# Libiya

| Dawladda Liibiya* دولة ليبيا (Af-Carabi) *Dawlat Lībiyā*
 |
| --- |
|
Calanka

Astaanta

 |
| **Heesta qaranka:** ليبيا، ليبيا، ليبيا "Liibiya, Liibiya, Liibiya" |
| Muuji golahaMuuji khariidadda Liibiya |
| Caasimadda | Tripoli
 ﻿ / ﻿ |
| Magaalada ugu weyn | caasimadda |
| Luuqadaha rasmiga ah | Carabi |
| Af-goobka deegaanka | Carabiga Liibiya |
| Luqadaha qalaad | Talyaani iyo Ingiriis |
| Qaybaha qowmiyadaha (1999) | * 92% Carabi
* 5% Berber
* 3% kuwa kale
 |
| Diinta (2020) | * 96.6% Islaam (Rasmi)
* 2.7% Masiixiyad
* <1% Budhist
* <1% Hindu
* <1% Yuhuudi
* <1% Diinta hiddaha ah
* <1% Kuwa kale
* <1% Aan cidna ku xidhnayn
 |
|  Dadka | Reer Liibiya |
| Dawladda | Jamhuuriyad midaysan oo hoos timaada dawlad kumeelgaar ah (GNU) |
|  |
| • Guddoomiyaha Golaha Madaxtooyada  | Mohamed al-Menfi |
| • Guddoomiye Ku-xigeenka Golaha Madaxtooyada  | Musa Al-Koni |
| • Ra'iisul Wasaare  | Abdul Hamid Dbeibeh |
| • Guddoomiyaha Golaha Wakiilada  | Aguila Saleh Issa |
|  |
| Sharci-dejinta | Golaha Sare ee Dawladda Golaha Wakiilada |
| Aasaaskii |
|  |
| • Tripoli-da Cusmaaniyiinta  | 1551 |
| • Duulaankii Talyaaniga ee Liibiya  | 1911 |
| • Dhaqdhaqaaqa iska caabinta Liibiya  | 1911–1951 |
| • Jamhuuriyaddii Tripoli  | 16 November 1918 |
| • Boqortooyada Liibiya  | 24 December 1951 |
| • Afgembigii Muammar Gaddafi  | 1 September 1969 |
| • Jamahiiriyada Carabta Liibiya ee Shacabka Hantiwadaaga ah ee Weyn  | 2 March 1977 |
| • Dagaalkii Koowaad ee Sokeeye ee Liibiya  | 17 February 2011 |
| • Soo dhexgaliddii NATO ee Liibiya  | 19 March 2011 |
| • Dhammaadkii Dagaalkii Labaad ee Sokeeye ee Liibiya  | 23 October 2020 |
|  |
| Bedka |
| • Wadarta | 1,759,541 km2 (679,363 sq mi) (16aad) |
| Dadka |
| • Qiyaastii 2024 |  7,361,263 (103ad) |
| • Cufnaanta | 4.2/km2 (10.9/sq mi) |
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2025  |
| • Wadarta |  $123.990 bilyan (96aad) |
| • Qofkiiba |  $17,760 (101ad) |
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2025  |
| • Wadarta |  $47.480 bilyan (95aad) |
| • Qofkiiba |  $6,800 (102ad) |
| Kobaca (2023) | 0.721 sarreeya (115ad) |
| Lacagta | Diinaarka Liibiya (LYD) |
| Saacadda | UTC+2 (Wakhtiga Bariga Yurub) |
| Koodhka wicitaanka | +218 |
| Furaha Internetka | .ly ليبيا. |
| 1. **^** Fariinta Qaramada Midoobay ee ku saabsan magaca rasmiga ah: "Ka dib markii loo qaatay go'aanka Golaha Guud ee tirsigiisu yahay 66/1, Ergada Joogtada ah ee Liibiya u fadhida Qaramada Midoobay waxay si rasmi ah ugu wargelisay Qaramada Midoobay Baaq ka soo baxay Golaha Ku-meel-gaarka ah ee Qaranka ee 3dii Ogosto kaas oo bedelay magaca rasmiga ah ee Jamahiiriyada Carabta Liibiya loona bedelay 'Liibiya' laguna bedelay calanka qaranka ee Liibiya."
2. **^** Luqadda rasmiga ah waxaa si fudud loogu aqoonsaday "Carabi" (Baaqa Dastuuriga ah ee ku-meel-gaarka ah ee Liibiya, qodobka 1).
3. **^** Boqortooyada Midowday iyo Faransiiska waxay wadajir u haysteen maamul guud oo dulsaar ku ahaa Liibiya iyada oo loo marayo Golaha Kalsoonida ee Qaramada Midoobay.
 |

