# Gjitari

| Gjitarët |
| --- |
|  |
| Klasifikimi shkencor  |
| Mbretëria: | Animalia |
| Filumi: | Chordata |
| *Dega*: | Amniota |
| *Dega*: | Synapsida |
| *Dega*: | Mammaliaformes |
| Klasa: | **Mammalia** Linnaeus, 1758 |
| Grupet ekzistentë |
| * Monotremata
* Theria
	+ Marsupialia
	+ Placentalia
 |

**Gjitarët** janë vertebrorë brenda  klasës së *gjitarëve* ( / m ə m eɪ l i ə / nga latinishtja do të thotë "gji"), kjo klasë dallohet nga zvarranikët (duke përfshirë shpendët ) nga posedimit të një neocortex (a rajonin e trurin), flokët , tre kockat e veshit , dhe gjëndrat e qumështit . Femrat e të gjitha llojeve të gjitarëve ushqehen  të vegjëlit e tyre me qumësht , i sekretuar nga gjëndrat e qumështit. Është karakteristikë e tyre qe shumohen me te vegjël.

Gjitarët përfshijnë kafshën më të madhe në planet, balena blu. Lloji i trupit themelor është katërkëmbësh tokësor , por disa gjitarë  janë përshtatur për jetë në det , në ajër , në pemë , nëntokë ose në dy këmbë . Grupi më i madh i gjitarëve, placentalet , ka një placentë , e cila mundëson ushqimin e fetusit gjatë shtatzënisë. Gjitarët variojnë nga madhësia prej 30-40 mm (1.2-1.6 in)lakuriqi i natës deri tek balenat blu në 30 metra (98 ft) . Me përjashtim të pesë llojeve të monotreme(gjitarët që shtrojnë vezë), të gjitha gjitarët moderne lindin të rinj. Shumica e gjitarëve, duke përfshirë gjashtë rendet më të pasur të llojeve , i përkasin grupit placentë. Rendet më të mëdhenj janë brejtësit ,lakuriqt e natës dhe sorikomorfa(hundegjatet dhe aleatët). Tre rendet e ardhshme më të mëdha, janë primatët ( majmunet e medhenj ,majmunët , dhe paramajmunët),Cetartiodaktila (cetacët dhe dythundrakët ), dhe Karnivora ( macet , qentë , fokat, dhe aleatët).

Gjitarët e gjallë janë të ndarë në Yinotheria ( platipusi dhe ekidna ) dhe Theriiformes (të gjitha gjithet e tjera). Ka rreth 5,450 lloje gjitarësh. Në disa klasifikime, gjitarët ekzistues ndahen në dy nënklasa: Prototheria , domethënë rendi Monotremata; dhe Theria, ose infraklasa e Metatheria dhe Eutheria .Marsupialët përbëjnë grupin kurorën e Metatheria, dhe të përfshijë të gjitha metatherians jetojnë si dhe shumë ato të shuar; placentals janë grupi kurorë i Eutherisë. Ndërsa klasifikimi i gjitarëvenë nivelin e familjes ka qenë relativisht e qëndrueshme, disa klasifikime konkurruese në lidhje me nivelet më të larta - nënklasa, infraklasi dhe rendi, sidomos i marsupialëve - shfaqen në literaturën bashkëkohore. Pjesa më e madhe e ndryshimeve reflektojnë përparimet e analizës klasike dhe gjenetikës molekulare . Gjetjet nga gjenetika molekulare, për shembull, kanë nxitur miratimin e grupeve të reja, të tilla si Afrotheria , dhe braktisjen e grupeve tradicionale, të tilla si Insektivora .

Gjitarët përfaqësojnë  Synapsida të gjallë , të cilat së bashku me Sauropsida formojnë kullën Amniota . Paraardhësit e hershëm të gjitarëve ishin spenacodont pelycosaurs , një grup që prodhoi Dimertodonin jo-gjitar . Në fund të periudhës së Karbonifere , ky grup divergjohej nga linja sauropside që çoi në zvarranikët dhe zogjtë e sotëm. Linja që ndjek grupin e rrjedhjes Sphenacodontia ndau disa grupe të ndryshme të sinapsideve jo-gjitarëve - nganjëherë të referuara si zvarranikë si gjitarët - para se të krijonin proto-gjitarët ( Therapsida ) në fillim të epokës së Mesozoikut. Epoka e gjitarëve modern u ngritën në epokën e Paleogjenit dhe Neogjenit të epokës Cenozoic , pas zhdukjes së dinosaurëve jo-avianë dhe kanë qenë midis grupeve mbizotëruese të kafshëve tokësore nga 66 milion vjet më parë deri në ditët e sotme.

Shumica e gjitarëve janë inteligjentë , me disa që kanë trurin e madh, vetëdijesimin dhe përdorimin e mjeteve . Gjitarët mund të komunikojnë dhe të vokalizojnë në mënyra të ndryshme, duke përfshirë prodhimin e ultrazërit , shenjat e parfumit , sinjalet e alarmit , këndimin dhe ekolokacionin . Gjitarët mund të organizohen në shoqëritë e shkrirjes së fizionomisë , haremet dhe hierarkitë , por gjithashtu mund të jenë të vetmuara dhe territoriale . Shumica e gjitarëve janë polygynous , por disa mund të jenë monogame ose polyandrous .

Në kulturën njerëzore, gjitarët e zbutur luajtën një rol të madh në revolucionin neolitik , duke bërë që bujqësia të zëvendësonte gjuetinë dhe grumbullimin e tyre dhe të çonte në një ristrukturim të madh të shoqërive njerëzore me qytetërimet e para . Ata siguruan, dhe vazhdojnë të sigurojnë, energji për transport dhe bujqësi, si dhe mallra të ndryshëm si mishi , produktet e qumështit , leshi dhe lëkura . Gjitarët gjuajnë ose konkurrojnë për sport, dhe përdoren si organizma model në shkencë. Gjitarët janë përshkruar në art që prej paleolitit, dhe shfaqen në letërsi, film, mitologji dhe fe. Defaunation e gjitarëve është nxitur kryesisht nga faktorë antropogjenike, të tilla si gjuetia dhe shkatërrimi i habitateve , edhe pse ka përpjekje për të luftuar këtë.

Rendi i Rodentia (blu), Kiropterave (e kuqe) dhe Sorikomorpa (e verdhë) së bashku përbëjnë mbi 70% të llojeve të gjitarëve.
## Klasifikimi

Klasifikimi i gjitarëve ka qenë përmes disa iteracioneve që Carl Linnaeus fillimisht përcaktoi klasën. Asnjë sistem klasifikimi nuk është pranuar universalisht; McKenna & Bell (1997) dhe Wilson & Reader (2005) ofrojnë përmbledhje të dobishme të kohëve të fundit. "Parimet e klasifikimit dhe klasifikimit të gjitarëve" të George Gaylord Simpson (AMNH Bulletin v. 85, 1945) ofron sistematikë të origjinave dhe marrëdhënieve të gjitarëve që u mësuan në mënyrë universale deri në fund të shekullit të 20-të. Që nga klasifikimi i Simpson, rekordi paleontologjik është rikalibruar, dhe vitet e ndërhyrjes kanë parë shumë debate dhe përparime në lidhje me bazat teorike të vetë sistematizimit, pjesërisht përmes konceptit të ri të klasës . Megjithëse puna në terren gradualisht e bëri klasifikimin Simpson të vjetëruar, ajo mbetet gjëja më e afërt për një klasifikim zyrtar të gjitarëve.

Shumica e gjitarëve, duke përfshirë gjashtë rendet më të pasur të llojeve , i përkasin grupit placentë. Tre urdhra të mëdha në numrin e specieve janë Rodentia :miu,ferrgjati ,kastori ,kapibara dhe gjitarët tjerë brejtje; Chiroptera :lakuriqr e natës; dhe Sorikomorfa :hundgjati ,urithi dhe solenodonsi . Tri rendet e ardhshëm më të mëdhenj, në varësi të skemës së klasifikimit biologjik të përdorur, janë primatët duke përfshirë majmunët e mëdhenj , majmunët dhe lemurët ; Cetartiodaktila përfshirë balenat dhe dythundrakët ; dhe Karnivorave e cila përfshin macet , qentë ,arijnt , nuselalat ,luanët e detit dhe aleatët.  Sipas llojeve të gjitarëve të botës , në vitin 2006 janë identifikuar 5.416 lloje. Këto janë grupuar në 1.219 familje  dhe 29 rende.  Në vitin 2008, Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës(IUCN) përfundoi një Vlerësim Global pesëvjeçar për gjitarët përLista e Kuqe e IUCN , e cila numëronte 5.488 lloje.  Sipas një hulumtimi të botuar në Journal of Mammalogy në vitin 2018, numri i specieve të gjitheve të njohura është 6.495 specie të përfshira 96 ​​kohët e fundit quhen mutje 96.

### Përkufizimet

Fjala " gjitar " është moderne, nga emri shkencor Mammalia i shpikur nga Carl Linnaeus në 1758, që rrjedh nga fjala latine mamma ("gji"). Në një letër me influencë të vitit 1988, Timothy Rowe e përcaktoi Mammalia filogenetikisht si grupin e gjitarëve, që përbëhet nga paraardhësi më i fundit i përbashkët i monotremave të gjalla ( ekidna dhe platipus ) dhe gjitarët therian ( marsupials dhe placentals ) dhe të gjithë pasardhësit e atyre. Ky paraardhës KA jetuar në periudhën Xhurasi, përkufizimi Rowe e përjashton të gjitha kafshët nga më pare në Triasik , pavarësisht nga fakti se fosilet triasike në Haramiyida janë përmendur në gjitar që nga mesi i shekullit të 19-të.  Nëse Mammalia konsiderohet si grup , origjina e saj mund të jetë datë e përafërt si pamja e parë e njohur e kafshëve më të lidhur ngushtë me disa gjitarë ekzistues sesa me të tjerët. Ambondro është më e lidhur ngushtë me monotremes se sa me gjitarët therian ndërsa Amphilestes dhe Amphitherium janë më të lidhur ngushtë me therians; pasi fosilet e të treja gjenerave datojnë rreth 167 milionë vjet më pare në Xhurasikun e Mesme , kjo është një vlerësim i arsyeshëm për paraqitjen e grupit .

### Klasifikimi McKenna / Bell

Në vitin 1997, gjitarët u rishikuan tërësisht nga Malcolm C. McKenna dhe Susan K. Bell, që ka rezultuar në klasifikimin McKenna / Bell. Libri 1.997 e tyre, Klasifikimi i Gjitarët mbi nivelin e specieve ,  është një punë e plotë , marrëdhëniet dhe dukuritë e të gjithë gjitarëve, të gjallë dhe të zhdukur, poshtë nëpër rangun e gjini, edhe pse molekular sfidë gjenetik të të dhënave disa nga grupime të nivelit më të lartë. Autorët punuan së bashku si paleontologë në Muzeun Amerikan të Historisë Natyrore , Nju Jork. McKenna e trashëgoi projektin nga Simpson dhe, me Bell, ndërtoi një sistem hierarkik plotësisht të përditësuar, që mbulonte gjitar të gjallë dhe të zhdukur që pasqyron gjenealogjinë historike të Mammalia.

