# Malaawi

| Jamhuuriyadda MalawiDziko la Malaŵi  (Chichewa) Charu cha Malaŵi  (Chitumbuka) |
| --- |
|
Calanka

Astaanta

 |
| **Hal-ku-dheg:**"Midnimo iyo Xorriyo" |
| **Heesta qaranka:** Mulungu dalitsani Malaŵi "O God Bless Our Land of Malawi"  |
| Muuji golahaGoobta Malawi (cagaar madow) ku leedahay koonfur-bari Afrika |
| Caasimadda | Lilongwe ﻿ / ﻿ |
| Luuqadaha rasmiga ah | Ingiriisi
 |
| Luuqadaha qaranka ee la aqoonsan yahay | *(**midna** heer qaran)* |
| Luuqadaha gobolka ee la aqoonsan yahay | * Chewa
* Chitumbuka
 |
| Luqadaha kale | Eeg liiska |
| Qaybaha qowmiyadaha (Tiriya weynta 2024) | * 25.2% Chewa
* 20.4% Tumbuka
* 16.4% Lomwe
* 15.3% Yao
* 6.4% Ngoni
* 5.9% Sena
* 3.8% Mang'anja
* 1.8% Tonga
* 1.5% Ngonde
* 0.6% Lambya
* 0.5% Sukwa
* 1.1% kuwa kale
 |
| Diinta (Tiriya weynta 2018) | * + 82.3% Masiixiyad
		- 58.5% Bortestanti
		- 17.2% Kaatoolig
		- 6.6% Masiixiyiinta kale
* 13.8% Islaam
* 2.1% midna
* 1.2% diimaha hiddaha ah ee Afrika
* 0.6% kuwa kale
 |
|  Dadka | Reer Malawi |
| Dawladda | Jamhuuriyad madaxtooyo oo midaysan |
|  |
| • Madaxweyne  | Peter Mutharika |
| • Madaxweyne-ku-xigeen  | Jane Ansah |
| • Guddoomiyaha Aqalka  | Sameer Suleman |
| • Garsooraha Sare  | Rizine Mzikamanda |
|  |
| Sharci-dejinta | Golaha Qaranka |
| Madaxbannaanida ka qaadatay Boqortooyada Midowday |
|  |
| • Lagu dhawaaqay  | 6 July 1964 |
| • Jamhuuriyad  | 6 July 1966 |
| • Constitution-ka hadda jira  | 18 May 1994 |
|  |
| Bedka |
| • Wadarta | 118,484 km2 (45,747 sq mi) (98aad) |
| • Biyo (%) | 20.6% |
| Dadka |
| • Qiyaastii 2024 |  21,240,689 (62aad) |
| • Tiro-koobkii 2018 | 17,563,749 |
| • Cufnaanta | 153.1/km2 (396.5/sq mi) (56aad) |
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2023  |
| • Wadarta |  $37.919 bilyan (137aad) |
| • Qofkiiba |  $1,668 (186aad) |
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2023  |
| • Wadarta |  $13.176 bilyan (149aad) |
| • Qofkiiba |  $579 (190aad) |
| Qaybsiga (2019) | 38.5 sinnaan la'aan dhexdhexaad ah |
| Kobaca (2023) | 0.517 hooseeya (172aad) |
| Lacagta | Kwacha-da Malawi (D) (MWK) |
| Saacadda | UTC+2 (CAT) |
| Qaabka taariikhda | dd/mm/yyyy |
| Koodhka wicitaanka | +265 |
| Koodhka ISO 3166 | MW |
| Furaha Internetka | .mw |
| \* Qiyaasaha dadka ee dalkan waxay si cad xisaabta ugu hergeliyaan saamaynta dhimashada dheeraadka ah ee ay keento AIDS-ka; Tani waxay horseedi kartaa cimri dherer hoose, dhimashada dhallaanka iyo dhimashada guud oo sareysa, koboca dadka oo hooseeya, iyo isbeddel ku yimaada qaybinta dadka ee da'da iyo jinsiga marka loo eego sidii kale ee laga filan lahaa.
* Macluumaadka waxaa laga soo qaatay CIA-da *World Factbook* haddii kale si kale loo xuso.
 |

**Malawi**, si rasmiga ahna loo yidhaahdo **Jamhuuriyadda Malawi**, waa dal aan bad lahayn oo ku yaal Koonfur-bari Afrika. Waxay xuduud la leedahay Zambia dhanka galbeed, Tanzania dhanka waqooyi iyo waqooyi-bari, iyo Mozambique dhanka bari, koonfur, iyo koonfur-galbeed. Malawi waxay ku fidsan tahay dhowr iyo 118,484 km2 (45,747 sq mi) waxayna leedahay dad gaaraya 22,224,282 (marka loo eego bisha Luulyo 2025). Lilongwe waa caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn.