**Liibiya**, si rasmi ahna loogu yeero **Dawladda Liibiya**, waa dal ku yaal gobolka Maghreb ee Waqooyiga Afrika. Waxay waqooyiga xuduud la leedahay Badda Mediterranean-ka, bariga Masar, koonfur-bari Suudaan, koonfurta Jaad, koonfur-galbeed Nayjer, galbeedka Aljeeriya, iyo waqooyi-galbeed Tuunis. Iyadoo leh baaxad dhul oo ku dhow 700,000 oo mayl laba jibaaran, Liibiya waa dalka afraad ee ugu weyn Afrika iyo Caalamka Carabta, waana dalka 16aad ee ugu weyn adduunka. Dalku wuxuu sheeganayaa 32,000 oo kiilomitir oo laba jibaaran oo ah koonfur-bari Aljeeriya, koonfurta magaalada Liibiya ee Ghat. Caasimadda iyo magaalada ugu weyn waa Tripoli, oo ku taal waqooyi-galbeed kuna dhowaad in ka badan hal milyan oo ka mid ah toddobada milyan ee dadka ku nool Liibiya.

Liibiya waxaa deganaa dadka Berber-ka tan iyo dhammaadkii Aroortii Naxaasta (Bronze Age) iyagoo ka farcamay dhaqamadii Iberomaurusian iyo Capsian. Waqtiyadii hore ee qadiimiga ahaa, reer Foyniqiya waxay ka aasaaseen magaalo-dawlado iyo xarumo ganacsi galbeedka Liibiya, halka dhowr magaalo oo Giriig ah laga aasaasay Bariga. Qaybo ka mid ah Liibiya waxaa si kala duwan u xukumay reer Carthage-tii hore, reer Numidia, Boqortooyadii Bershiya, iyo Giriigii Ptolemaic ka hor inta aan gobolka oo dhan uu noqon qayb ka mid ah Boqortooyadii Roomaanka. Liibiya waxay ahayd xarun hore oo Masiixiyadda ah. Ka dib dhicidda Boqortooyadii Roomaanka ee Galbeedka, aagga Liibiya waxaa inta badan qabsaday Boqortooyadii Vandal ilaa qarnigii 7aad markii duulaanadu ay keeneen Islaamka gobolka. Wixii markaas ka dambeeyay, qarniyo ay jireen guuritaanka Carabta ee gobolka Maghreb waxay beddeleen qaabka dadka ee Liibiya iyada oo ay u badatay dhanka Carabta. Qarnigii 16aad, Boqortooyadii Isbayn iyo fardooleyda Knights Hospitaller waxay qabsadeen Tripoli ilaa xukunkii Cusmaaniyiintu uu ka bilaamay 1551. Liibiya waxay ku lug lahayd Dagaaladii Barbary ee qarniyadii 18aad iyo 19aad. Xukunkii Cusmaaniyiinta ayaa sii socday ilaa Dagaalkii Talyaaniga iyo Turkiga ee 1911, kaas oo sababay in Talyaanigu uu qabsado Liibiya oo uu ka aasaaso laba gumeysi: Tripolitania-dii Talyaaniga iyo Cyrenaica-dii Talyaaniga, kuwaas oo dambe lagu midoobay gumeysigii Liibiya ee Talyaaniga laga bilaabo 1934 ilaa 1943.