### Klasifikimi molekular i placentalëve

Studimet molekulare bazuar në analizën e ADN- së kanë sugjeruar marrëdhënie të reja midis familjeve të gjitarëve gjatë viteve të fundit. Shumica e këtyre gjetjeve janë vërtetuar në mënyrë të pavarur nga të dhënat e pranisë / mungesës së retrotranspozon . Sistemet e klasifikimit të bazuara në studimet molekulare zbulojnë tre grupe të mëdha ose linja të gjitarëve të placentës - Afrotheria , Xenarthra dhe Boreoeutheria - të cilat ndryshojnë në Kretakun . Marrëdhëniet midis këtyre tre linjave janë të diskutueshme dhe të tri hipoteza të mundshme të ndryshme janë propozuar në lidhje me atë se cili grup është basal . Këto hipoteza janëAtlantogenata ( Boreoutheria bazale), Epitheria (basal Xenarthra) dhe Exafroplacentalia (Afrotheria bazale).  Boreoutheria nga ana tjetër përmban dy linja kryesore - Euarchontoglires dhe Laurasiatheria .

Vlerësimet për kohët e divergjencës midis këtyre tri grupeve placentë variojnë nga 105 deri në 120 milion vjet më parë, varësisht nga lloji i ADN-së që përdoret (si bërthamore ose mitokondriale ) dhe interpretime të ndryshme të të dhënave paleogeografike .

Kladogram më sipër është bazuar në Tarver et al . (2016)

### molekular

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Mammalia** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Monotremata |
|  |
| Theria |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
marsupialia |
|  |
| Placentalia |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Atlantogenata |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Afrotheria |
|  |
|  |
Xenarthra |
|  |

 |
|  |
| Boreoeutheria |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Euarchontoglires |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Euarchonta |
|  |
|  |
Glires |
|  |

 |
|  |
| Laurasiatheria |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Eulipotyphla |
|  |
| Scrotifera |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Chiroptera |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Cetartiodactyla |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Perissodactyla |
|  |
| Ferae |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Pholidota |
|  |
|  |
Carnivora |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

Kladogrami i bazuar në Tarver *et al*. (2016)

**Grupi I: Afrotheria Dega Afroinsectiphilia
	+ Rendi Makroskelidea: hundgjatet elefant (Afrika)
	+ Rendi Afrosoricida: tenreket dhe urithi i arte (Afrika)
	+ Rendi Tubulidentata: aardvarku (Afrika e Jugut deri ne Sahara)
* Dega Paenungulata
	+ Rendi Hirakoidea: hiraksi ose dasiesi (Afrika, Arabia)
	+ Rendi Proboshidea: elefantet (Afrika,Azia Juglindore)
	+ Rendi Sirenia: dugongu and lamantinet (kosmopolitan tropikal)

**Grupi II: Xenarthra Rendi Pilosa: pertacet dhe milingonangrenesit (notropikal)
* Rendi Cingulata: armadillot and kushurijnte e zhdukur (Amerikat)

**Grupi III: Boreoeutheria **Dega: Euarchontoglires (Supraprimates)**
	+ Mbirendi Euarchonta
		- Rendi Skandentia: hundegjatet e pemeve (Azia Juglindore ).
		- Rendi Dermoptera: lemuret fluturues or kolugoset (Azia Juglindore)
		- Rendi Primates: lemuret, loridet, majmunet, majmunet e medhenj, njerzit (kosmopolitan)
	+ Mbirendi Glires
		- Rendi Lagomorfa: pikat, lepujt, haretet (Euroazi, Arikë, Amerikë)
		- Rendi Rodentia: brejtesit (kozmopolitanë)
* **Dega Laurasiatheria**
	+ Rendi Eulipotifla: hundegjatet, iriqet, urithet, solenodonet
	+ Dega Ferungulata
		- Dega Cetartiodaktila
			* Rendi Cetacea: balenat, delfinët and marsuinët
			* Rendi Artiodaktila: dythundraket, perfshijne derrat, hipopotami, devete, gjirafa, dreri, antelopa, lopa, delja, dhite
		- Dega Pegasoferae
			* Rendi Kiroptera: lakuriqet e natës (kozmopolitanë)
			* Dega Zooamata
				+ Rendi Perisodaktila:njethundraket, perfshinje kuajt, gomeret, zebrat, tapiret dhe rinocerontet
				+ Dega Ferae
					- Rendi Folidota: pangolinet(Afrika, Azia Jugore)
					- Rendi Karnivora: karnivoret (kosmopolitan), perfshinje macet dhe qente

## Evolucioni

### Origjina

Synapsida , një kullë që përmban gjitarët dhe të afërmit e tyre të zhdukur, filloi gjatë nën periodit Pennsylvanian (~ 323 milion deri në 300 milionë vjet më parë), kur u ndanë nga linjat e zvarranikëve dhe avianëve. Gjitarët e grupit Crown evoluan nga mammaliaforms më parë gjatë Xhurasikut .

Struktura origjinale e kafkës synapsid përmban një hapje të përkohshme prapa orbitave , në një pozicion mjaft të ulët në kafkë (e djathta e poshtme në këtë imazh). Kjo hapje mund të ketë ndihmuar në mbajtjen e muskujve të nofullës së këtyre organizmave, të cilat mund të kishin rritur forcën e tyre të ashpër.
### Evolucioni nga amniotesët

Vertebrorët e parë plotësisht tokësorë ishin amniotes . Ashtu si paraardhësit e tyre tetrapodë amfibë , ata kishin mushkëri dhe gjymtyrë. Sidoqoftë vezët amniotike kanë membranë të brendshme që lejojnë embrionin në zhvillim që të marrë frymë, por të mbajë ujë. Prandaj amniotët mund të vendosin vezë në tokë të thatë, ndërsa amfibët në përgjithësi kanë nevojë të vendosin vezët e tyre në ujë.

Me sa duket, amniotët e parë u ngritën në nënperiudhën e Pensilvanisë të Karboniferes . Ata zbritën nga tetrapodët më të hershëm reptiliomorph amfib,të cilat jetonin në tokë që tashmë ishte e banuar nga insektet dhe invertebrorët e tjerë, si dhe fernat , myshqet dhe bimët e tjera. Brenda pak milion viteve, dy linja të rëndësishme amniote u bënë të dallueshme: synapsidet , të cilat më vonë do të përfshinin paraardhësin e përbashkët të gjitarëve; dhe sauropsids , të cilat tani përfshijnë breshkat ,hardhucat , gjarpërinjtë ,krokodilët, dinosaurët dhe zogjtë . Synapsidet kanë një vrimë të vetme ( fenestra e përkohshme) e ulët në çdo anë të kafkës. Një grup synapsid, pelikosaurs , përfshinte kafshët më të mëdha dhe më të ashpra të Permianit të hershëm .  Synapsidet jo-mamore quhen nganjëherë "zvarranikët si gjitarët".

Therapsidët , një grup i synapsideve, zbritën nga pelikosaurët në Permianin e Mesme, rreth 265 milionë vjet më parë, dhe u bënë vertebrorët dominues të tokës.  Ato ndryshojnë nga eupelikosaurët basal në disa tipare të kafkës dhe nofullave, duke përfshirë: kafka më të mëdha dhe incisorë të barabartë në madhësi në therapsid, por jo për eupelikosaurët.  Linja terapeutike që çoi në gjitarë shkoi nëpër një seri fazash, duke filluar me kafshë që ishin shumë të ngjashme me paraardhësit e tyre të pelikusurët dhe duke përfunduar me cynodontes probainognatiane , disa prej të cilave lehtë mund të gaboheshin për gjitarët. Këto faza u karakterizuan nga:

* Zhvillimi gradual i një shije boni sekondare .

* Progresi drejt një qëndrimi të drejtë të gjymtyrëve, që do të rriste qëndrueshmërinë e kafshëve duke shmangur detyrimin e Carrier . Por ky proces ishte i ngadalshëm dhe i çrregullt: për shembull, të gjitha terapitë herbivore jo-amtare formonin gjymtyrë (disa forma të vonshme mund të kenë pasur gjysmën e gjymtyrëve të pasme); Terapsidët mishngrënës me permian kishin forelimbs të shtrirë, dhe disa nga ata të Permianit të vonë kishin gjithashtu gjumtyrët të gjysmëzuara. Në fakt, monotremet moderne kanë ende gjymtyrë gjysmë të gjata.

* Dentary gradualisht u bë kockave kryesor e nofullës së poshtme e cila, nga ana e Triasik, përparuar në drejtim të nofullës plotësisht gjitarëve (të ulët të përbërë vetëm nga dentary) dhe veshit të mesëm (i cili është i ndërtuar nga kockat që janë përdorur më parë për të ndërtuar nofullat e zvarranikëve).

### Gjitarët e parë

Ngjarja e Permian-Triasik për zhdukje rreth 252 milionë vjet më parë, e cila ishte një ngjarje e zgjatur për shkak të akumulimit të disa pulseve të zhdukjes, përfundoi dominimin e therapsideve mishngrënëse. Në fillim të Triasikut, mishngrënësit më të mëdhenj tokësor janë marrë përsipër nga archosaurs  i cili, gjatë një periudhë të zgjatur (35 milion vjet), erdhi për të përfshirë crocodylomorphs ,  e Pterosaurs dhe dinosaurët;  megjithatë, cynodonts të mëdha si Trucidocynodon dhe traversodontidsende zënë me madhësi të mëdha mishngrënës. Nga Xhurasiku, dinozaurët kishin ardhur për të dominuar.

Gjitarët e parë (në kuptimin e Kempit) u shfaqën në Epokën e Tretë Triasike (rreth 225 milionë vjet më parë), 40 milionë vjet pas therspive të para. Ata ishin krijesa nate  që kërkonin  insektet e natës nga mesi i Jurasikut e tutje;  për shembull, ishte një i afërt i gjitarëve të vërtetë që kishte përshtatje për not, gërmime dhe peshkim.  Shumica, nëse jo të gjitha, mendohet se kanë jetuar në errësir  , duke përbërë shumicën e tipareve tipike të gjitarëve. Pjesa më e madhe e specieve të gjitarëve që ekzistonin në epokën mesozoike ishin multituberkulatat, eutrikonodontët dhe spalacotheriids. Më të hershme të njohur metatherian është Sinodelphys , jetuar rreth 125 milionë-vjet në Kretakun, zbuluar në argjilor të Kinës verilindore Provincës Liaoning . Fosili është pothuajse i plotë dhe përfshin tufa leshi dhe prerje të indeve të buta.

Rivendosja e Juramaia sinensis , më i vjetër i njohur i Eutherian (160 Mya)
Fosili më i vjetër i njohur mes Eutherisët ("gjitarët e vërtetë") është Xhuramaia , ose "nëna xhurasike nga Kina", e datuar 160 milion vjet më parë në Xhurasikun e vonë.  Një i afërm egjiptian , Eomaia , i datuar 125 milion vjet më parë në Kretakun e hershëm, posedonte disa veçori të përbashkëta me marsupialet, por jo me placentalet, dëshmi se këto veçori ishin të pranishme në paraardhësin e fundit të përbashkët të të dy grupeve por më vonë u humbën në linjën e placentës.  Në veçanti, kockat epipubike shtrihen përpara nga legeni. Këto nuk gjenden në asnjë placentë modern, por ato gjenden në marsupiale, monotremi, gjitarë të tjerë joplacentan dhe Ukhatherium, një kafshë e hershme e Kretakut në rendin eutherian Asioryctitheria . Kjo vlen edhe për multituberkulatet.  Ata janë me sa duket një tipar stërgjyshor, i cili më pas u zhduk në linja. Këto kocka epipubike duket se funksionojnë duke forcuar muskujt gjatë locomotion, duke zvogëluar sasinë e hapësirës që paraqitet, të cilat placentalet kërkojnë të përmbajnë fetusin e tyre gjatë periudhave të shtatëzanisë. Një dalje e ngushtë e legenit tregon se të rinjtë ishin shumë të vegjël në lindje dhe prandaj shtatzënia ishte e shkurtër, si në marsupialet moderne. Kjo tregon se placenta ishte një zhvillim i mëvonshëm.