Qaybta Afrika ee hadda loo yaqaan Malawi waxaa qarnigii 10aad degay dadka Akafula, oo sidoo kale loo yaqaanno Abathwa. Ka dib, kooxaha Bantu-ga ayaa yimid oo eryay dadkii Akafula iyagoo aasaasay boqortooyooyin kala duwan sida boqortooyooyinka Maravi iyo Nkhamanga, kuwaas oo horumaray wixii ka dambeeyay qarnigii 16aad. Boqortooyada Ingiriiska waxay bilowday inay xoojiso maamulka aagga ka dib Aftidii Ingiriiska ee 1890 ee ka dhanka ahayd Bortuqiiska, kuwaas oo sheegtay aagga u dhexeeya Angola iyo Mozambique gudaha Khariidaddii Pink ee 1885. Sannadkii 1891, aagga waxaa Ingiriisku u aqoonsaday inuu yahay Maxmiyaddii Bartamaha Afrika ee Ingiriiska, waxaana loogu magac daray *Nyasaland* sannadkii 1907. Sannadkii 1964, Nyasaland waxay noqotay mid madaxbannaan oo hoos timaada Ra'iisul Wasaare Hastings Banda waxaana loo beddelay *Malawi*. Laba sanno ka dib, Banda wuxuu noqoday madaxweyne isagoo dalka u beddelay jamhuuriyad madaxtooyo oo hal xisbi ah. Banda waxaa loogu dhawaaqay madaxweyne weligiis ah sannadkii 1971. Tobankii sanno ee ugu horreeyay ee madaxbannaanida Malawi waxaa lagu gartay diktatooriyad aad u caburin badneyd oo uu hoggaaminayay Banda. Ka dib markii la hordhigay nidaamka xisbiyada badan sannadkii 1993, Banda wuxuu ku guuldarraystay doorashadii guud ee 1994, dalkuna wuxuu sii oggolaaday kala-guur awoodadeed oo nabad ah. Malawi waxay leedahay jamhuuriyad dimuqraadi ah, xisbiyo badan leh oo uu madax u yahay madaxweyne la doortay. Sida laga soo xigtay Tilmaamayaasha Dimuqraadiyadda V-Dem ee 2024, Malawi waxay ku gashay kaalinta 74aad ee dimuqraadiyadda doorashada ee adduunka oo dhan iyo kaalinta 11aad ee dimuqraadiyadda doorashada ee Afrika. Dalku wuxuu xiriir diblomaasiyadeed la leeyahay inta badan waddamada wuxuuna ka qaybqaataa dhowr ururo caalami ah, oo ay ku jiraan Qaramada Midoobay, Barwaaqosooranka, Aagga Horumarinta Koonfurta Afrika, Suuqa Wadajirka ah ee Bariga iyo Koonfurta Afrika, iyo Midowga Afrika.

Malawi waa mid ka mid ah waddamada ugu horumarka hooseeya adduunka. Dhaqaalaheeda wuxuu si weyn ugu tiirsan yahay beeraha, waxayna leedahay dad u badan miyi iyo kuwo sii kordhaya. Dalku wuxuu leedahay rajada nolosha oo hooseysa iyo dhimashada dhallaanka oo sareysa. HIV/AIDS ayaa si weyn ugu baahsan. Dadka kala duwan waxaa ka mid ah dadka u dhashay deegaanka, dadka u dhashay Aasiya, iyo reer Yurub. Dadka badankoodu waa Masiixiyiin, inta badanna waa Bortestanti.

## Asalka magaca

Magaca *Malawi* wuxuu u taagan yahay "ololyada" ee luqadda Chichewa iyo Chitumbuka. *Malawi* waxaa doortay madaxweynihii ugu horreeyay ee Malawi, Hastings Banda, ka dib markii dalku uu xorriyadiisa ka qaatay Ingiriiska Weyn sannadkii 1964.

## Tixraacyo

Cillad tixraac: Calaamadaha `<ref>` ayaa jira koox la magacaabay "lower-alpha", laakiin lama helin calaamadda u dhiganta. `<references group="lower-alpha"/>`.