quito, Ekuador
Flamujt e Amerikës së Jugut
Historikisht, vendet hispanike u themeluan si diktatura republikane të udhëhequra nga caudillos. Brazili ishte i vetmi përjashtim, duke qenë një monarki kushtetuese për 67 vitet e para të pavarësisë, derisa një grusht shteti shpalli një republikë. Në fund të shekullit të 19-të, vendet më demokratike ishin Brazili, Kili, Argjentina dhe Uruguaji.

Të gjitha vendet e Amerikës së Jugut janë republika presidenciale me përjashtim të Surinamit, një republikë parlamentare. Guajana Franceze është një departament përtejdetit francez, ndërsa Ishujt Falkland dhe Gjeorgjia Jugore dhe Ishujt Jugorë Sanduiç janë territore të jashtme britanike. Aktualisht është i vetmi kontinent i banuar në botë pa monarki; Perandoria e Brazilit ekzistonte gjatë shekullit të 19-të dhe pati një përpjekje të pasuksesshme për të krijuar një Mbretëri të Araucanía dhe Patagonia në Argjentinën jugore dhe Kili. Gjithashtu në shekullin e njëzetë, Surinami u krijua si një mbretëri përbërëse e Mbretërisë së Holandës dhe Guajana mbajti monarkun britanik si kreun e shtetit për 4 vjet pas pavarësisë së saj.

Kohët e fundit, është formuar një ent ndërqeveritar i cili synon të bashkojë dy bashkime ekzistuese doganore: Mercosur dhe Komunitetin Andean, duke formuar kështu bllokun e tretë tregtar më të madh në botë. Kjo organizatë e re politike, e njohur si Unioni i Kombeve të Amerikës Jugore, kërkon të vendosë lëvizjen e lirë të njerëzve, zhvillimin ekonomik, një politikë të përbashkët mbrojtëse dhe eliminimin e detyrimeve doganore.

## Shënime

## Referime