Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Brejtësit

Kolazh brejtësish.
**Brejtësit** (**Rodentia**), formojnë një rend të gjitarëve placentalia. Këto kafshë karakterizohen nga dhëmbet e tyre të vetëm incisiv me rritje të vazhdueshme në secilën prej nofullave të tyre, të cilët i shërbejnë atyre për të bluar ushqimin e tyre, për të gropuar apo për tu mbrojtur. Pjesa tjetër e morfologjisë së tyre është relativisht e ndryshueshme, por shumica e specieve janë të vegjël, me një trup të ngjeshur, këmbë të shkurtra dhe një bisht të gjatë. Shumica e brejtësve hanë fara ose gjëra të tjera bimore, por të tjerët kanë edhe dieta të ndryshme. Shpesh janë kafshë shoqërore dhe shumica e llojeve jetojnë në komunitet mes të cilëve individët ndërveprojnë dhe komunikojnë me njëri-tjetrin në mënyra të ndërlikuara. Mënyra e riprodhimit mund të jetë monogame, poligame ose promiskuite seksuale.

## Shiko edhe

* Miu

## Burime
# Fili

**Fili** ose **Filumi** (phylum), në sistematikën e biologjisë, përkatësisht në botanikë, zoologji dhe bakteriologji, është një nivel i klasifikimit taksonomik i cili renditet më poshtë se mbretëria dhe mbi klasën. Tradicionalisht, në botanikë termi ndarje ka qenë përdorur në vend të filumit, edhe pse Kodi Ndërkombëtar i Nomenklaturës për algat, kërpudhat dhe bimët e pranon termin si ekuivalent. Në varësi të përcaktimeve, mbretëria e kafshëve animalia ose metazoa përmban rreth 35 filume, mbretëria bimore përmban rreth 14, ndërsa mbretëria e kërpudhave përmban rreth 8 filume. Hulumtimet aktuale në flogjenetikë kanë zbuluar marrëdhëniet në mes të filumeve, të cilat janë të përfshira në klade të mëdha, si ecdisozoa dhe embriofita.

Termi filum (phylum) është shpikur në vitin 1866 nga Ernst Haeckel nga fjala greke phylon (φῦλον, "racë, soj"), që lidhet me fjalën phyle (φυλή, "fisi, klani"). Haeckel theksonte se speciet vazhdimisht evoluuan në lloje të reja që duket se ruanin disa tipare të qëndrueshme mes vete dhe për këtë arsye edhe disa karakteristika që i dallonin ata si një grup ("një unitet me vete").

* Në disa sistematizime, mbretëria e kafshëve së pari ndahet në seksione (divizione), të cilat më pas ndahen në filume. Kafshët bilaterale kështu paraqiten pjesërisht si një ndarje.
* Në botanikë dhe mikologji, krahas termit filum (phylum) lejohet edhe termi ndarje (*divisio*) si një sinonim.
* Në bakteriologji, termi "filum" lejohet gjithashtu të përdoret edhe për një klon

## Shih edhe

* Biologjia
* Filogjenetika
* Sistematika
* Taksonomia

## Referime
# Kordatët

| Çordatët Vargu kohor: Faza e tretë Kambriane–Sot, (Rekorde të mundshme në Ediakaran, 555 Ma) |
| --- |
|  |
| Peshku prej xhami (*Kryptopterus vitreolus*) është një ndër llojet e pakta që ka një shtyllë kurrizore të dukshme. |
| Klasifikimi shkencor  |
| Mbretëria: | Animalia |
| Nënmbretëria: | Eumetazoa |
| *Dega*: | Bilateria |
| *Dega*: | Nephrozoa |
| Mbifilumi: | Deuterostomia |
| Filumi: | **Chordata** Haeckel, 1874 |
| Nëngrupet |
| * Cephalochordata
	+ †Pikaiidae
	+ Leptocardii
* **Olfactores**
	+ Tunicata
	+ Vertebrata
	+ *Palaeospondylus*
	+ *Zhongxiniscus*
* †Vetulicolia

Gjithashtu shiko tekstin |

Një **Çordatë** quhet çdo kafshë që i përket filumit **Chordata**. Çordatët karakterizohen nga një kurriz nervor dorsal dhe një bisht post-anal, për të paktën një periudhë kohore gjatë ciklit të tyre të jetës. Çordatët formojnë një embrion gjatë fazës së zhvillimit. Ato janë gjithashtu simetrikisht kolomatë me segmentim metamerik dhe një sistem qarkullimi. Në rastin e çordatëve të vertebrorëve, notoçordët zakonisht zëvendësohen me një kolonë vertebrale gjatë zhvillimit.