Një nga monotremet më të hershme të njohura ishte Teinolophos , i cili jetonte rreth 120 milionë vjet më parë në Australi.  Monotremeat kanë disa tipare që mund të trashëgohen nga amniotes origjinale, të tilla si grykë e njëjtë për të urinuar, për të zbrazur dhe për të riprodhuar ( cloaca ) - siç bëjnë edhe hardhucat dhe zogj - dhe ata hedhin vezë të lëkurës dhe të pakalifikuara.

### Shfaqjet më të hershme të karakteristikave

Kortrogoza , fosilet e të cilëve datojnë nga rreth 195 milionë vjet më parë, në fillim të Xhurasikut, siguron dëshminë e parë të qartë të një nyje në nofulla të formuar vetëm nga eshtrat squamosale dhe dentare; nuk ka hapësirë ​​në nofullën e artikut, një kockë e përfshirë në nofullat e të gjitha sinapsideve të hershme.

Fosili i Thrinaksodonit në Muzeun Kombëtar të Historisë Natyrore
Dëshmia më e hershme e qartë e flokëve apo leshit është në fosilet e Castorocauda dhe Megaconus , nga 164 milion vjet më parë në mes të Xhurasikut. Në vitet 1950, u sugjerua që foramina (kapsulat) në maxillë dhe prekxilë (kockat në pjesën e përparme të nofullës së sipërme) të cynodonts ishin kanale që furnizonin enët e gjakut dhe nervat në vibrisa ( mustaqe ) dhe kështu ishin dëshmi e flokëve ose gëzofit; ajo së shpejti u vuri në dukje, megjithatë, se foramina jo domosdoshmërisht tregojnë se një kafshë kishte vibrissae, si hardhucë moderne Tupinambis ka foramina që janë pothuajse identike me ato që gjenden në cyndont nonmammalian Thrinaxodon. Burime popullore, megjithatë, vazhdojnë t'i atribuojnë mustaqe për Thrinaxodonin . Studimet mbi coprolitëve të permianë sugjerojnë se synapsidat jo-gjitarë të epokës tashmë kanë leshë, duke vendosur evolucionin e qimeve ndoshta deri më tani si dicynodonts .

Kur endothermy parë u shfaq në evolucionin e gjitarëve është e pasigurt, edhe pse në përgjithësi është rënë dakord të ketë parë evoluar në therapsids jo-gjitarëve . Monotremet moderne kanë temperatura më të ulëta të trupit dhe norma më të ndryshueshme metabolike se marsupialët dhe placentalet por ka dëshmi se disa nga paraardhësit e tyre, ndoshta duke përfshirë paraardhësit e therenave, mund të kenë pasur temperatura të trupit si ato të moderne. Po kështu, disa therianë modernë si afrotherët dhe xenartransët kanë zhvilluar së dyti temperature të ulëta të trupit.

Evolucioni i gjymtyrëve të ngritur në gjitarë nuk është i plotë - monotremet e gjallë dhe fosile kanë gjymtyrë të shtrirë. Pozicioni parasagittal (i pandjeshëm) i gjymtyrëve shfaqet diku në Xhurasikun e vonë ose Kretakun e fillim; ajo gjendet në Eomaia eutherian dhe Sinodelphys metatherian , të dy datuar 125 milion vjet më parë. Kockat epipubike , një tipar që ndikoi fort në riprodhimin e shumicës së kockave të gjitarëve, fillimisht gjenden në Tritylodontidae , duke sugjeruar se kjo është një synapomorphy mes tyre dhe mammaliformes . Ata janë të gjithëpranishëm në mammaliformes jo-placentare, edhe pse Megazostrodon dhe Erythrotherium duket se kanë munguar ato.

Është sugjeruar që funksioni fillestar i laktacionit ( prodhimi i qumështit ) ishte që vezët të mbaheshin të lagura. Pjesa më e madhe e argumentit është e bazuar në monotremes, gjitarët e vezëve.

### Ngritja e gjitarëve

Gjitarët Therian mori përsipër afatmesme deri në shkallë të mesme ekologjike në Cenozoic , pas ngjarjes zhdukjes Kretak-Paleogene rreth 66 milion vjet më parë zbrazur hapësirë ekologjike dikur mbushur nga dinosaurët jo-shpendeve dhe grupeve të tjera të zvarranikëve, si dhe të tjera të ndryshme grupeve të gjitarëve,  dhe iu nënshtrua një rritje eksponenciale në madhësinë e trupit ( megafauna ).  Pastaj gjitarët u shpërndan shumë shpejt; si zogjtë ashtu dhe gjitarët tregojnë një rritje eksponenciale në diversitet.

Studimet molekulare pilogenetik fillimisht sugjeruan se shumica e rendeve placental u divergruan rreth 100 deri 85 milion vjet më parë dhe se familjet moderne u shfaqën në periudhën ngaEoceni I vonë përmes Miocene . Megjithatë, nuk ka pasur fosile placentale para fundit të Kretakut. Fosilet më të hershme të padiskutueshme të placentave vijnë nga Paleoceni i hershëm , pas zhdukjes së dinosaurëve.  Në veçanti, shkencëtarët kanë identifikuar një kafshë të hershme Paleocene të quajtur Protungulatum donnae si një nga gjitarët e parë placentë.Megjithatë ajo është riklasifikuar si një eutherian jo-placentar. Rikalibrimet e niveleve të diversitetit gjenetik dhe morfologjik kanë sugjeruar një origjinë për placentale, dhe një origjinë Paleocene për shumicën e klasave moderne.

Paraardhësi më i hershëm i njohur i primateve është  Archicebus  nga rreth 55 milionë vjet më parë.  Ky primat i vogël peshonte 20-30 gramë (0.7-1.1 ons) dhe mund të përfshinte brenda një pëllëmbë njeriu.

## Anatomia dhe morfologjia

### Karakteristikat dalluese

Speciet e gjitarëve të gjallë mund të identifikohen nga prania e gjëndrave të djersës , duke përfshirë ato që janë të specializuar për të prodhuar qumësht për të ushqyer të rinjtë e tyre.  Megjithatë, në klasifikimin e fosileve duhet të përdoren veçori të tjera, meqë gjëndrat e indeve të buta dhe shumë karakteristika të tjera nuk janë të dukshme në fosile.

Shumë tipare të përbashkëta nga të gjithë gjitarët e gjallë u shfaqën midis anëtarëve më të hershëm të grupit:

* **Nofulla**- Dental (kocka e ulët e nofullës, e cila mban dhëmbët) dhe squamos(njëkockë evogël kraniale ) takohen për të formuar nyjen. Në shumicën e gnathostomes , duke përfshirë hershme therapsids , e përbashkët përbëhet nga kyçeve (një kockë të vogël në pjesën e prapme të nofullën e poshtme) dhe katrorin (një kockë të vogël në pjesën e prapme të nofullës së sipërme).

* **Veshit të mesëm** - Tek gjitarët  është krijuar një daulle e veshit me një zinxhir prej tre eshtra, të Malleus , të incus dhe stapes . Ancestrally, malleus dhe incus rrjedhin nga kockat  dhe katrorë që përbënin lidhjen e nofullës së terapive të hershme.

* **Zëvendësimi i dhëmbëve** - Dhëmbët zëvendësohen një herë ose (si në balenën e dhëmbëzuar dhe brejtësit  ) jo fare, në vend që të zëvendësohen vazhdimisht gjatë gjithë jetës.

* **Smalt prismat** - Veshje e smaltit në sipërfaqen e një dhëmbi përbëhet nga prizma, struktura të forta dhe të shtabeve që shtrihen nga dentina deri në sipërfaqen e dhëmbit.

* **Ocipitale** - Dy kopsat në bazën e kafkës përshtaten në vertebrën më të lartë të qafës ; shumica e tetrapodëve të tjerë, në të kundërt, kanë vetëm një dorezë të tillë.

Për pjesën më të madhe, këto karakteristika nuk ishin të pranishme në paraardhësit triasikë të gjitarëve. Pothuajse të gjitha mammaliaformat posedojnë një kockë epipublike, me përjashtim të placentave moderne.

### Sistemet biologjike

Mushkëritë e rakunit duke u fryrë.
Shumica e gjitarëve kanë shtatë rruaza të qafës (kockat në qafë), duke përfshirë lakuriqt e natës , gjirafat , balenat dhe njerëzit . Të gjitha trurin e gjitarëve posedojnë një neokorteks , një rajon i trurit unik për gjitarët.

Në mushkëritë e gjitarëve janë paralele dhe të gërryer. Fryma arrihet kryesisht me diafragmën , e cila ndan gjoksin nga zgavra e barkut, duke formuar një konveks kube në gjoks. Kontraktimi i diafragmës rrafshon kupolën, duke rritur volumin e zgavrës së mushkërive. Ajri futet nëpër zgavrat e gojës dhe të hundës, dhe udhëton nëpër laring, trak dhe bronke , dhe zgjeron alveolit . Zbutja e diafragmës ka efekt të kundërt, duke zvogëluar volumin e zgavrës së mushkërive, duke shkaktuar që ajri të shtyhet nga mushkëritë. Gjatë ushtrimit, të barkut  , duke rritur presionin mbi diafragmë, të cilat forcat ajrore jashtë të shpejtë dhe më me forcë. Brinjë  kafaz është në gjendje të zgjerojë dhe të kontraktojë zgavrën e gjoksit përmes veprimit të muskujve të tjerë të frymëmarrjes. Rrjedhimisht, ajri thithen ose largohen nga mushkëritë, gjithmonë duke lëvizur poshtë gradientit të saj të presionit.  Ky lloj i mushkërive është i njohur si një mushkëri shakull për shkak të ngjashmërisë së saj për të farkëtarit shakullën .

Modelet didaktike e zemrës së gjitarëve
Zemra e gjitarëve ka katër dhome, dy atri të sipërm , dhomat e pritjes, dhe dy ventrikula të ulëta , dhomat e shkarkimit.  Zemra ka katër valvola, të cilat i ndajnë dhomat e saj dhe siguron rrjedhjen e gjakut në drejtimin e duhur përmes zemrës (parandalimin e rrjedhjes). Pas shkëmbimit të gazit në kapilarët e mushkërive (enët e gjakut në mushkëri), gjaku i pasur me oksigjen kthehet në atrium të majtë nëpërmjet një prej katër venave pulmonare. Gjaku rrjedh pothuajse vazhdimisht në atrium, i cili vepron si dhomë marrëse, dhe nga këtu nëpërmjet një hapjeje në barkun e majtë. Shumica e gjakut rrjedh pasive në zemër ndërkohë që të dyja atria dhe ventricles janë të relaksuar, por në fund të periudhës së relaksimit ventrikular , atrium i majtë do të kontraktohet, duke pompuar gjakun në ventrikull. Zemra gjithashtu kërkon ushqyesve dhe oksigjenin e gjetur në gjak, si muskujt e tjerë, dhe furnizohet nëpërmjet arterieve koronare .

