# Itoobiya

**Itoobiya** , oo si rasmi ah u ah **Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya** , waa dal aan bad lahayn oo ku yaalla gobolka Geeska Afrika ee Bariga Afrika . Waxa ay xuduud la wadaagtaa Eritereeya dhanka waqooyi, Jabuuti dhanka waqooyi-bari, Soomaaliya dhanka bari, Kenya dhanka koonfureed, Koonfur Suudaan dhanka galbeed, iyo Suudaan dhanka waqooyi-galbeed. Itoobiya waxay daboolaysaa bedka dhul dhan 1,104,300 kiiloomitir laba jibaaran (426,400 sq mi). Laga bilaabo 2024 , waxay leedahay ku dhawaad ​​​​128 milyan oo qof, taasoo ka dhigaysa waddanka saddex iyo tobnaad ee ugu dadka badan adduunka, kan labaad ee ugu dadka badan Afrika marka laga reebo Naajeeriya , iyo waddanka ugu dadka badan ee aan bad lahayn ee Dunida. Caasimadda qaranka iyo magaalada ugu weyn, Addis Ababa , waxay dhacdaa dhowr kiilo mitir galbeed ka xigta Bariga Afrika ee Rift ee u kala qaybiya dalka oo u kala qaybiya taarikada Afrika iyo Soomaaliya .

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya
luqadaha kale ee rasmiga ah
* |  |  |
| --- | --- |
| Somali: | Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya |
| Afar: | Itiyoppiya Federalih Demokrasih Ummuno |
| Amharic: | የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ |
| Oromo: | Rippabliikii Federaalawaa Dimokraatawaa Itoophiyaa |
| Tigrinya: | ናይኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ |
 |
|
Calanka

Emblem

 |
| **Heesta qaranka:**  ወደፊት ገስግሺ ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ "Wedefīt Gesigishī Wid Inat ītiyop’iy  |
|  |
| Caasimaddaiyo Magaalada ugu weyn | Addis Ababa ﻿ / ﻿ |
| Luuqadaha rasmiga ah | **Liiska Oromo
* Amharic
* Soomaali
* Tigrinya
* Afar
 |
|  **Luuqadaha shaqada**  | Amharic |
| **Afka gobolka** | *hoos ka daawo* |
| Qaybaha qowmiyadaha (2007) | * 34.5% Oromo
* 26.9% Amhara
* 6.2% Somali
* 6.1% Tigrayan
* 4.0% Sidama
* 2.5% Gurage
* 2.3% Welayta
* 1.7% Hadiya
* 1.7% Afar
* 1.5% Gamo
* 12.6% Kuwa kale
 |
| Diinta (2016) | * + 67.3% Christianity
		- 43.8% Ethiopian Orthodoxy
		- 22.8% P'ent'ay
		- 0.7% other Christian
* 31.3% Islam
* 0.6% traditional faiths
* 0.8% others/none
 |
|  Dadka | Itoobiyaan |
| Dawladda | Federaal jamhuuriyadda baarlamaanka oo hoos timaada dawladd awood leh  |
|  |
| • Madaxweyne  | Taye Atske Selassie |
| • Ra'iisul Wasaare  | Abiy Axmed |
| • Deputy Ra’iisul Wasaare ku xigeeno  | Temesgen Tiruneh Adem Faarax |
| • Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee Federaalka  | Tewodros Mihret |
|  |
| Sharci-dejinta | Golaha Baarlamaanka Federaalka |
| • Aqalka sare | Golaha Federaalka |
| • Aqalka hoose | Golaha Wakiillada Shacabka |
| Sameenta |
|  |
| • Dʿmt  | 980 BC |
| • Boqortooyada Aksum  | 400 BC |
| • Boqortooyada Itoobiya  | 1270 |
| • *Zemene Mesafint* | 7 May 1769 |
| • Dib u midayn  | 11 February 1855 |
| • Xukun-ururin  | 1904 |
| • La qabsaday oo lagu daray galay Talyaaniga Bariga Afrika  | 9 May 1936 |
| • Heshiiskii Ingiriiska iyo Itoobiya  | 31 January 1942 |
| • Derg  | 12 September 1974 |
| • Dadka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah  | 22 Febraayo1987 |
| • Dowlad ku meel gaar ah  | 28 May 1991 |
| • Dastuurka hadda jira  | 21 Ogosto 1995 |
|  |
| Bedka |
| • Wadarta | 1,104,300 km2 (426,400 sq mi) (26aad) |
| • Biyo (%) | 0.7 |
| Dadka |
| • Qiyaastii 2024 |  109,499,000 (10aad) |
| • Cufnaanta | 92.7/km2 (240.1/sq mi) (123aad) |
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2024  |
| • Wadarta |  $434.44 billion (55aad) |
| • Qofkiiba |  $4,050 (159aad) |
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2024  |
| • Wadarta |  $145.03 billion (59aad) |
| • Qofkiiba |  $1,350 (159aad) |
| Qaybsiga (2015) |  35.0 sinnaan la'aan dhexdhexaad ah |
| Kobaca (2023) |  0.497 hooseeya (180aad) |
| Lacagta | Birr (ETB) |
| Saacadda | UTC+3 (EAT) |
| Qaabka taariikhda | dd/mm/yyyy |
| Koodhka wicitaanka | +251 |
| Koodhka ISO 3166 | ET |
| Furaha Internetka | .et |

