# Maali

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jamhuuriyadda Mali

| *(luqadaha rasmiga ah)* |
| --- |
| Af Bambara | ߡߊ߬ߟߌ ߞߊ ߝߊߛߏߖߊߡߊߣߊ *Mali ka Fasojamana* |
| Fula | 𞤈𞤫𞤨𞤵𞤦𞤤𞤭𞤳 𞤦𞤵 𞤃𞤢𞥄𞤤𞤭 *Republik bu Maali* |
| Hassaniyya | جُمْهُورِيَّةْ مَالِي  *Jumhūriyet Māli* |
| Koyraboro Senni Songhai | Mali Laamaa |
| Soninke | Mali Jamaane |
| Tamasheq | ⵜⴰ隔ⴷⵓⴷⴰ ⵏ ⵎⴰⵍⵉ *Tagduda n Mali* |

 |
|
Calanka

Astaanta

 |
| **Hal-ku-dheg:**"Un peuple, un but, une foi" (Faransiis) *"Mɔgɔ kelen, laɲini kelen, dannaya kelen"*  (Af-Bambaara) "Hal shacab, hal hadaf, hal rumayn" |
| **Heesta qaranka:** "Le Mali" (Faransiis)Duration: 1 minute and 19 seconds.1:19 |
| Muuji golaha |
| Caasimadda | Bamako ﻿ / ﻿ |
| Luuqadaha rasmiga ah | **13 luqadood oo qaran Bambara
* Bobo
* Carabiga Xasanaaniya
* Bozo
* Dogon, Toro So
* Fula
* Kassonke
* Maninke
* Minyanka
* Senufo, Senara
* Songhay, Koyraboro Senni
* Soninke
* Tamasheq
 |
| Luqadaha lagaga hadlo | * Bambara
* Fula
* Carabi
* Soninke
* Songhay
* Mandinka
* Minyanka
* Tamasheq
* Senufo
* Bobo
* Bozo
* Kassonke
* Samogo
* Dafing
* Dogon
 |
| Luqadda shaqada | * Faransiis (*de facto*)
 |
| Qaybaha qowmiyadaha (Tiriya weynta 2022) | * 35.9% Bambara
* 12.8% Fula
* 9.4% Senufo
* 8.4% Malinke
* 8.2% Soninke
* 6.1% Dogon
* 4.8% Songhai
* 3.9% Tuareg
* 2.2% Bobo / Bwa
* 10.5% Kuwa kale
 |
| Diinta (Tiriya weynta 2022) | * 96.4% Islaam
* 2.3% Masiixiyad
* 0.7% Diimaha hiddaha ah ee Afrika
* 0.5% Diin la'aan
* 0.1% Diimaha kale
 |
|  Dadka | Reer Mali |
| Dawladda | Jamhuuriyad madaxtooyo oo midaysan oo hoos timaada koox milatari ah |
|  |
| • Madaxweyne  | Assimi Goïta |
| • Ra'iisul Wasaare  | Abdoulaye Maïga (ku-meel-gaar) |
|  |
| Sharci-dejinta | Golaha Ku-meel-gaarka ah ee Qaranka |
| Aasaaskii |
|  |
| • Aasaaskii Jamhuuriyadda Suudaan  | 24 November 1958 |
| • Ku biiristii Senegal si loo abuuro Federaalka Mali  | 4 April 1959 |
| • Madaxbannaanidii ay ka qaadatay Faransiiska  | 20 June 1960 |
| • Kala diristii Federaalka Mali  | 20 August 1960 |
| • Ku dhawaaqistii Jamhuuriyadda Mali  | 22 September 1960 |
|  |
| Bedka |
| • Wadarta | 1,240,192 km2 (478,841 sq mi) (23aad) |
| • Biyo (%) | 1.6 |
| Dadka |
| • Qiyaastii 2025 |  25,200,000 (61aad) |
| • Tiro-koobkii 2022 | 22,395,489 |
| • Cufnaanta | 18/km2 (46.6/sq mi) (215aad) |
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2025  |
| • Wadarta |  $72.74 bilyan (115aad) |
| • Qofkiiba |  $2,930 (173ad) |
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2025  |
| • Wadarta |  $23.21 bilyan (121aad) |
| • Qofkiiba |  $936  (175ad) |
| Qaybsiga (2021) | 35.7 sinnaan la'aan dhexdhexaad ah |
| Kobaca (2023) | 0.419 hooseeya (188aad) |
| Lacagta | Frankiga CFA ee Galbeedka Afrika (XOF) |
| Saacadda | UTC±00:00 (Wakhtiga Greenwich) |
| Koodhka wicitaanka | +223 |
| Koodhka ISO 3166 | ML |
| Furaha Internetka | .ml |