Sistemi integrues është i përbërë nga tre shtresa: epidermë e jashtme , dermis dhe hipodermë . Epidermi zakonisht është 10-30 qeliza të trasha; funksioni i tij kryesor është të sigurojë një shtresë të papërshkueshme nga uji. Qelizat e saj më të largëta humbasin vazhdimisht; qelizat e saj më të ulëta janë vazhdimisht të ndara dhe shtyjnë lart. Shtresa e mesme, dermis, është 15 deri në 40 herë më e trashë se epidermisa. Dermis përbëhet nga shumë komponente, të tilla si strukturat me kocka dhe enët e gjakut. Hipodermi përbëhet nga indi dhjamor , i cili përmban lipide dhe siguron zbutje dhe izolim. Trashësia e kësaj shtrese ndryshon shumë nga speciet në specie;gjitarët detar kërkojnë një hypodermis të trashë ( dënesë ) për izolimin, dhe balena drejtë të ketë dënesë thickest në 20 inç (51 cm).  Edhe pse kafshët e tjera kanë veçori të tilla si mustaqe, pupla , kalldrëmë ose qerpikë që ngjajnë sipërfaqësisht, asnjë kafshë tjetër përveç gjitarëve nuk ka flokë . Kjo është një karakteristikë përfundimtare e klasës. Megjithëse disa gjitarë kanë shumë pak, ekzaminimi i kujdesshëm zbulon karakteristikat, shpesh në pjesët e panjohura të trupave të tyre.

Carnasials (dhëmbët në pjesën e pasme të gojës) e Insectivoroit protelit me kresht  (majtas) vs ajo e një ujku gri(djathtas) i cili konsumon hebrivor të mëdhenj
Gjitarët kanë zhvilluar një gamë të larmishme të strukturave fizike për të lehtësuar konsumin e materialit bimor . Për të thyer indet e bimëve të paprekura, gjitarët kanë zhvilluar struktura që pasqyrojnë preferencat e tyre të të ushqyerit. Për shembull, frugivores (kafshët që ushqehen kryesisht me fruta) dhe bimëve barishtore që ushqehen me gjethe të butë kanë dhëmbë të ulët kurorë të specializuar për bluarjen e gjetheve dhe fara . Kafshët kullotëse që kanë tendencë për të ngrënë kollona të forta, me silicë të butë, kanë dhëmbë të lartë kurorë, të cilët janë të aftë të bluajnë indet e bimëve të forta dhe të mos veshin aq shpejt sa dhëmbët me kurorë të ulët.  Shumica e gjitarëve mishngrënës kanë dhëmbë me formë carnasiali  (me gjatësi të ndryshme në varësi të dietës).

Stomaku I Artiodaktilëve është i ndarë në katër seksione: rumania , retikula , omasumi dhe abomasumi(vetëm ruminuesit kanë një rumen). Pas konsumimit të materialit bimor, ajo përzihet me pështymën në rumaninë dhe retikulumin dhe ndahet në material të ngurtë dhe të lëngët. Të ngurta grumbullojnë sëbashku për të formuar një bolus (ose shtazë ), dhe është rigurgituar. Kur bolusi hyn në gojë, lëngu është shtrydhur me gjuhë dhe gëlltitet përsëri. Ushqimi i zhytur kalon në rumen dhe retikulumin ku mikrobet celuloze ( bakteret , protozoa dhe kërpudhat ) prodhojnë celulazë , e cila është e nevojshme për të prishur celulozën në bimë.Perisodaktilët, në kontrast me ripërtypjen, ushqim tretet që ka lënë stomak në një cecum zgjeruar , ku është fermentuar nga bakteret. Karnivorat ka një stomak të thjeshtë të përshtatur kryesisht për të tretur mishi, në krahasim me sistemet e përpunuara të tretjes së kafshëve barishtore, të cilat janë të nevojshme për të prishur fibra bimore të vështira dhe komplekse. Caecum është ose mungon apo të shkurtër dhe të thjeshtë, dhe zorrë nuk është sacculated ose shumë më të gjerë se sa zorrë e vogël.

Veshka e gjedhit
Sistemi i sekretoreve të gjitarëve përfshin shumë komponente. Ashtu si shumica e kafshëve të tjera të tokës, gjitarët janë ureotelik , dhe konvertojnë amoniakun në urin , e cila bëhet nga mëlçia si pjesë e ciklit urinor.Bilirubin , një produkt të mbeturinave rrjedh nga qelizat e gjakut , është e kaluar përmes biliare dhe urinës me ndihmën e enzimave excreted nga mëlçia.  Kalimi i bilirubinës përmes vezës përmes traktit të zorrëve i jep feces gjitarëve një ngjyrosje të dallueshme ngjyrë kafe.  Karakteristikat dalluese të veshkës së gjitarëve përfshijnë praninë e legenit të veshkave dhe piramidave renale , si dhe të një lëvore të dallueshme dhe medulla , e cila është për shkak të pranisë së sytheve zgjatur të Henle . Vetëm veshka e gjitarëve ka një formë të fasule, edhe pse ekzistojnë disa përjashtime, të tilla si veshkat renale të shumëfishta të lopëve , cetaceve dhe arinjve. Shumica e gjitarëve të rritur të placentës nuk kanë gjurmë të mbetur të koloacës . Në embrion, cloaca embrionale ndahet në një rajon të poshtme që bëhet pjesë e anusit dhe një rajon i mëparshëm që ka fate të ndryshme në varësi të seksit të individit: në femra, ajo zhvillohet në holl që merr uretrën dhe vaginën , ndërsa tek meshkujt formon tërësinë e uretrës penile . Sidoqoftë,  urithi i artë dhe disa hundgjat mbajnë një kiloakë si të rritur.  Në marsupials, traktin gjenital është i ndarë nga anusi, por një gjurmë e cloaca origjinale mbetet jashtë.  Monotremes, që përkthehet nga greqishtja në "vrimë të vetme", kanë një klauzolë të vërtetë.

### Prodhimi i zërit

Një diagram i sinjaleve tejzanor të emetuar nga një lakuriq nate, dhe jehona nga një objekt i afërt
Ashtu si në të gjitha tetrapodët e tjerë, gjitarët kanë një laring që mund të hapet shpejt dhe afër për të prodhuar tinguj, dhe një trak vokal supralaringeal që filtron këtë tingull. Mushkëritë dhe muskujt përreth sigurojnë rrjedhën e ajrit dhe presionin e kërkuar për të fonuar . Laringu kontrollon katranin dhe volumin e zërit, por forca që mushkëritë bëjnë për të nxjerrë gjithashtu kontribuon në volumin. Gjitarët më primitivë, të tillë si ekidna, mund të fërshëllejnë, pasi tingulli arrihet vetëm nëpërmjet daljes përmes një laringu të mbyllur pjesërisht. Gjitarët e tjerë fonojnë duke përdorur folda vokale, në krahasim me kordat vokale të shikuara në zogjtë dhe zvarranikët. Lëvizja ose tendosja e foldave vokale mund të rezultojë në shumë tinguj si ulëritës . Gjitarët mund të ndryshojnë pozicionin e laringut, duke i lejuar ata të marrin frymë përmes hundës duke gëlltitur përmes gojës dhe për të formuar tinguj me gojë dhe hundë ; Tingujt e hundës, siç është zhurma e qenit, në përgjithësi janë tinguj të butë, dhe tingujt me gojë, si një lehje qeni, përgjithësisht janë me zë të lartë.

Disa gjitarë kanë një laring të madhe dhe kështu një zë të ulët, domethënë lakuriqi i natës me kokë me çekan ( Hypsignathus monstrosus ), ku laringu mund të marrë tërësinë e zgavrës së kraharorit duke shtyrë mushkëritë, zemrën dhe trakën në bark .Prodhimi i infrasound është e mundur në disa gjitarë të tillë si elefanti afrikan ( Loxodonta spp.) Dhe balenat. Gjitarët e vegjël me laring të vogël kanë aftësinë për të prodhuar ultratinguj , të cilat mund të zbulohen me anë të modifikimeve në veshun e mesëm dhe koçle . Ultrazërit janë të padëgjueshëm për zogjtë dhe zvarranikët, të cilat mund të kenë qenë të rëndësishme gjatë Mesozoikut, kur zogjtë dhe zvarranikët ishin grabitqarët dominues. Ky kanal privat përdoret nga disa brejtës në, për shembull, komunikimin nënë-pup, dhe nga lakuriq nate kur ekolokatizojn. Balenat e dhëmbëzuara gjithashtu përdorin ekolokacionin, por, në krahasim me membranën vokale që shtrihet lart nga folds vokal, ata kanë një pjepër për të manipuluar tingujt. Disa gjitarë, domethënë primatët, kanë çanta ajri të bashkangjitur në laring, të cilat mund të funksionojnë për të ulur rezonancat ose për të rritur volumin e zërit.

### Gëzofi

Ferrgjatët përdorin gjembat e tyre për mbrojtje.
Leshi i gjitarëve ka shumë përdorime për mbrojtjen, qëllimet ndijore, hidroizolimin dhe maskimin, me përdorimin primar që është thermoregulation. Llojet e flokëve përfshijnë qimet, të cilat mund të hiqen pas arritjes së një gjatësi të caktuar; vibrissae, të cilat janë flokë shqisore dhe janë më së shumti mustaqe;flokët , e cila përbëhet nga qime roje;gjembat , të cilat janë një lloj i flokëve të ashpra për të përdorur për mbrojtje , për shembull,ferrgjati ; shpohet, të cilat janë qime të gjata zakonisht të përdorura në sinjale vizuele, të tilla si mana e një luani; velli, shpesh i quajtur "poshtë lesh", i cili insulon gjitarët e porsalindur; dhe leshie e cila është e gjatë, e butë dhe shpesh kaçurrel. Gjatësia e flokut është e papërfillshme në termoregulimin, pasi disa gjitarë tropikalë, si për shembull përtaci, kanë të njëjtën gjatësi gjërash leshi si disa gjitarë arktik, por me izolim më pak; dhe, anasjelltas, gjitarët tjerë tropikale me flokë të shkurtër kanë të njëjtën vlerë izoluese si gjitarët arktik. Dendësia e leshit mund të rrisë vlerën e izolimit të një kafshe, dhe gjitarët arktikë veçanërisht kanë lesh të dendur; për shembull,bualli i myshkut ka qime gërryese që janë 30 cm, si dhe një thëngjill i dendur, i cili formon një shtresë hermetike, duke i lejuar ata të mbijetojnë në temperatura prej -40 ° C (-40 ° F). Disa gjitarë të shkretëtirave, të tilla si devetë, përdorin lesh të dendur për të parandaluar nxehtësinë e diellit nga arritja e lëkurës së tyre, duke lejuar që kafsha të qëndrojë e ftohtë; një lesh deveje mund të arrijë në 70 ° C (158 ° F) gjatë verës, por lëkura qëndron në 40 ° C (104 ° F).  Gjitarët ujorë , anasjelltas, thithin ajrin në gëzofin e tyre për të ruajtur nxehtësinë duke e mbajtur lëkurën të thatë.

Lëkura e leopardit siguron maskim,e cila duhet pë t’u fshehur kur gjuan.
Lëkura e gjitarëve janë të ngjyrosura për një sërë arsyesh, presionet kryesore selektive duke përfshirë maskimin , përzgjedhjen seksuale , komunikimin dhe proceset fiziologjike siç është rregullimi i temperaturës. Kamouflazhi është një ndikim i fuqishëm në një numër të madh të gjitarëve, pasi ajo ndihmon për të fshehur individë nga grabitqarët apo pre.  Aposematism , duke paralajmëruar grabitqarët e mundshme, është shpjegimi më i mundshëm i qime zi dhe bardhë e shumë gjitarë të cilat janë në gjendje për të mbrojtur veten e tyre, të tilla si vjedulla e mjaltit të fuqishme dhe agresive  .  Në gjitarët arktik dhe subarkik të tillë si dhelpra arktike (Alopex lagopus ),lemingu ( Lemus lemus ), stoati ( Mustela erminea ), dhe lepuri i dëborës( Lepus americanus ), ndryshimi sezonal ngjyrë mes kafe në verë dhe të bardhë në dimër është nxitur kryesisht nga maskimi.  Dallimet në ngjyrën e palltove femra dhe meshkuj mund të tregojnë nivelet e ushqyerjes dhe të hormoneve, të rëndësishme në përzgjedhjen e meshkujve.  Disa gjitarë arboreal, veçanërisht primatët dhe marsupialët, kanë hije të lëkurës vjollce, jeshile ose blu në pjesë të trupave të tyre, duke treguar një avantazh të veçantë në habitatin e tyre kryesisht mbi pemë për shkak të evolucioni konvergjent .  Ngjyrosja e gjelbër e përtacave, megjithatë, është rezultat i një marrëdhënieje simbiotike me algat .  Ngjyra e veshjes ndonjëherë është seksualisht dimorfike , si në shumë specie primatësh . Ngjyra e veshjes mund të ndikojë në aftësinë për të mbajtur ngrohjen, varësisht se sa drita reflektohet. Gjitarët me një shtresë me ngjyrë të errët mund të thithin më shumë nxehtësi nga rrezatimi diellor dhe të qëndrojnë më të ngrohtë, dhe disa gjitarë të vegjël. Leshi i bardhë, pa pigment i gjitarëve arktik, si ariu polar, mund të pasqyrojë më shumë rrezatim diellor direkt në lëkurë.