## Shënimet

## Referime
# Kurrizorët

Vertebrata.
**Kurrizorët** përfshijnë të gjitha takson e kafshëve brenda nënfilumit **Vertebrata** (/ˌvɜːrtəˈbreɪtə/) (akordate me shtylla kurrizore), duke përfshirë të gjithë gjitarët, zogjtë, zvarranikët, peshqit dhe amfibët. Vertebrorët përfaqësojnë shumicën dërrmuese të grupit Chordata, me rreth 69.963 specie të përshkruara aktualisht. Vertebrorët përfshijnë grupe të tilla si më poshtë:

* peshq pa nofulla, të cilët përfshijnë peshqit e egër dhe llamba
* vertebrorët me nofulla, të cilat përfshijnë:
	+ peshk kërcor (peshkaqenë, rreze dhe ratfish)
	+ Kurrizorët kockorë, të cilët përfshijnë:
		- pendë me rreze (shumica e peshqve kockorë të gjallë)
		- lobe-fins, të cilat përfshijnë:
			* coelacanths dhe mushkërive
			* tetrapodë (vertebrorë me gjymtyrë)

Kurrizorët ekzistues variojnë në madhësi nga speciet e bretkosave Paedophryne amauensis, deri në 7.7mm, deri te balena blu, deri në 33m. Kurrizorët përbëjnë më pak se pesë përqind të të gjitha llojeve të kafshëve të përshkruara; pjesa tjetër janë jovertebrorë, të cilëve u mungojnë kolonat vertebrale.

Vertebrorët tradicionalisht përfshijnë peshkun hag, të cilët nuk kanë rruaza të duhura për shkak të humbjes së tyre në evolucion, edhe pse të afërmit e tyre më të afërt të gjallë, llambat, e kanë. Megjithatë, peshku i egër posedon një kranium. Për këtë arsye, nënfilumi i vertebrorëve nganjëherë referohet si "Craniata" kur diskutohet për morfologjinë. Analiza molekulare që nga viti 1992 ka sugjeruar se peshqit e egër janë më të lidhura me llambat, dhe po kështu janë edhe vertebrorët në një kuptim monofiletik. Të tjerë i konsiderojnë ata një grup simotër të vertebrorëve në takson të përbashkët të craniata.

## Shiko edhe

## Referime
# Klasa (biologji)

**Lua error te Moduli:Arguments te rreshti 260: table index is nil.**

Klasifikimi biologjik
Në klasifikimin biologjik, **klasa** ( latinisht: *classis* ) është një gradë taksonomike, si dhe një njësi taksonomike, një takson, në atë gradë. Të tjera rangje të njohura në rendin zbritës të madhësisë janë jeta, domeni, mbretëria, filumi, rendi, familja, gjina dhe specia, dhe klasa *(Class)* e cila ndodhet midis filumit dhe rendit.

Klasa si një gradë e veçantë e klasifikimit biologjik që ka emrin e vet të veçantë (dhe jo vetëm të quajtur *gjini të nivelit të lartë* *(genus sumum)* ) u prezantua për herë të parë nga botanisti francez Joseph Pitton de Tournefort në klasifikimin e tij të bimëve që shfaqeshin në veprën e tij *Elements de botanique*, 1694.

Sado që të jetë i disponueshëm një përkufizim i përgjithshëm i një klase, ai është konceptuar historikisht si përqafim i taksave që kombinojnë një *shkallë të* veçantë të organizimit - d.m.th një 'nivel kompleksiteti', i matur në kuptimin e mënyrës se si diferencohen sistemet e tyre të organeve në rajone të dallueshme ose nën-organet - me një *lloj të* veçantë ndërtimi, që do të thotë një planifikim të veçantë të sistemeve të organeve. Përbërja e secilës klasë përcaktohet përfundimisht nga gjykimi subjektiv i taksonomistëve . Shpesh nuk ka ndonjë marrëveshje të saktë, mes taksonomistëve të ndryshëm që marrin pozicione të ndryshme. Nuk ka rregulla objektive për të përshkruar një klasë, por për kafshët e njohura ka të ngjarë të ketë konsensus.