Intii uu socday Dagaalkii Labaad ee Adduunka, Liibiya waxay ahayd aag dagaal ee Ololihii Waqooyiga Afrika. Dadkii deganaa ee Talyaaniga ahaa ayaa markaas hoos u dhacay Liibiyana waxay noqotay mid madaxbannaan oo noqotay boqortooyo 1951. Afgambi milatari oo aan dhiig ku daadan 1969, oo uu bilaabay isbahaysi uu hoggaaminayo Kornayl Muammar Gaddafi, ayaa xukunka ka tuuray Boqor Idris I wuxuuna abuuray jamhuuriyad. Gaddafi waxaa badanaa ku sifeeyay dhaleeceeyayaashu inuu yahay keli-taliye, wuxuuna ahaa mid ka mid ah hoggaamiyayaasha adduunka ugu muddada dheer ee aan boqor ahayn. Wuxuu xukumayay muddo 42 sano ah ilaa xukunka looga tuuray lagana dilay dagaalkii sokeeye ee 2011, dhexdiisii Kacdoonkii Carabta (Arab Spring), iyadoo awoodda loo wareejiyay Golaha Ku-meel-gaarka ah ee Qaranka ka dibna loo wareejiyay Golaha Guud ee Qaranka ee la doortay.

Tan iyo 2011, Liibiya waxay ku jirtay dhibaato siyaasadeed iyo mid bini'aadantinimo, marka la gaadhay 2014, laba maamul oo iska soo horjeeda ayaa sheegtay inay xukumaan Liibiya, taas oo keentay dagaalkii labaad ee sokeeye, iyadoo qaybo ka mid ah Liibiya ay u kala qaybsameen dawlado kala duwan, oo fadhigoodu yahay Tripoli iyo Tobruk, iyo sidoo kale maleeshiyooyin beeleed iyo kuwa Islaami ah oo kala duwan. Labadii dhinac ee ugu waaweynaa ee dagaallamayay waxay saxeexeen xabbad-joojin joogto ah sannadkii 2020, dawlad midnimo qaran ahna waxay la wareegtay awoodda si ay u qorsheyso doorashooyin dimuqraadi ah, inkastoo loolanka siyaasadeed uu weli dib u dhac ku keenayo arrintan. Bishii Maarso 2022, Golaha Wakiilada wuxuu joojiyay aqoonsigii Dawladda Midnimada Qaran wuxuuna ku dhawaaqay dawlad beddel ah, oo ah Dawladda Xasiloonida Qaranka (GNS). Labada dawladoodba waxay u shaqaynayeen isku mar wixii markaas ka dambeeyay, taas oo keentay awood laba-geesood ah oo ka jirta Liibiya. Beesha caalamku waxay sii waddaa inay u aqoonsato dawladda midnimada inay tahay dawladda sharciga ah ee dalka.

Liibiya waa dal soo koraya oo ku jira kaalinta 115ad ee HDI, waxayna leedahay kaydka 10aad ee ugu weyn ee saliidda la xaqiijiyay adduunka. Liibiya waxay leedahay heerka ugu sarreeya ee sii deynta gaaska aqalka dhirta lagu koriyo qofkiiba ee Afrika, laakiin horumar yar ayay ka samaysay dhanka horumarinta ballanqaadyada cimilada. Liibiya waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay, Dhaqdhaqaaqa Aan-Caddayn, Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, Ururka Iskaashiga Islaamka, iyo OPEC. Diinta rasmiga ah ee dalka waa Islaamka, iyadoo 96.6% dadka Liibiya ay yihiin Muslimiin Sunni ah. Luqadda rasmiga ah ee Liibiya waa Carabi, iyadoo Carabiga Liibiya uu yahay kan ugu ballaaran ee lagaga hadlo dalka. Inta badan dadka Liibiya waa Carabi.

## Asalka magaca

Goobta taariikhiga ah ee Sabratha, Liibiya
Asalka magaca "Liibiya" wuxuu markii ugu horreysay ka muuqday qoraal ka mid ah Ramesses II, oo loo qoray sidii rbw ee hieroglyphic. Magacu wuxuu ka yimid aqoonsi guud oo la siiyay isbahaysi weyn oo ka jiray Bariga qadiimiga ah ee "Liibiya" ee Berber-ka, dadka Waqooyiga Afrika iyo qabiilooyinka ku noolaa hareeraha gobollada barwaaqada ah ee Cyrenaica iyo Marmarica. Ciidan ka kooban 40,000 oo nin iyo isbahaysi qabiilo oo loo yaqaanay "Madaxda Waaweyn ee Libu" waxaa hoggaaminayay Boqor Meryey oo dagaal la galay fircoon Merneptah sannadkii 5aad (1208 BC). Iskahorimaadkan waxaa lagu xusay Qoraalka Weyn ee Karnak ee ku yaal delta galbeedka intii lagu jiray sannadihii 5aad iyo 6aad ee xukunkiisa wuxuuna dhaliyay guuldarradii Meryey. Sida ku xusan Qoraalka Weyn ee Karnak, isbahaysiga milatari wuxuu ka koobnaa Meshwesh, Lukka, iyo "Dadka Badda" oo loo yaqaanay Ekwesh, Teresh, Shekelesh, iyo Sherden.