### Sistemi riprodhues

Fëmijët e dhive qëndrojnë me nënën e tyre derisa të rriten.
Gjendja stërgjyshore për riprodhimin e gjitarëve është lindja e relativisht e pazhvilluar, qoftë nëpërmjet një periudhe të drejtpërdrejtë jetësore ose një periudhe të shkurtër si vezë të buta. Kjo ka të ngjarë për shkak të faktit se trupi nuk mund të zgjerohej për shkak të pranisë së kockave epipubike . Demonstimi më i vjetër i këtij stili riprodhues është me Kayentatherium , i cili prodhoi perinatat e pazhvilluara , por me madhësi shumë më të larta të mbeturinave se çdo gjitar modern, 38 ekzemplarë. Në gjitarët e placentës ndodhi një ndryshim rrënjësor, konvertimi i epipubikut në eshtrat gjenitale të barkut ose humbja e plotë; kjo lejoi që trupi të jetë në gjendje të zgjerohet dhe kështu të prodhojë pasardhës të zhvilluar.

Në meshkuj , penisi përdoret si për urinim ashtu edhe për copulim. Në varësi të specieve, një mbledhje mund të nxitet nga rrjedhja e gjakut në indet vaskulare, spongy ose me veprim muskulor. Një penis mund të mbahet në një mbështjellje kur nuk ngrihet, dhe disa placentale gjithashtu kanë një kockë penisi ( baculum ). Marsupialët zakonisht kanë penis pirun, ndërsa penisi monotreme në përgjithësi ka katër krerë me vetëm dy funksione. Testikujt e shumicës së gjitarëve të zbresë në scrotume e cila është zakonisht prap më në penis, por shpesh është e mëparshëm tek marsupialët. Gjitarët femra në përgjithësi kanë një klitoris , labia majora dhe labia minoranë pjesën e jashtme, ndërsa sistemi i brendshëm përmban çiftuar oviducts , 1-2 uteri , 1-2 cervices dhe një vaginë . Marsupitët kanë dy vagina anësore dhe një vaginë mediale. "Vagina" e monotremes kuptohet më mirë si një "sinus urogenital". Sistemet e mitrës së gjitarëve të placentës mund të ndryshojnë në mes të një dupleks, a ka dy uteri dhe cervices të cilat hapen në vaginë, një bipartit, dy brirë mitër kanë një qafë të mitrës të vetme që lidhet me vaginën, një bicornuate, e cila përbëhet prej dy mitra që janë të lidhur distally.Shumica e gjitarëve janë të gjallë , duke lindur të jetojnë të rinj. Megjithatë, pesë llojet e monotreme, platipus dhe katër lloje të ekidna, vë vezë. Monotremet kanë një sistem përcaktimi seksual të ndryshëm nga ai i shumicës së gjitarëve të tjerë.  Në veçanti, kromozomet e seksit të një platipusi janë më shumë si ato të një pule sesa ato të një gjitari therian.

Kanguri i pemëve i Matschie me të rinj në qese
Gjitarët viviparous janë në nënklasën Theria ; ata që jetojnë sot janë marsupialët dhe placentarët. Marsupialët kanë një periudhë të shkurtër të shtatëzanisë , zakonisht më të shkurtër se cikli isaj estrous dhe lind një porsalindur të pazhvilluar që më pas zhvillohet më tej; në shumë lloje, kjo ndodh brenda një qese të ngjashme me qese, marsupiumi , që ndodhet në pjesën e përparme të barkut të nënës . Ky është gjendja plesiomorfike midis gjitarëve viviparous; prania e eshtrave epipubike në të gjitha gjitarët jo-placentë pengon zgjerimin e bustit të nevojshëm për shtatzëninë e plotë. Edhe eutherianët jo placentar ndoshta riprodhohen në këtë mënyrë.  Placentarët lindin relativisht të plota dhe të zhvilluara të rinj, zakonisht pas periudhave të gjata të shtatzënisë.  Ata marrin emrin e tyre nga placenta , e cila lidh fetusin në zhvillim me murin e mitrës për të lejuar marrjen e lëndëve ushqyese.

Gjymtat e gjirit janë të specializuara për prodhimin e qumështit, burimi kryesor i të ushqyerit për të sapolindurit. Monotremat ndryshe nga gjitarët e tjerë nuk kanë gji si shumica e gjitarëve, por ata kanë gjëndra të qumështit.

### Endotermi

Pothuajse të gjithë gjitarët janë endotermikë ("gjak të ngrohtë"). Shumica e gjitarëve gjithashtu kanë flokë për t'i mbajtur ata të ngrohtë. Ashtu si zogjtë, gjitarët mund të ushqejnë ose të gjuajnë në moti dhe klimat tepër të ftohta për reptilët dhe insektet ektothermik (" gjak të ftohtë"). Endotermia kërkon shumë energji ushqimore, kështu që gjitarët hanë më shumë ushqim për njësi të peshës trupore sesa shumica e zvarranikëve. Gjitarët e vegjël  hanë shumë për madhësinë e tyre. Një përjashtim i rrallë, miu-urith e zhveshur prodhon pak nxehtësi metabolike, prandaj ajo konsiderohet si një operative poikiloterm .  Zogjtë janë gjithashtu endotermikë, kështu që endotermia nuk është unike për gjitarët.

### Lloji i jetëgjatësisë së specieve

Në mesin e gjitarëve, lloji i jetëgjatësisë së llojeve ndryshon në mënyrë të konsiderueshme (p.sh. hundgjati ka një jetëgjatësi prej dy vjetësh, ndërsa balena më e vjetër është regjistruar në 211 vjeç). Edhe pse baza themelore e këtyre dallimeve të jetëgjatësisë është ende e pasigurt, studime të shumta tregojnë se aftësia për të riparuar dëmtimet e ADN-së është një përcaktues i rëndësishëm i jetëgjatësisë së gjitarëve. Në një studim të vitit 1974 nga Hart dhe Setlow,  është gjetur se ADN riparohet prerje aftësis të rritur sistematikisht me jetëgjatësin e specieve në mesin e shtatë llojeve të gjitarëve. Jetëgjatësia e specieve është vërejtur të jetë e ndërlidhur fuqishëm me aftësinë për të njohur ndërprerjen e dyfishtë të ADN-së, si dhe nivelin e proteinës së riparimit të ADN-së Ku80 . Një studim të qelizave nga gjashtëmbëdhjetë lloje gjitarësh, gjene të përdorura në riparimin e ADN-së u gjetën të jenë të rregulluara në speciet më jetëgjata.  Niveli qelizor i enzimës së riparimit të ADN-së polipropilen ADP ribozë u gjet që të korrelojë me jetëgjatësinë e specieve në një studim të 13 specieve të gjitarëve.  Tri studime të tjera të llojeve të ndryshme të gjitarëve gjithashtu raportuan një korrelacion midis  specieve dhe aftësinë e riparimit të ADN-së.

Kali duke ecur. Fotografitë nga Eadweard Muybridge , 1887
### Lëvizja

#### Tokësor

Shumica e vertebrorëve - amfibët, zvarranikët dhe disa gjitarë të tillë si njerëzit dhe arinjtë - janë plantigrade , duke ecur në të gjithë pjesën e poshtme të këmbës. Shumë gjitarë, të tillë si macet dhe qentë,duke ecur në këmbët e tyre, gjatësia më e madhe e hapave duke lejuar më shumë shpejtësi. Gjitarët digitigrade janë gjithashtu të aftë në një lëvizje të qetë.  Disa kafshë të tilla si kuajt janë të pafalshëm , duke ecur në majat e gishtërinjve të tyre. Kjo edhe më tej rrit gjatësinë e tyre të përparimit dhe kështu shpejtësinë e tyre.  Disa gjitarë, domethënë majmunët e mëdhenj, dihen gjithashtu të ecin me këmbët e tyre , të paktën për këmbët e tyre të para.  Disa gjitarë janë dyfish , duke përdorur vetëm dy gjymtyrë për lëvizje, të cilat mund të shihen për shembull, njerëzit dhe majmunët e mëdhenj. Speciet bipedale kanë një fushë më të gjerë vizioni sesa katërkëmbëshit, ruajnë më shumë energji dhe kanë aftësinë për të manipuluar objektet me duart e tyre, gjë që ndihmon në ushqyerjen. Në vend të ecjes, disa lëvizin dukeu hedhur, të tilla si kanguri dhe miu kangur .

#### Arboreal

Gibonët janë brachiators shumë të mirë, sepse gjymtyrët e tyre të zgjatur u mundësojnë atyre  të lëkunden
Kafshët arboreale shpesh kanë gjymtyrë të zgjatura që i ndihmojnë të kapërcejnë boshllëqe, të arrijnë fruta ose burime të tjera, të provojnë vendosmërinë e mbështetjes përpara dhe, në disa raste, të brachiate(lëkundje midis pemëve).  Shumë specie arboreale, siç janë majmunët  merimang dhe oposumët , përdorin bishtin e tyre për të kapur degë. Majmuni merimangë, maja e bishtit ka ose një brez të zhveshur ose bllok ngjitës, i cili siguron një fërkim më të madh.Ketrat mund të përdorin për të bashkëvepruar me substrate të përafërt dhe riorientojnë drejtimin e forcave që aplikohet kafsha. Kjo është ajo që lejon ketrat për të ngjitur trungjet e pemëve që janë kaq të mëdha që të jenë në thelb të sheshta nga perspektiva e një kafshe të tillë të vogël. Sidoqoftë, ketrat mund të ndërhyjnë në aftësinë e një kafshe për të kapur degë shumë të vogla, pasi ato mund të përfundojnë shumë larg. Fërkimi  përdoret nga primatët, duke u mbështetur në majat e gishtërinjve pa flokë. Shtrypja e degës në mes të gishtave gjeneron forcë fërkimi që mban dorën e kafshës në degë. Megjithatë, ky lloj rrokjeje varet nga këndi i forcës së fërkimit, pra mbi diametrin e degës, me degë më të mëdha që rezultojnë në aftësi të zvogëluara të kapjes. Për të kontrolluar prejardhjen, sidomos poshtë degëve me diametër të madh, disa kafshë arboreale si ketrat kanë evoluar nyje shumë të lëvizshme të kyçit të këmbëve që lejojnë rrotullimin e këmbës në një pozicion 'të kthyera'. Kjo lejon ketrat të hyjnë në sipërfaqen e përafërt të lëvores, duke kundërshtuar forcën e gravitetit. Madhësia e vogël ofron shumë përparësi për speciet arboreale: të tilla si rritja e madhësisë relative të degëve në kafshë, qendra më e ulët e masës, stabiliteti në rritje, masa më e ulët (duke lejuar lëvizjen në degë më të vogla) dhe aftësia për të lëvizur nëpër habitatin më të brishtë. Madhësia në lidhje me peshën ndikon në kafshët rrëshqitëse s . Disa lloje të primateve, lakuriqësh nate dhe të gjitha llojet e oposumit arrijnë stabilitetin pasiv duke varur nën degën.