Klasa është konsideruar si niveli më i lartë i hierarkisë taksonomike deri kur George Cuvier paraqiti të ashtuquajturin *embranchements*, i njohur në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë, si *rende* nga Ernst Haeckel,.

## Shiko gjithashtu

* Biologjia
* Botanika
* Filogjenetika
* Sistematika
* Taksonomia biologjike
* Lista e klasave të kafshëve

## Referime
# Gjinia (biologji)

**Gjinia** është një rangim taksonomik i cili përdoret në klasifikimet biologjike të organizmave të gjallë ashtu si edhe të fosileve dhe virusëve. Në biologji dhe sidomos në hierarkinë e klasifikimit biologjik, gjinia qëndron sipër llojit (species) dhe nën familjen. Në nomenklaturën binominale, emri i gjinisë formon pjesën e parë të emrit të llojit binomial për çdo specie brenda gjinisë.

P. sh. *Panthera leo* (luani) dhe *Panthera onca* (jaguari) janë dy lloje brenda gjinisë *Panthera*. *Panthera* është një gjini brenda familjes Felidae.
Përbërja e një gjinie zakonisht përcaktohet nga një taksonomist. Standardet për klasifikimin gjinor nuk janë rreptësisht të kodifikuara, kështu që autoritete të ndryshme, shpesh prodhojnë kritere të ndryshme për klasifikimet. Ka disa rregulla të përgjithshme të praktikave të përdorura, duke përfshirë idenë se një gjini e sapo përcaktuara duhet të përmbushë këto tri kritere përshkruese:

1. monofilia – të gjithë pasardhësit e një stërgjyshi taxon janë të grupuara së bashku (pra analiza flogjenetike duhet të tregojë në mënyrë të qartë të dyja monofili dhe vlefshmëri të linjës së veçantë ).
2. kompaktësia e arsyeshme – një gjini nuk duhet të zgjerohet sipas nevojës; dhe
3. veçantia – në lidhje me kriteret përkatëse evolutive, gjegjësisht ekologjia, morfologjia, ose biogjeografia; sekuencat e ADN-së janë më tepër një *pasojë* se sa një *gjendje* e linjës evolucionare divergjente përveç në rastet kur ato direkt pengojnë rrjedhjen e gjeneve (p.sh. barrierat postzigotike).

Termi "gjini" vjen nga gjuha latine **genus** ("prejardhje, lloj, grup, racë"), forma emërore cognate me **gignere** ("në lindje; për të lindur"). Linnaeus kishte popullarizuar përdorimin e tij në vitin 1753 në veprën *Specie Plantarum*, por botanisti francez Jozef Pitton de Tournefort (1656-1708) konsiderohet si "themeluesi i konceptit të përgjithshëm modern të generës".

## Shih edhe

* Biologjia
* Botanika

## Referime
# 1904

Ngjarjet e tanishme | Vite

◄ |
Shekulli 19 |
**Shekulli 20**
| Shekulli 21

◄ |
Vitet 1870 |
Vitet 1880 |
Vitet 1890 |
**Vitet 1900**
| Vitet 1910
| Vitet 1920
| Vitet 1930
| ►

◄◄ |
◄ |
1900 |
1901 |
1902 |
1903 |
**1904**
| 1905
| 1906
| 1907
| 1908
| ►
| ►►

Udhëheqës të shteteve · Kosovë · Shqipëri · Literaturë · Muzikë

## Ngjarje

## Lindje

* 28 prill - P. Benedikt Dema OFM, mësues, studjues dhe leksikograf shqiptar.
* Gjon Mili, fotograf
* Skënder Muço, avokat, veprimtar i Ballit Kombëtar. Themelues i së parës parti social-demokrate tok me Musine Kokalarin më 1943 dhe i gazetës "Zëri i lirisë".
* Xhaferr Deva ishte nëpunës, dhe Ministër i Brendshëm i Shqipërisë.