Qoraalka Weyn ee Karnak wuxuu u qoran yahay:

> "... xilligii saddexaad, isagoo leh: 'Madaxii kharribmay, ee laga adkaaday ee Liibiya, Meryey, wiilka Ded, wuxuu ku soo dhacay dalka Tehenu iyada oo ay weheliyaan qaansoleyda—Sherden, Shekelesh, Ekwesh, Lukka, Teresh. Isagoo soo kaxaystay geesiyaashii ugu fiicnaa iyo nin kasta oo dagaalyahan ah oo dalkiisa ka tirsan. Wuxuu keenay xaaskiisa iyo carruurtiisa—hoggaamiyayaashii xerada, wuxuuna gaadhay xadka galbeed ee beeraha Perire."
>
>

Magaca "Liibiya" waxaa dib loogu soo celiyay isticmaalka sannadkii 1903 cilmiga juqraafiga ee Talyaaniga Federico Minutilli. Waxaa loogu talagalay in lagu beddelo ereyadii loo isticmaali jiray Tripolitania-dii Cusmaaniyiinta, gobolka xeebta ee hadda ah Liibiya, kaas oo ay xukumaysay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta laga bilaabo 1551 ilaa 1911 as Eyalet of Tripolitania.

Liibiya waxay heshay madaxbannaanida 1951 iyadoo ahayd Boqortooyada Midowday ee Liibiya (المملكة الليبية المتحدة al-Mamlakah al-Lībiyyah al-Muttaḥidah), iyadoo magaca loo beddelay Boqortooyada Liibiya (المملكة الليبية al-Mamlakah al-Lībiyyah), dhab ahaantii "Boqortooyada Liibiya", sannadkii 1963. Ka dib afgambi uu hoggaaminayay Muammar Gaddafi 1969, magaca dawladda waxaa loo beddelay Jamhuuriyadda Carabta Liibiya (الجمهورية العربية الليبية al-Jumhūriyyah al-'Arabiyyah al-Lībiyyah). Magaca rasmiga ahi wuxuu ahaa "Jamahiiriyada Carabta Liibiya ee Shacabka Hantiwadaaga ah" laga bilaabo 1977 ilaa 1986 (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية), iyo "Jamahiiriyada Carabta Liibiya ee Shacabka Hantiwadaaga ah ee Weyn" (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى, al-Jamāhīriyyah al-'Arabiyyah al-Lībiyyah ash-Sha'biyyah al-Ishtirākiyyah al-'Udmá dhageyso) laga bilaabo 1986 ilaa 2011.

Golaha Ku-meel-gaarka ah ee Qaranka, oo la aasaasay 2011, wuxuu ugu yeeray dawladda si fudud "Liibiya". Qaramada Midoobay (UN) waxay si rasmi ah u aqoonsatay dalka sidii "Liibiya" bishii Sebtember 2011 iyadoo lagu saleynayo codsi ka yimid Ergada Joogtada ah ee Liibiya iyadoo la xiganayo Baaqa Dastuuriga ah ee Ku-meel-gaarka ah ee Liibiya ee 3dii Ogosto 2011. Bishii Noofambar 2011, ISO 3166-1 waxaa la beddelay si ay u muujiso magaca cusub ee dalka "Liibiya" ee Ingiriiska, "Libye (la)" ee Faransiiska.

Bishii Diseembar 2017, Ergada Joogtada ah ee Liibiya u fadhida Qaramada Midoobay waxay ku wargelisay QM in magaca rasmiga ah ee dalka uu hadda ka dib yahay "Dawladda Liibiya"; "Liibiya" waxay ahaanaysaa qaabka rasmiga ah ee gaaban, dalkuna wuxuu sii wadaa in lagu taxo xarafka "L" ee liisaska xarfaha hore ee alifbeeto ahaan.

## Tixraacyo

Cillad tixraac: Calaamadaha `<ref>` ayaa jira koox la magacaabay "lower-alpha", laakiin lama helin calaamadda u dhiganta. `<references group="lower-alpha"/>`.