Bini'aadamka casriga ah ayaa ka soo baxay Itoobiya-da casriga ah waxayna u ambabaxeen Bariga dhow iyo meelo kale oo ah xilligii Paleolithic ee Dhexe . 980 BC, Boqortooyada D'mt waxay ku fidisay dhulkeeda Ereteriya iyo gobolka waqooyi ee Itoobiya, halka Boqortooyada Aksum ay ilaalisay ilbaxnimo midaysan gobolka 900 oo sano. Diinta Kiristaanka waxa qabsatay boqortooyadii 330, Islaamkuna waxa uu yimid Hijrigii ugu horeeyey 615. Burburkii Aksum ka dib 960kii, boqortooyadii Zagwe ayaa ka talinaysay qaybo ka mid ah woqooyiga iyo badhtamaha Itoobiya ilaa 1270 uu afgambiyay Yekuno Amlak , iyada oo la caleemo saaray boqortooyadii Xabashida iyo Boqorada Sulaymaan . Sheba oo uu ka hooseeyo wiilkooda Menelik I. Qarnigii 14-aad, boqortooyadu waxa ay ku kortay haybad iyada oo adeegsanaysa dhul balaadhinta iyo la dagaalanka dhulalka ku xiga; Gaar ahaan, Dagaalkii Xabashida-Adal (1529-1543) wuxuu ka qayb qaatay kala qaybsanaantii boqortooyadii, taasoo aakhirkii ku hoos dhacday maamul-daadejin loo yaqaanay Zemene Mesafint bartamihii qarnigii 18-aad. Imbaraadoor Tewodros II waxa uu soo afjaray Zemene Mesafint bilowgii boqornimadiisa sannadkii 1855kii, isaga oo calaamad u ahaa dib u midaynta iyo casriyaynta Itoobiya.
Laga soo bilaabo 1878-dii, Imbaraadoor Menelik II wuxuu qaaday weeraro isdaba joog ah oo loo yaqaannay ballaarinta Menelik , taas oo keentay in la sameeyo xuduudka hadda ee Itoobiya. Dhanka dibadda, dabayaaqadii qarnigii 19-aad, Itoobiya waxay iska difaacday duullaan shisheeye oo ay ka mid yihiin Masar iyo Talyaaniga ; Taasina waxay keentay in Itoobiya ay ilaashato madax-banaanideeda xilligii loollanka Afrika . Sannadkii 1936 kii, Itoobiya waxa qabsaday Talyaanigii Faashiistaha ahaa , waxaanay la darsameen Ereteriya iyo Somaliland oo Talyaanigu haystay , ka dibna wuxuu sameeyay Talyaanigii Bariga Afrika . Sannadkii 1941-kii oo ku beegnayd dagaalkii 2-aad ee adduunka waxa qabsaday ciidammadii Ingiriiska , waxaana dawladnimadiisu si buuxda loo soo celiyay sannadkii 1944-kii ka dib muddo maamul milateri ah . Dergiga oo ahaa dawlad milatari oo uu Midowgii Soofiyeeti taageero ayaa xukunka la wareegay sanadkii 1974-kii ka dib markii uu xukunka ka tuuray Imbaraadoor Xayle Salaase iyo boqortooyadii Sulaymaan, wuxuuna dalka xukumayay ku dhawaad ​​17 sano oo uu socday dagaalkii sokeeye ee Itoobiya . Ka dib burburkii Dergiga 1991-kii, xisbiga EPRDF wuxuu dalka ku qabsaday dastuur cusub iyo federaal ku salaysan qawmiyad . Wixii intaas ka dambeeyay, Itoobiya waxa ay la ildaran tahay isku dhacyo daba dheeraaday oo aan xal loo helin oo u dhexeeya qawmiyadaha iyo xasillooni-darro siyaasadeed oo ay astaan ​​u tahay dib-u-noqoshada dimuqraadiyadda . Laga soo bilaabo 2018, kooxaha gobolka iyo qowmiyadaha ku salaysan waxay qaadeen weeraro hubaysan dagaallo badan oo ka socday guud ahaan Itoobiya .
Itoobiya waa dawlad qawmiyad kala duwan leh oo ay ku nool yihiin in ka badan 80 qoomiyadood . Diinta Kiristaanka ayaa ah tan ugu badan ee lagu sheego caqiidada dalka, iyadoo diinta ugu weyni ay tahay Kaniisadda Ortodokska ee Itoobiya. Diinta Kiristaanka ka dib, Itoobiya waxa ku nool tiro aad u tiro yar oo raacsan diinta Islaamka iyo boqolkiiba in yar oo aaminsan diimaha soo jireenka ah . Dawladdan madaxbannaanidu waa xubin aasaase u ah Qaramada Midoobay, Kooxda 24 , Dhaqdhaqaaqa aan Isbahaysiga ahayn , Kooxda 77 , iyo Ururka Midnimada Afrika . Addis Ababa waa xarunta Midowga Afrika , Pan African Chamber of Commerce and Industry , Guddiga Dhaqaalaha Qaramada Midoobay ee Afrika , Ciidanka heeganka ah ee Afrika iyo qaar badan oo ka mid ah ururada aan dawliga ahayn ee caalamiga ah ayaa diiradda saaraya Afrika. Itoobiya waxay xubin buuxda ka noqotay BRICS 2024. Itoobiya waa mid ka mid ah dalalka ugu horumarsan laakiin mararka qaarkood waxaa loo arkaa inay yihiin quwad soo baxaysa , oo leh kobaca dhaqaale ee ugu dhaqsaha badan waddamada ka hooseeya Saxaraha Afrika sababtoo ah maalgashiga tooska ah ee shisheeye ee ballaarinta warshadaha beeraha iyo wax soo saarka; beeralaydu waa qaybta dhaqaalaha ugu wayn ee dalka, waxayna ka yihiin in ka badan 37% wax soo saarka gudaha marka la eego sanadka 2022. Inkasta oo dhaqaalaha Itoobiya uu soo maray kobac joogto ah, marka loo eego dakhliga qofkasta iyo Tusaha Horumarinta Aadanaha dalku waxa uu weli ka mid yahay kuwa ugu saboolsan Afrika. Itoobiya waxa ay wajahday caqabado badan, oo ay ku jiraan heerka saboolnimada oo sarreeya , xad-gudubyada xuquuqul insaanka , takoorka qowmiyadeed oo baahsan , iyo heerka wax-akhris oo dhan 52%