## Vdekje

* 18 qershor - Sami Frashëri, shkrimtar shqiptar.
# Statusi i ruajtjes

| Statusi i ruajtjes marrë nga Lista e Kuqe e BNRN-së |
| --- |
|  |
| Statusi "I zhdukur" |
| * I zhdukur (EX)
* Llojet e zhdukura në natyrë (EW)
 | * (lista)
* (lista)
 |
| Statusi "I rrezikuar" |
| * Rrezik kritik (CR)
* I rrezikuar (EN)
* I cënuar(VU)
 | * (lista)
* (lista)
* (lista)
 |
| Statusi "S'ka rrezik" |
| * Afër kërcënimit (NT)
* Jo i rrezikuar (LC)
 | * (lista)
 |
|  |

**Satusi i ruajtjes** së një grupi organizmash (për shembull, një specie) tregon nëse grupi ende ekziston dhe sa ka gjasa që grupi të zhduket në të ardhmen e afërt. Shumë faktorë merren parasysh gjatë vlerësimit të statusit të ruajtjes: jo thjesht numri i individëve të mbetur, por rritja ose zvogëlimi i përgjithshëm i popullsisë me kalimin e kohës, normat e suksesit të mbarështimit dhe kërcënimet e njohura. Ekzistojnë dhe ekzistojnë sisteme të ndryshme të statusit të ruajtjes dhe janë në përdorim në nivel ndërkombëtar, shumë-vendor, kombëtar dhe lokal, si dhe për përdorim të konsumatorëve.

## Shiko edhe

* Lista e Kuqe e BNRN-së
* Bashkësia Ndërkombëtare për Ruajtjen e Natyrës (BNRN)
* Speciet e rrezikuara
* Lista e gjitarëve më të mëdhenj

## Referimet
# Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës

Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës dhe Burimeve Natyrore (BNRN)|  |
| Lloj | Organizatë ndërkombëtare |
| I themeluar | 5 tetor 1948; 69 vjet më parë si BNRN |
| Zyrat qendrore |  Zvicra |
| Fokusi | Ruajtja e natyrës |
| Adresa e internetit | www.iucn.org |

**Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës - BNRN** (anglisht: *International Union for Conservation of Nature - **IUCN) zyrtarisht **Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës dhe Burimeve Natyrore** është një organizatë ndërkombëtare që punon në fushën e ruajtjes së natyrës dhe përdorimit të qëndrueshëm të burimeve natyrore.

## Përmbledhje

Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës - BNRN është i përfshirë në grumbullimin e të dhënave dhe analizave, hulumtimet, projektet në terren, avokimin dhe arsimin. Misioni i BNRN është të "ndikojë, inkurajojë dhe ndihmojë shoqëritë në mbarë botën për të ruajtur natyrën dhe për të siguruar që çdo përdorim i burimeve natyrore të jetë i barabartë dhe ekologjikisht i qëndrueshëm".

Gjatë dekadave të fundit, BNRN ka zgjeruar fokusin e saj përtej ekologjisë së ruajtjes dhe tani përfshin çështje që lidhen me zhvillimin e qëndrueshëm në projektet e tij. Ndryshe nga shumë organizata të tjera ndërkombëtare mjedisore, BNRN nuk synon të mobilizojë publikun në mbështetje të ruajtjes së natyrës. Ajo përpiqet të ndikojë në veprimet e qeverive, të biznesit dhe palëve të tjera të interesit, duke siguruar informacion dhe këshilla dhe duke ndërtuar partneritete. Organizata është më e njohur për publikun e gjerë për hartimin dhe botimin e Listës së Kuqe të BNRN të Specieve të Kërcënuara, që vlerëson statusin e ruajtjes së specieve në mbarë botën.

BNRN u krijua në vitin 1948. Më parë u quajt Bashkimi Ndërkombëtar për Mbrojtjen e Natyrës (1948-1956) dhe Mbrojtja e Natyrës Ndërkombëtare (1990-2008).

## Shih edhe

* Natyra
* Kategoritë IUCN
* Mbrojtja e mjedisit
* BirdLife International
* Lista e Kuqe e BNRN-së

## Referime