**Mali**, si rasmi ahna loo yidhaahdo **Jamhuuriyadda Mali**, waa dal aan bad lahayn oo ku yaal Galbeedka Afrika. Waa dalka siddeedaad ee ugu weyn Afrika iyo dalka 23aad ee ugu weyn adduunka, isagoo leh baaxad dhul oo gaadhaysa 1,240,192 kiilomitir oo laba jibaaran.

Dalku wuxuu waqooyiga xuduud la leedahay Aljeeriya, bariga Nayjer, waqooyi-galbeed Mauritaniya, koonfurta Burkina Faso iyo Xeebta Fool-maroodiga (Ivory Coast), galbeedkana Guinea iyo Senegal. Dadka ku nool Mali waa qiyaastii 25.20 milyan, iyadoo 47.19% ka mid ah la qiyaasay inay ka yar yihiin da'da 15 sanno marka la gaadhay 2024. Caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn waa Bamako. Luqadda Faransiiska waxay ahayd luqadda rasmiga ah ee Mali ilaa 2022, markaasoo lagu beddelay 13 luqadood oo Afrikaan ah, iyadoo luqadda Bambara ay tahay luqadda koowaad ee inta badan dadka dalkaas deggan.

Xuduudaha waqooyi ee Mali waxay aad ugu qoto dheer yihiin dhexda Saxaraha Weyn. Qaybta koonfureed ee dalka, oo ay ku nool yihiin inta badan dadka deegaanka, waxay ku taal fidsanaanta savanna-da Suudaan, waxaana dhex mara webiyada Niger iyo Senegal. Dhaqaalaha dalku wuxuu ku dhowyahay beeraha iyo macdanta, iyadoo khayraadkeeda dabiiciga ah ee ugu caansan uu ka mid yahay dahabka, oo ka dhigan 80% waxyaabaha ay dibadda u dhoofiso, iyo suufka. Mali waa mid ka mid ah waddamada ugu saboolka ah uguna hooseeya horumarka adduunka.

Mali waxay qayb ka ahayd saddex boqortooyo oo isku xigay oo xoog weyn iyo hanti lahaa kuwaas oo xukumayay ganacsiga ka gudba Saxaraha: Boqortooyadii Ghana (oo dalka Ghana loogu magac daray), Boqortooyadii Mali (oo dalka Mali loogu magac daray), iyo Boqortooyadii Songhai. Markii ay ugu sarreysay sannadkii 1300, Boqortooyadii Mali waxay ahayd dalka ugu hantida badnaa Afrika iyadoo boqorkeedii qarnigii 14aad Mansa Musa la rumeysan yahay inuu ahaa mid ka mid ah shaqsiyaadka ugu hodansan taariikhda adduunka. Marka laga soo tago inay ahayd xarun ganacsi iyo mid macdan qodis, Mali-dii waqtiyadii dhexe waxay ahayd xarun Islaamka, dhaqanka iyo aqoonta, iyadoo Timbuktu ay noqotay meel caan ku ah waxbarashada iyadoo lahayd jaamacaddeeda, oo ah mid ka mid ah kuwa ugu faca weyn adduunka isla markaana weli shaqaysa. Boqortooyadii sii fidsaysay ee Songhai ayaa la wareegtay boqortooyadii 1468, waxaana ku xigay ciidankii Saadiyiinta oo ka adkaaday Songhai 1591.

Dhammaadkii qarnigii 19aad, intii lagu jiray Loolankii Afrika, Faransiisku wuxuu la wareegay maamulka Mali, wuxuuna ka dhigay qayb ka mid ah Suudaantii Faransiiska; iyadoo ah Jamhuuriyadda Suudaan, federaal kooban oo ay la gashay Senegal ayaa la aasaasay, kaas oo xorriyadda qaatay 1660. Ka dib ka bixitaankii Senegal, Jamhuuriyadda Mali ayaa la aasaasay. Ka dib muddo dheer oo uu jiray xukun hal xisbi ah, afgambi dhacay 1991 wuxuu horseeday constitution cusub iyo in Mali laga dhigo dal dimuqraadi ah oo nidaamka xisbiyada badan leh. Wixii markaas ka dambeeyay ilaa 2012, Mali waxay la kulantay koritaan dhaqaale iyo xorriyadaha madaniga ah oo kordhay, inkastoo tani ay bilaabay inay dib u dhacdo ka dib 2002. Tan iyo madaxbannaanidii, waxaa jiray afar kacdoon oo ay ku lug lahaayeen dadka Tuareg-ka, kuwaas oo dhacay 1962 ilaa 1964, 1990 ilaa 1995, 2007 ilaa 2009, iyo tan iyo 2012.