#### Aerial

Lakuriqt e natës janë gjitarë e vetëm që mund të fluturojnë me të vërtetë. Ata fluturojnë nëpër ajër me një shpejtësi konstante duke lëvizur krahët e tyre lart dhe poshtë (zakonisht me disa lëvizje të përparme). Për shkak se kafsha është në lëvizje, ekziston një fluks ajri në raport me trupin e tij, i cili, i kombinuar me shpejtësinë e krahëve, gjeneron një rrjedhë më të shpejtë të ajrit që lëviz mbi krahun. Kjo gjeneron një vektor forca ngritëse që tregon përpara dhe lart, dhe një vektor forca tërheqëse që tregon prapa dhe lart. Komponentët e lart përmendur të këtyre kundërveprojnë gravitetin, duke mbajtur trupin në ajër, ndërsa përbërësi i përparëm siguron nxitjen për të luftuar të dyja tërheqjet nga krahët dhe nga trupi në tërësi.

Krahët e lakuriqve të natës janë shumë më të hollë dhe përbëhen nga kocka më shumë se zogjtë, duke i lejuar lakuriqve të natës të manovrojnë më saktë dhe të fluturojnë me më shumë ngritje dhe më pak zvarritje.  Duke i palosur krahët në drejtim të trupit të tyre në ngritje, ata përdorin 35% më pak energji gjatë fluturimit se zogjtë.  Sipërfaqja e krahëve të tyre është e pajisur me receptorë të ndjeshëm ndaj prekjes në grusqe të vogla të quajtura qeliza Merkel, e gjetur edhe në majat e gishtave të njeriut. Këto zona të ndjeshme janë të ndryshme në lakuriqr e natës, pasi çdo përplasje ka një flokë të vogël në qendër, duke e bërë atë edhe më të ndjeshëm dhe duke lejuar lakuriqin të zbulojë dhe të mbledhë informacion rreth ajrit që rrjedh mbi krahët e tij dhe të fluturojë më me efikasitet duke ndryshuar formën e krahëve të saj në përgjigje.

#### Fosorial

Skeda:Taupe doree.jpgWambati gjysëm-fosorial (majtas) kundrejt urithit të artë plotësisht fossorial (djathtas)
Krijesat fosorial jetojnë në mjedise nëntokësore. Shumë gjitarë fosorial u klasifikuan nën Insektivora , tani të ndarë si hundgjati, iriqi dhe urithi. Gjitarët fosorial kanë një trup fusiform, më të trashë në shpatulla dhe duke u ngushtuar në bisht dhe hundë. E pamundur për të parë në strofkat e errëta, shumica kanë sytë të degjeneruar, por degjenerimi ndryshon mes specieve; Për shembull,wambati janë vetëm gjysmë fosorial dhe kanë sytë shumë të vogjël por funksionale, në stomakun marsupial plotësisht sytë janë degjeneruar dhe të padobishme,urithi I artë kanë sytë rreshtor dhe kapakun e artë të kapelëska një shtresë të lëkurës që mbulon sytë. Flapët e veshëve të jashtëm janë gjithashtu shumë të vogla ose mungojnë. Gjitarët vërtet fosorial kanë këmbë të shkurtra, të forta si forca është më e rëndësishme se sa shpejtësia për një gjitar fosorial , por gjitarët gjysmë- fosorial kanë këmbët cursorial .  Shumica kanë siskota të mëdha për të parandaluar që papastërtia të fluturojë në gojë.

#### Ujore

Gjitarët plotësisht ujorë, cetacët dhe sirenët , kanë humbur këmbët dhe kanë një bisht të butë për të çuar përpara ujin. Lëvizja fliper është e vazhdueshme.Balenat notojn duke lëvizur bishtin e tyre dhe trupin e ulët lart dhe poshtë, propelling veten përmes lëvizjes vertikale, ndërsa flippers tyre janë përdorur kryesisht për drejtues. Anatomia e tyre skeletore u lejon atyre të jenë notarë të shpejtë. Shumica e llojeve kanë një bisht për dorsal për të parandaluar që ata të kthehen me kokë poshtë në ujë.  Flukët e sirenianëve ngrihen lart e poshtë në goditje të gjata për të lëvizur kafshën përpara dhe mund të shtrembërohen për t'u kthyer.

Gjitarët gjysmë-ujorë , si pinipidët, kanë dy palë flipers në front dhe mbrapa, para-flipers dhe hind-flipers. Bërrylat dhe këmbët janë të mbyllura brenda trupit . Përveç trupave të tyre të racionalizuar, ata kanë rrjete të butë të tufës së muskujve në lëkurën e tyre që mund të rrisin rrjedhën laminare dhe të lehtësojnë kalimin e tyre nëpër ujë.Ata mbështeten në flipersin e tyre të parave për lëvizje në një mënyrë si të krahut të ngjashme me pinguinin dhe breshkat e detit . Krahasuar me karnivorant tokësor, gjymtyrët e përparme reduktohen në gjatësi, gjë që i jep muskujt lvizje në shpatull dhe nyjet e bërrylit përparësi më të madhe mekanike; flipers e pasme shërbejnë si stabilizues. Gjitarët e tjerë gjysëm-ujorë përfshijnë , hipopotamët , lundrat dhe platipusët.  Hippos janë shumë të mëdha gjitarë gjysmë-ujore, dhe trupat e tyre fuçi-formë kanë graviportal strukturat skeletore.

## Sjellja

Majmunët e vervetit përdorin të paktën katër thirrje të ndryshme alarmi për grabitqarët e ndryshëm .
### Komunikimi dhe vokalizimi

Shumë gjitarë komunikojnë duke vokalizuar. Komunikimi vokal shërben për shumë qëllime, duke përfshirë në ritualet e çiftëzimit, si thirrje paralajmëruese , për të treguar burimet e ushqimit, dhe për qëllime shoqërore. Meshkujt shpesh thërrasin gjatë ritualeve të çiftëzimit për të shmangur meshkujt e tjerë dhe për të tërhequr femra, si në zhurmën e luanëve .Këngët e balenave blu  mund të jetë sinjalet tek femrat;  ata kanë dialekte të ndryshme në rajone të ndryshme të oqeanit. Vokalizmi sociale përfshijnë thirrjet territoriale të gibonit , dhe përdorimin e frekuencave tek lakuriqt e natës .Majmuni vervet jep një thirrje të veçantë alarmi për secilin nga të paktën katër grabitqarët të ndryshme, dhe reagimet e majmunëve të tjerë ndryshojnë sipas thirrjes. Për shembull, nëse një thirrje alarmi sinjalizon një piton, majmunët ngjiten në pemë, ndërsa alarmi i shqiponjës shkakton majmunët të kërkojnë një vend për t’u fshehur në tokë. Qentë e prerive në mënyrë të ngjashme kanë thirrje komplekse që sinjalizojnë llojin, madhësinë dhe shpejtësinë e një grabitqari që afrohet.  Elefantët komunikojnë shoqërisht me një shumëllojshmëri të tingujve duke përfshirë snorting, ulëritës, trumpeting, zhurmshëm dhe rumbling. Disa nga thirrjet  janë infrasonike, nën kufijtë e dëgjimit të njerëzve, dhe mund të dëgjohet nga elefantët e tjerë deri në 9 kilometra larg në kohë ende pranë lindjes së diellit dhe perëndimit të diellit.

Gjitarët sinjalizojnë me mjete të ndryshme. Shumë japin vizuale sinjale anti-grapiqar , si kur dreri dhe gazela stot , sinqerisht duke treguar gjendjen e tyre i aftë dhe aftësinë e tyre për të ikur.Shumë gjitarë përdorin shenjën e parfumit , ndonjëherë ndoshta për të ndihmuar në mbrojtjen e territorit, por ndoshta me një sërë funksionesh brenda dhe mes llojeve

### Ushqyerja

Për të ruajtur një temperaturë të lartë konstante të trupit është energji e shtrenjtë - gjitarët prandaj kanë nevojë për një dietë ushqyese dhe të bollshme. Ndërsa gjitarët më të hershëm ishin ndoshta grabitqarët, specie të ndryshme që atëherë janë përshtatur për të përmbushur kërkesat e tyre dietike në mënyra të ndryshme. Disa hanë kafshë të tjera - kjo është një dietë mishngrënëse (dhe përfshin dieta insektivore). Gjitarët e tjerë, të quajtur herbivorë , hanë bimë, të cilat përmbajnë karbohidrate komplekse të tilla si celuloza. Një dietë barishtore përfshin nëntipe të tilla si granivori (farëngrënës), folivori(gjethengrënës), frugivori (frutangrënës), nektarivori (nektarngrënës) dhe mikopagi (kërpudhangrënës). Traktati i tretjes së një bimësh barishtore është në pritje të baktereve që thithin këto substanca komplekse dhe i bëjnë ato të disponueshme për tretje, të cilat ndodhen ose në stomak  ose në një cekum të madh.  Disa gjitarë janë coprofagë , konsumojnë fekes për të absorbuar lëndët ushqyese që nuk treten kur ushqimi është marrë së pari.  Një omnivor ha si pre dhe bimëve. Gjitarët mishngrënës kanë një trakt të thjeshtë ndihmon tretjen e ushqimit për shkak të proteinave , lipideve dhe mineraleve të gjetur në mish kërkojnë pak në rrugën e tretjes të specializuar. Përjashtime për këtë përfshijnë.

Hipokarnivorous ariu i zi amerikan ( Ursus americanus ) vs hiperkarnivorous ariu polar (Ursus maritimus )
Madhësia e një kafshe është gjithashtu një faktor në përcaktimin e llojit të dietës ( sundimi i Allenit ). Meqenëse gjitarët e vegjël kanë një raport të lartë të sipërfaqes së ngrohjes që humbet nga nxehtësia e gjenerimit të nxehtësisë, ata kanë tendencë të kenë kërkesa të larta energjie dhe një shkallë të lartë metabolike . Gjitarët që peshojnë më pak se 18 ounces (510 g, 1.1 lb) janë kryesisht insektivorë sepse nuk mund të tolerojnë procesin e ngadaltë dhe të tretshëm së një barngrënësi. Kafshët më të mëdha, nga ana tjetër, prodhojnë më shumë nxehtësi dhe më pak kjo ngrohje humbet. Prandaj ata mund të tolerojnë ose një proces ngadalësish mbledhjeje (mishngrënës që ushqejnë vertebrorët më të mëdhenj) ose një proces ngadalësues të tretjes (herbivorë).  Për më tepër, gjitarët që peshojnë më shumë se 18 ounces zakonisht nuk mund të mbledhin insekte të mjaftueshme gjatë orëve të tyre të zgjimit për të mbajtur veten. Gjitarët e vetëm të mëdhenj insektivorë janë ata që ushqehen me koloni të mëdha të insekteve ( milingonave ose termiteve ).

