# Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika

| *(luqadaha rasmiga ah)* |
| --- |
| Af Faransiis | République centrafricaine |
| Af Sango | Ködörösêse tî Bêafrîka |

 |
|
Calanka

Astaan-gacmeedka

 |
| **Hal-ku-dheg:"Zo Kwe Zo"*  (Af-Sango)
* "Dadka oo dhan waa dad"
* *"Unité, Dignité, Travail"*  (Af-Faransiis)
* "Midnimo, Sharaf, Shaqo"
 |
| **Heesta qaranka: *E Zingo*  (Sango)
* *La Renaissance*  (Faransiis)
* "Kicita"

 |
| Muuji wareegga dhulkaMuuji khariidadda Afrika |
| Caasimadda | Bangui ﻿ / ﻿ |
| Magaalada ugu weyn | caasimadda |
| Luuqadaha rasmiga ah | * Faransiis
* Sango (wada-rasmi ah)
 |
| Luuqadaha qaranka ee la aqoonsan yahay | * Sango
 |
| Qaybaha qowmiyadaha  | * Carabtii Baggara
* Baka
* Banda
* Bayaka
* Fula
* Gula
* Gbaya
* Kara
* Kresh
* Mbaka
* Mandja
* Ngbandi
* Runga
* Sara
* Vidiri
* Wodaabe
* Yakoma
* Yulu
* Kanuri
* Zande
* kuwa kale
 |
| Diinta (2020) | * 73.2% Masiixiyad
* 13.9% Islaam
* 12.0% diimaha dhaqanka
* 0.9% kuwa kale / midna
 |
|  Dadka | Reer Bartamaha Afrika |
| Dawladda | Midaysan jamhuuriyad madaxtooyo |
|  |
| • Madaxweyne  | Faustin-Archange Touadéra |
| • Raiisel Wasaare  | Félix Moloua |
| • Guddoomiyaha Golaha Qaranka  | Simplice Sarandji |
|  |
| Sharci-dejinta | Golaha Qaranka |
| Madaxbannaanida |
|  |
| • Jamhuuriyadda la aasaasay  | 1 Diseembar 1958 |
| • ka timid Faransiiska  | 13 Agoosto 1960 |
| • Boqortooyada Bartamaha Afrika la aasaasay  | 4 Diseembar 1976 |
| • Raleejayntii Bokassa I  | 4 Diseembar 1977 |
| • Xilka ka tuuriddii Bokassa I iyo soo celintii jamhuuriyadda  | 21 Sebteembar 1979 |
|  |
| Bedka |
| • Wadarta | 622,984 km2 (240,535 sq mi) (44aad) |
| Dadka |
| • Qiyaastii 2025 |  5,513,282 (121aad) |
| • Cufnaanta | 8.6/km2 (22.3/sq mi) (221aad) |
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2026  |
| • Wadarta |  $7.940 bilyan (170aad) |
| • Qofkiiba |  $1,390 (190aad) |
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2026  |
| • Wadarta |  $3.710 bilyan (182nd) |
| • Qofkiiba |  $650 (191aad) |
| Qaybsiga (2021) | 43 sinnaan la'aan dhexdhexaad ah |
| Kobaca (2023) | 0.414 hooseeya (191aad) |
| Lacagta | * Faranka CFA ee Bartamaha Afrika (XAF)
 |
| Saacadda | UTC+01:00 (WAT) |
| Koodhka wicitaanka | +236 |
| Koodhka ISO 3166 | CF |
| Furaha Internetka | .cf |

**Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika** (**CAR**) waa dal ku dhex xidhan oo ku yaal Bartamaha Afrika. Waxay xuduud la leedahay Jaad dhanka waqooyiga, Suudaan dhanka waqooyi-bari, Koonfurta Suudaan dhanka bari, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo dhanka koonfurta, Jamhuuriyadda Kongo dhanka koonfur-galbeed, iyo Kamiruun dhanka galbeedka. Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxay ku fadhidaa dhul baaxaddiisu tahay qiyaastii 620,000 square kilometres (240,000 sq mi). Markay ahayd 2024, waxay lahayd dad tiradoodu tahay 5,357,744, oo ka kooban qiyaastii 80 kooxood oo qowmiyadeed ah. Maadaama ay ahaan jirtay gumeysi Faransiis oo loogu magac daray Ubangi-Shari, Faransiisku waa luqadda rasmiga ah, iyadoo Sango, oo ah luqad luqad creole ah oo ku salaysan Ngbandi, ay tahay luqadda qaranka iyo tan labaad ee rasmiga ah. Caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn waa Bangui, oo ku taal xadka koonfureed ee ay la leedahay Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo.

Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika badankeedu waxay ka kooban tahay savanna nooca Suudaan-Gini ah, laakiin dalku wuxuu sidoo kale leeyahay aag Sahelo-Suudaan ah dhanka waqooyiga iyo aag kaymo dhul-baraha ah dhanka koonfurta. Labo meelood oo meel dalka ka mid ah waxay ku dhex jirtaa dooxada Webiga Ubangi (kaas oo ku shuba Webiga Kongo), halka saddex meelood oo meedka soo hartay ay ku taalo dooxada Webiga Jaari, kaas oo ku shuba Hordada Jaad.

Waxa maanta loo yaqaan Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxaa la degganaa ugu yaraan tan iyo 8000 Ciise ka hor. Xuduudaha dalka waxaa dejiyay Faransiiska, kaas oo bilaabay inuu qaybo ka mid ah ku daro Kongada Faransiiska dabayaaqadii qarnigii 19-aad, sannadkii 1903-diina wuxuu aasaasay gumeysigii goonida ahaa ee Ubangi-Shari, oo qayb ka ahaa Afrika weyn ee Faransiiska. Ka dib markii ay xorriyadda ka qaadatay Faransiiska 1960-kii, Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxaa xukumay hoggaamiyayaal taxane ah oo keligood taliyayaal ah, oo uu ku jiro Jean-Bedel Bokassa oo u beddelay magaca dalka Boqortooyada Bartamaha Afrika soona xukumay sidii boqor ka dhashay 1976 ilaa 1979. Dagaalkii Baadiyaha ee Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika wuxuu bilaamay 2004, in kasta oo heshiis nabadeed la galay 2007 iyo mid kale 2011, dagaalkii sokeeye wuxuu dib u bilowday 2012. Dagaalka sokeeye wuxuu sii xumeeyay taariikhda xun ee dalka ee xuquuqda aadanaha, taasoo lagu garto xadgudubyo baahsan oo sii kordhaya oo ay geysanayaan kooxaha hubeysan ee kala duwan ee ka qeyb qaadanaya.

In kasta oo dalku leeyahay tiro aad u badan oo khayraadka dabiiciga ah, sida kaydka yuraaniyamka, shidaalka ceeriin, dahab, dheemman, kobalt, loox, iyo tamarta biyaha, iyo sidoo kale dhul beereed aad u baaxad weyn, Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxay ku jirtaa tobanka dal ee ugu saboolka ah dunida, iyadoo lahayd GDP per capita ee ugu hooseeya xagga awoodda wax-iibsiga (PPP) ee adduunka marka ay ahayd 2017. Markay ahayd 2023, marka loo eego Tusmada Horumarinta Aadanaha (HDI), dalku wuxuu lahaa heerka saddexaad ee ugu hooseeya ee horumarinta aadanaha, isagoo ku jira kaalinta 191 ee 193 dal. Dalku wuxuu galay kaalinta labaad ee ugu hooseysa Tusmada Horumarinta Aadanaha ee la hagaajiyay sinnaan-la'aanta (IHDI), isagoo ku jira kaalinta 164-aad ee 165 dal. Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxaa sidoo kale lagu qiyaasaa inay tahay dalka ugu caafimaadka daran, iyo sidoo kale dalka ugu xun ee dhalinyaradu ku noolaadaan. Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Beesha Dhaqaalaha ee Gobolka Bartamaha Afrika, Organisation internationale de la Francophonie iyo Dhaqdhaqaaqa dhex-dhexaadka ah.

## Asalka magaca

Magaca Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika wuxuu ka yimid goobta dhuleed ee uu dalku ku yaal ee gobolka dhexe ee Afrika iyo nooca dawladnimo ee jamhuuriyadda ah. Intii u dhaxeysay 1976 ilaa 1979, dalka waxaa loo yaqiinnay Boqortooyada Bartamaha Afrika.

Xilligii gumeysiga, magaca dalku wuxuu ahaa Ubangi-Shari (Af Faransiis: *Oubangui-Chari*), magacaas oo laga keenay laba webi oo waaweyn iyo dariiqyada biyaha ee Bartamaha Afrika – Ubangi iyo Jaari. Barthélemy Boganda, oo ahaa ra'iisul wasaarihii ugu horreeyay ee dalka, ayaa doorbiday magaca "Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika" beddelkii Ubangi-Shari, waxaana la sheegay inay taasi ka dambeysay sababtoo ah wuxuu hiigsanayay midnimo weyn oo ay yeeshaan waddamada ku yaal Bartamaha Afrika.

## Tixraacyo

Cillad tixraac: Calaamadaha `<ref>` ayaa jira koox la magacaabay "lower-alpha", laakiin lama helin calaamadda u dhiganta. `<references group="lower-alpha"/>`.