Bishii Janaayo 2012, iskahorimaad hubeysan ayaa ka qarxay waqooyiga Mali, kaas oo jabhadaha Tuareg-ka ay kula wareegeen dhul ku yaal waqooyiga, bishii Abriilna waxay ku dhawaaqeen goosashada dawlad cusub oo la yidhaahdo Azawad. Iskahorimaadka waxaa sii murgiyay afgambi milatari bishii Maarso 2012 iyo dagaalo dambe oo dhexmaray Tuareg iyo kooxaha kale ee mucaaradka ah. Si looga jawaabo dhulalka la qabsaday, milatariga Faransiisku wuxuu bilaabay Hawlgalkii Serval bishii Janaayo 2013. Bil ka dib, ciidamada Mali iyo kuwa Faransiiska waxay qayb ahaan dib u qabsadeen waqooyiga, inkastoo iskahorimaadku uu sii socday.

Ibrahim Boubacar Keïta ayaa loo doortay madaxweyne sannadkii 2013, laakiin eedaymo ku saabsan khiyaano intii lagu jiray doorashadii baarlamaanka ee 2020 waxay keentay dibad-baxyo ballaaran. Keïta waxaa xukunka looga tuuray afgambi uu hoggaaminayay Assimi Goïta, iasgoo isku dhisay inuu yahay taliyaha milatariga ee Mali ka dib afgambi kale oo dhacay 2021. Sannadkii 2025, dhammaan xisbiyada siyaasadda waa la kala diray waxaana Goïta la siiyay muddo madaxtooyo oo shan sanno ah, oo dib loo cusboonaysiin karo doorasho la'aan. Isbahaysiga JNIM ee xiriirka la leh Al-Qaacida ayaa cunaqabatayn shidaal ku soo rogay magaalooyinka waaweyn, taas oo keentay carqalad dhaqaale, sannadkii 2026-na waxay weerar wadajir ah la qaadeen gooni-goosadka Tuareg-ka.

## Asalka magaca

Magaca *Mali* waxaa laga qaatay magaca Boqortooyadii Mali. Waxaa loola jeedaa "meesha uu boqorku ku nool yahay" wuxuuna xambaarsan yahay macnaha xoogga.

Socdaalihii reer Maghreb ee qarnigii afar iyo tobnaad Ibn Battuta wuxuu sheegay in caasimadda boqortooyada loogu yeeri jiray Mali. Mid ka mid ah hiddaha dadka Mandinka ayaa sheegaya in boqorkii ugu horreeyay ee halyeeyga ahaa Sundiata Keita uu isku beddelay jeer (hippopotamus) markii uu ku dhintay Webiga Sankarani iyo in ay suurtogal ahayd in deegaanka webigan laga helo tuulooyin loogu yeero "Mali-dii hore". Daraasad lagu sameeyay maahmaahyada reer Mali ayaa lagu ogaaday in Mali-dii hore ay ku taal tuulo la yidhaahdo Malikoma, oo macnaheedu yahay "Mali Cusub", iyo in *Mali* ay markii hore ahaan kartay magaca magaalo.

Aragti kale ayaa soo jeedinaysa in *Mali* ay tahay dhawaaqa luqadda Fula ee magaca dadka Mande. Waxaa la soo jeediyay in isbeddelka dhawaaqyadu uu keenay isbeddelka, halkaas oo luqadda Fula dhexdeeda qaybta alveolar-ka /nd/ ay u isbeddesho /l/ oo shaqalka ugu dambeeya uu lumiyo dhawaqa sanka isla markaana uu kordho, taas oo keentay in "Manden" uu u isbeddelo /mali/.

## Tixraacyo

Cillad tixraac: Calaamadaha `<ref>` ayaa jira koox la magacaabay "lower-alpha", laakiin lama helin calaamadda u dhiganta. `<references group="lower-alpha"/>`.