Disa gjitarë janë omnivorë dhe shfaqin shkallë të ndryshme karnivorizmit dhe herbivorizmit, përgjithësisht mbështetur në favor të një më shumë se tjetri. Meqenëse bimët dhe mishi janë tretur ndryshe, ekziston një preferencë për njëra mbi tjetrën, sikurse në arinjtë ku disa lloje mund të jenë kryesisht mishngrënës dhe të tjerët kryesisht me barishtore. Ata janë të grupuar në tri kategori: mesokarnivori (50-70% mish), hiperkarnivori (70% dhe më e madhe e mishit), dhe hipokarnivori (50% ose më pak e mishit). Dhëmbëzimi i hipokarnivorëve përbëhet nga dhëmbë të shurdhër, të trekëndëshit carnasial të destinuara për bluarjen e ushqimit. Megjithatë, hiperkarnivorët kanë dhëmbë konik dhe karnasials të mprehtë për qëllim të prerjes, dhe në disa raste nofulla të forta për shkatërrimin e kockave, si në rastin e hienave , duke i lejuar ata të konsumojnë eshtra; disa grupe të zhdukura, sidomos Machairodontinae , kishin dhëmbët e qenit si shpatë .

Disa mishngrënës fiziologjik konsumojnë lëndën bimore dhe disa herbivorë fiziologjik konsumojnë mish. Nga aspekti i sjelljes, kjo do t'i bënte të gjithë vjetorëve, por nga këndvështrimi fiziologjik . Fiziologjikisht, kafshët duhet të jenë në gjendje të marrin të dyja energjitë dhe lëndët ushqyese nga materialet e bimëve dhe kafshëve për t'u konsideruar si gjithëvjetor. Kështu, kafshët e tilla ende janë në gjendje të klasifikohen si mishngrënës dhe herbivorë kur ata thjesht marrin lëndë ushqyese nga materialet që vijnë nga burime që nuk e plotësojnë me sa duket klasifikimin e tyre.  Për shembull, është dokumentuar mirë se disa thundrak, të tilla si gjirafat, devetë dhe bagëtitë, do të grinden në kocka për të konsumuar minerale dhe lëndë ushqyese të veçanta.  Gjithashtu, macet, të cilat në përgjithësi konsiderohen si mishngrënës të detyruar, herë pas here hanë barin për të rigurgitur materialet e patretura (të tilla si flokët ), ndihmën me prodhimin e hemoglobinës dhe si laksativ.

Shumë gjitarë, në mungesë të kërkesave ushqimore të mjaftueshme në një mjedis, e shtypin metabolizmin e tyre dhe e ruajnë energjinë në një proces të njohur si letargji . Në periudhën përpara letargjis, gjitarët më të mëdhenj, si arinjtë, bëhen polifagikë për të rritur yndyrn, ndërsa gjitarët më të vegjël preferojnë të mbledhin dhe të fshehin ushqimin.  Ngadalësimi i metabolizmit shoqërohet nga një rënie e nivelit të zemrës dhe frymëmarrjes, si dhe një rënie në temperatura të brendshme, të cilat mund të jenë rreth temperaturës së ambientit në disa raste. Për shembull, temperaturat e brendshme të akullnajave të tokave arktike mund të bien në -2.9 ° C (26.8 ° F), megjithatë kokën dhe qafën gjithmonë qëndrojnë mbi 0 ° C (32 ° F).

### Inteligjenca

Në gjitarët inteligjent, siç janë primatët, truri është më i madh në krahasim me pjesën tjetër të gjitarëve të tjerë. Inteligjenca në vetvete nuk është e lehtë për t'u definuar, por indikacionet e inteligjencës përfshijnë aftësinë për të mësuar, përputhet me fleksibilitetin e sjelljes.Mijntë , për shembull, konsiderohen të jenë shumë inteligjente, pasi ata mund të mësojnë dhe të kryejnë detyra të reja, një aftësi që mund të jetë e rëndësishme kur ata kolonizojnë një vendbanim të freskët . Në disa gjitarë, grumbullimi i ushqimit duket të jetë i lidhur me inteligjencën: një dre që ushqehet me bimë ka trurin më të vogël se një mace, e cila duhet të mendojë të tejkalojë pres së saj.

Një bonobo “peshkon” për termitet me një shkop
Përdorimi i mjeteve nga kafshët mund të tregojë nivele të ndryshme të të mësuarit dhe njohjes .  Përdorimi i mjeteve , siç janë shimpanzetë që përdorin degë për të "kapur" termite, mund të zhvillohen duke shikuar të tjerët të përdorin mjete dhe madje mund të jetë një shembull i vërtetë i mësimit dhe dhënies së kafshëve.  Mjetet madje mund të përdoren në zgjidhjen e pazëllave në të cilat kafsha duket të përjetojë një "moment Eureka" . Gjitarët e tjerë që nuk përdorin mjete, si qentë, gjithashtu mund të përjetojnë një moment Eurekan.

Madhësia e trurit është konsideruar më parë si një tregues i rëndësishëm i inteligjencës së një kafshe. Meqenëse shumica e trurit përdoret për mbajtjen e funksioneve trupore, raportet më të mëdha të trurit në masë të trupit mund të rrisin sasinë e masës së trurit në dispozicion për detyra më komplekse njohëse. Analiza allometrike tregon se shkalla e madhësisë së trurit të gjitarëve në përafërsisht eksponentin ⅔ ose ¾ të masës trupore. Krahasimi i madhësisë së trurit të një kafshe të veçantë me madhësinë e trurit të pritur bazuar në analiza të tilla alometrike siguron një koeficient të encefalizimit që mund të përdoret si një tregues tjetër i inteligjencës së kafshëve.Balenat sperm kanë masën më të madhe të trurit të çdo kafshe në tokë, mesatarisht 8,000 centimetra kub (490 në3 ) dhe 7.8 kilogramë (17 lb) në meshkuj të pjekur.

Vetëdijesimi duket të jetë një shenjë e të menduarit abstrakt. Vetë-ndërgjegjësimi, megjithëse jo i përcaktuar mirë, besohet të jetë pararendës ndaj proceseve më të avancuara siç janë arsyetimi metakognitiv . Metoda tradicionale për matjen e kësaj është testi i pasqyruar , i cili përcakton nëse një kafshë posedon aftësinë e vetë-njohjes.  Gjitarët që kanë 'kaluar' provën e pasqyrës përfshijnë elefantët aziatikë (disa kalojnë, disa nuk e bëjnë);  shimpanzetë; bonobët;  orangutangët;  njerëzit, nga 18 muaj ( faza pasqyrë );  delfinët hundshishe, balena vrasëse;  dhe balena e rreme vrasëse.

### Struktura shoqërore

Elefantët femra jetojnë në grupe të qëndrueshme, bashkë me pasardhësit e tyre.
Eusocialiteti është niveli më i lartë i organizimit shoqëror. Këto shoqëri kanë një mbivendosje të gjeneratave të të rriturve, ndarjen e punës riprodhuese dhe kujdesin bashkëpunues të të rinjve. Zakonisht insektet, të tilla si bletët , milingonat dhe termitët, kanë sjellje euseale, por tregohen në dy lloje të brejtësve: miu-urith i zhveshur  dhe miu-urith Damaraland .

Delfinët janë të njohur për inteligjencën e tyre dhe udhëtojnë në grupe
Preokomiteti është kur kafshët shfaqin më shumë se vetëm bashkëveprimet seksuale me anëtarët e të njëjtit lloj, por nuk përmbushin kualifikimin si eusocial. Kjo është, kafshët presocial mund të shfaqin jetesë komunale, kujdesi bashkëpunues i ndarjes së re ose primitive të punës riprodhuese, por ato nuk shfaqin të gjitha tiparet thelbësore të kafshëve eusocial. Njerëzit dhe disa lloje të Callitrichidae (marmotat dhe tamarinët ) janë unike midis primateve në shkallën e tyre të kujdesit bashkëpunues të të rinjve.  Harri Harlow ngriti një eksperiment me majmunët rhesus, primatët presocialë, në vitin 1958; rezultatet e këtij studimi treguan se takimet shoqërore janë të domosdoshme në mënyrë që majmunët e rinj të zhvillohen si mentalisht ashtu edhe seksualisht.

Një shoqëri atomike-fusion është një shoqëri që ndryshon shpesh në madhësinë e saj dhe përbërjen, që përbëjnë një grup të përhershëm social të quajtur "Grupi prind". Rrjetet e përhershme sociale përbëhen nga të gjithë anëtarët individualë të një komuniteti dhe shpesh ndryshojnë për të ndjekur ndryshimet në mjedisin e tyre. Në një shoqëri fusion-fusion, grupi kryesor i prindërve mund të thyejë (fission) në nëngrupe të vogla të qëndrueshme ose individë për t'u përshtatur me rrethanat mjedisoreose sociale. Për shembull, një numër i meshkujve mund të ndahen nga grupi kryesor për të kërkuar ose ushqyer me ushqim gjatë ditës, por gjatë natës ata mund të kthehen për t'u bashkuar (bashkimit) grupit kryesor për të ndarë ushqimin dhe për të marrë pjesë në aktivitete të tjera. Shumë gjitarë e shfaqin këtë, siç janë primatët (për shembull orangutët dhe majmunët merimangë),  elefantët,hiena me njolla , luanët, dhe delfinët.

Kafshët e vetme mbrojnë një territor dhe shmangin ndërveprimet shoqërore me anëtarët e specieve të tij, përveç gjatë sezonit të mbarështimit. Kjo është për të shmangur konkurrencën e burimeve, pasi dy individë të të njëjtit lloj do të zënë të njëjtën vend, dhe për të parandaluar sosje të ushqimit.  Një kafshë e vetmuar, ndërsa ushqyer, gjithashtu mund të jetë më pak e dukshme për grabitqarët apo pre.

Kangurët e kuq "duke bërë boks" për dominim
Në një hierarki , individët janë ose dominues ose të nënshtruar. Një hierarki despotike është ku një individ është dominuese, ndërsa të tjerët janë të nënshtruar, si tek ujqërit dhe lemurët,  dhe një mënyrë pecking është një renditje linear i individëve ku ka një individ i lartë dhe një individ të fund. Urdhërimet mund të renditen sipas gjinisë, ku individi më i ulët i një seksi ka një renditje më të lartë sesa individi më i lartë i seksit tjetër, si hyena. Individë dominues ose alfa kanë një shans të lartë për sukses riprodhues, veçanërisht në haremet ku një ose disa meshkuj (meshkuj rezidentë) kanë të drejta ekskluzive të mbarështimit për femrat në një grup. Meshkujt jo-rezidentë gjithashtu mund të pranohen në haremë, por disa lloje.

Disa gjitarë janë krejtësisht monogame , që do të thotë se ata bashkohen për jetën dhe nuk marrin partnerë të tjerë (madje edhe pas vdekjes së bashkëshortit origjinal), si me ujqërit dhe lundrat.  Ka tre lloje të poligamisë: një ose shumë burra dominues kanë të drejta të mbarështimit ( polygyny ), meshkujt e shumtë që femrat bashkohen me (polyandry), ose meshkujt e shumtë kanë marrëdhënie ekskluzive me femra të shumëfishta (polygynandry). Është shumë më e zakonshme që të ndodhë çiftimi polygynous, i cili, duke përjashtuar , vlerësohet të ndodhë deri në 90% të gjitarëve. Çiftëzimi Lek ndodh në harem, ku një ose disa meshkuj mbrojnë haremin e tyre të femrave nga meshkujt e tjerë të cilët përndryshe do të martoheshin me femrat,.

Të gjithë gjitarët më të lartë (me përjashtim të monotremes) ndajnë dy përshtatje të mëdha për kujdesin e të rinjve: lindja e gjallë dhe laktacioni. Këto nënkuptojnë një zgjedhje të gjerë të një shkalle kujdesi prindëror . Ata mund të ndërtojnë fole dhe gërmime për të rritur të rinjtë e tyre, ose t'i ushqejnë dhe ruajnë shpesh për një periudhë të zgjatur kohe. Shumë gjitarë janë të përzgjedhur nga K , dhe investojnë më shumë kohë dhe energji në të rinjtë e tyre se sa të përzgjedhur. Kur dy kafshë bashkohen, ata të dy ndajnë një interes në suksesin e pasardhësve, edhe pse shpesh në ekstreme të ndryshme. Femrat e gjitarëve shfaqin njëfarë shkalle të agresionit të nënave, një shembull tjetër i kujdesit prindëror, i cili mund të jetë në shënjestër kundër femrave të tjera të llojeve ose të rinjve të femrave të tjera; megjithatë, disa gjitarë mund të "hanë" foshnjat e femrave të tjera, dhe kujdesen për to. Meshkujt e gjinjve mund të luajnë një rol në rritjen e fëmijëve, si me tenreqe, megjithatë kjo ndryshon specie në specie, madje edhe brenda të njëjtit gjini. Për shembull, meshkujt e makakos bisht derr ( Macaca nemestrina ) nuk marrin pjesë në kujdesin e fëmijës, ndërsa meshkujt e makakot japonez ( M. fuscata ) të bëjë.

## Njerëzit dhe gjitarët e tjerë

Piktur e një shumëllojshmëri të gjitarëve të mëdhenj, Lascaux, c. 17,300 vjeç
### Në kulturën njerëzore

Gjitarët jo njerëzë luajnë një shumëllojshmëri të roleve në kulturën njerëzore. Ata janë kafshët shtëpiake më të njohura , me dhjetëra milionë qen, mace dhe kafshë të tjera, duke përfshirë lepujt dhe minjtë që mbahen nga familjet në mbarë botën. Gjitarët si mamuthët , kuajt dhe drerët janë ndër subjektet më të hershme të artit, duke u gjetur në pikturat e shpellave të Paleoliteve të Sipërme si në Lascaux .  Artistë të mëdhenj si Albrecht Dürer , George Stubbs dhe Edwin Landseer janë të njohur për portretet e tyre të gjitarëve.  Shumë lloje gjitarësh janë gjuajtur për sport dhe për ushqim; dreri dhe derri i egër janë veçanërisht të njohura si kafshët e lojës . Gjitarët si kuajt dhe qentë janë gjerësisht të nxitur për sport, shpesh të kombinuara me bastin mbi rezultatin .  Ekziston një tension mes rolit të kafshëve si shoqërues ndaj njerëzve dhe ekzistencës së tyre si individë me të drejta të tyre . Gjitarët luajë më tej një shumëllojshmëri të gjerë të roleve në literaturë, film, mitologjinë dhe fenë.

### Përdorimet dhe rëndësia

Kafshët janë mbajtur për qumësht për mijëra vjet.
Gjitarët shtëpiak përbëjnë një pjesë të madhe të kafshëve për mish në mbarë botën. Ato përfshijnë (2009) rreth 1.4 miliardë kafshë , 1 miliardë dele , 1 miliard derra , dhe (1985) mbi 700 milionë lepuj.  Kafshët shtëpiake të punës duke përfshirë gomari dhe kuajt janë përdorur për punë dhe transport nga origjina e bujqësisë, numri i tyre në rënie me ardhjen e transportit të mekanizuar dhe makinerisë bujqësore. Në vitin 2004 ata ende siguronin rreth 80% të fuqisë për fermat kryesisht të vogla në botën e tretë dhe rreth 20% të transportit botëror, përsëri kryesisht në zonat rurale. Në rajonet malore të papërshtatshme për automjete me rrota, kafshët vazhdojnë të transportojnë mallra.  Qeniet e gjitarëve ofrojnë lëkurë për këpucë , veshje dhe tapiceri .  Leshi nga gjitarët, përfshirë dele, dhi dhe alpaka , është përdorur për shekuj me radhë për veshje. Gjitarët i shërbejnë një rol të madh në shkencën si kafshë eksperimentale, si në hulumtimet themelore biologjike, si në gjenetikë,  dhe në zhvillimin e barnave të reja, të cilat duhet të testohen në mënyrë të plotë për të demonstruar sigurinë e tyre .  Miliona gjitarë, sidomos minj , përdoren çdo vit në eksperimente .  Një miu i zhdukur është një miu i modifikuar gjenetikisht me një gjen të inaktivuar , i zëvendësuar ose i ndërprerë me një copë artificiale të ADN-së. Ato mundësojnë studimin e gjeneve të sekuencuara , funksionet e të cilave janë të panjohura.  Një përqindje e vogël e gjitarëve janë primatë jo-njerëzorë, të përdorur në hulumtime për ngjashmërinë e tyre me njerëzit.

Charles Darwin , Jared Diamond dhe të tjerë kanë vënë në dukje rëndësinë e gjitarëve të zbutur në zhvillimin neolitik të bujqësisë dhe të qytetërimit , duke shkaktuar që fermerët të zëvendësojnë gjahtarët në mbarë botën. Ky kalim nga gjuetia dhe grumbullimi në tufat e bagëtive dhe kulturat në rritje ishte një hap i madh në historinë njerëzore. Ekonomitë e reja bujqësore, të bazuara në gjitarët e zbutur, shkaktuan "ristrukturimin rrënjësor të shoqërive njerëzore, ndryshimet në mbarë botën në biodiversitetin, dhe ndryshime të rëndësishme në formën e tokës dhe atmosferën e Tokës ... rezultate të rëndësishme".

### Hibridet

Hibridet janë pasardhës që rezultojnë nga mbarështimi i dy individëve gjenetikisht të dallueshëm, të cilat zakonisht do të rezultojnë në një shkallë të lartë të heterozigozitetit, ndonëse hibridet dhe heterozigotët nuk janë sinonim. Hibridizimi i qëllimshëm ose i rastësishëm i dy ose më shumë llojeve të kafshëve të lidhura ngushtë përmes mbarështimit në robëri është një aktivitet njerëzor që ka ekzistuar për mijëvjeçarë dhe është rritur për qëllime ekonomike.  Hibridet midis nën-llojeve të ndryshme brenda një specie (si në mes të tigrit bengal dhe tigërit siberian) njihen si hibride brenda-specifike. Hibridet ndërmjet llojeve të ndryshme brenda të njëjtit gjini (të tilla si midis luanëve dhe tigrat) njihen si hibride ose kryqe interspecifike. Hibridet midis gjinive të ndryshme (të tilla si midis deleve dhe dhive) njihen si hibride ndërgjene. Hibridet natyrore do të ndodhin në zonat hibride , ku dy popullime të llojeve brenda të njëjtit lloj ose lloje që jetojnë në të njëjtat zona ose në zonat ngjitur do të ndërthuren me njëri-tjetrin. Disa hibride janë njohur si specie, si ujku i kuq(megjithëse kjo është kontradiktore).

Një kuaga e vërtetë , 1870 (majtas) kundrejt një brez-mbrapa kuaga , 2014 (djathtas)
Racave të pastërta speciet e egra evoluar në një ekologji të caktuar mund të kërcënohen me zhdukje përmes procesit të ndotjes gjenetike , hibridizimi pakontrolluar, introgression swamping gjenetik që çon në homogjenizimin ose jashtë konkurrencës nga heterosic specie hibride.  Kur popujt e rinj importohen ose seleksionohen nga njerëzit, ose kur modifikimi i habitatit sjell specie të izoluara më parë në kontakt, zhdukja në disa lloje, veçanërisht varietete të rralla, është e mundur.  Për shembull, të rrezikuarit bualli i egër uji është më i kërcënuar me zhdukjen nga ndotja gjenetike nga bualli i zbutur i ujit . Zhdukjet e tilla nuk janë gjithmonë të dukshme nga pikëpamja morfologjike . Disa shkallë të rrjedhës së gjeneve janë një proces normal evolucionar, megjithatë, hibridizimi kërcënon ekzistencën e specieve të rralla.

### Kërcënimet

Biodiversiteti i llojeve të gjitarëve të mëdhenj në kontinent para dhe pas ardhjes së njerëzve  atje
Humbja e specieve nga komunitetet ekologjike, largimi , kryesisht udhëhiqet nga aktiviteti njerëzor.  Kjo ka rezultuar në pyje bosh , komunitete ekologjike të varfura nga vertebrorët e mëdhenj.  Në rastin e zhdukjessë Kuaternarit, vrasja masive e varietetit megafaunale përputhej me paraqitjen e njerëzve, duke sugjeruar një ndikim njerëzor. Një hipotezë është se njerëzit , gjitarët e mëdhenj, të tillë si mamuthi leshator , i çoj drejt zhdukjes. Llojet e ndryshme parashikohen të zhduken në të ardhmen e afërt ,  mes tyre rinocerontët , primatët ,  pangolinat ,  dhe gjirafat .  Gjuetia vetëm kërcënon qindra lloje gjitarësh anembanë botës.  Shkencëtarët pohojnë se kërkesa në rritje për mishin po kontribuon në humbjen e biodiversitetit, pasi kjo është një nxitës i rëndësishëm i shpyllëzimit dhe shkatërrimit të habitatit ; habitatet e pasura me specie, të tilla si pjesë të rëndësishme të pyjeve të Amazonës , po konvertohen në tokë bujqësore për prodhimin e mishit.  Sipas Indeksit i jetëssë egër  2016 i Fondit Botëror të Jetës së Egër , popullsia globale e kafshëve të egra ka rënë 58% që nga viti 1970, kryesisht për shkak të shkatërrimit të habitateve, mbi-gjuetisë dhe ndotjes. Ata projektojnë se në qoftë se trendet e tanishme vazhdojnë, 67% e kafshë të egra mund të zhduket nga 2020.  Një tjetër ndikim është mbi-gjueti dhe joshjen , të cilat mund të zvogëlojë popullsinë e përgjithshme të kafshëve të egra,  në veçanti ato të vendosura në afërsi të fshatrave .  Efektet e gjuetisë mund të duken veçanërisht në tregtinë e fildishit me elefantët afrikanë.  Gjitarët detarë janë në rrezik nga ngatërrimi i mjeteve të peshkimit, sidomos të cetaceve , me vdekje të hedhura nga 65,000 në 86,000 individë në vit.

Vëmendje u kushtohet llojeve të rrezikuara në nivel global, veçanërisht përmes Konventës për Diversitetin Biologjik , të njohur ndryshe si Marrëveshja e Rio, e cila përfshin 189 shtete nënshkruese që janë të përqendruara në identifikimin e llojeve dhe habitateve të rrezikuara.  Një tjetër organizatë e dukshme konservimi është IUCN, e cila ka një anëtarësi prej mbi 1,200 organizatave qeveritare dhe joqeveritare.

Zhdukjet e kohëve të fundit mund t'i atribuohen drejtpërdrejt ndikimeve njerëzore.  IUCN karakterizon zhdukjen 'e kohëve të fundit', pasi ato që kanë ndodhur në të kaluarën në pikën e prerjes 1500,  dhe rreth 80 lloje gjitarësh janë zhdukur që nga ajo kohë dhe 2015.  Disa lloje, të tilla si dreri i Pere Davidit  janë zhdukur në të egra dhe mbijetojnë vetëm në populate në robëri. Specie të tjera, të tilla si pantera e Floridës , janë ekologjikisht të zhdukura , duke mbijetuar në numër kaq të ulët sa që në thelb nuk kanë ndikim në ekosistem.  Popullata të tjera janë vetëmt ë zhdukur në vend , ende ekzistuese diku tjetër, por të reduktuar në shpërndarje, si me zhdukjen e balenave gri në Atlantik .

## Shiko dhe

* Gjitarët e Shqipërisë\*

## Referencat