## Asal erayga

Dhaqanku wuxuu qabaa in magaca Itoobiya (Itoobiya) uu ka yimid magaca Boqorkii ugu horreeyay ee Itoobiya, Xabashida, ama Itoobiya .
Ayele Berkerie ayaa sharaxaya:
Sida dhaqanka Xabashidu qabo, ereyga Itoobiya waxa uu ka soo jeedaa erayga Ethiopis, oo ah magaca boqorka Xabashida, oo ah kan toddobaad ee abtirsiinyada. Metshafe Aksum ama kitaabka Xabashida ee Aksum ayaa Itiopis ku tilmaamaya boqorkii laba iyo tobnaad ee Itoobiya iyo aabbihii Aksumawi. Xabashidu waxay ugu dhawaaqdaa Itoobiya Ityoጵya oo leh Sades ama codka lixaad e sida marka la isku daro oo garaafka ጰ ma laha wax u dhigma oo Ingiriisi iyo Laatiinka ah. Ethiopis waxa la rumaysan yahay inay tahay farcankii laba iyo tobnaad ee tooska ah ee Aadan. Aabihiis waxaa lagu magacaabaa Kush, halka awoowgiisna loo yaqaan Kam.
Buuga Geez ee Axum ee qarnigii 15-aad , magaca waxa loo nisbayn jiray shaqsi halyey ah oo la odhan jiray Ityopp'is . Wuxuu ahaa ina Kuush, ina Xaam , oo kitaabka ka baxsan , oo la sheegay inuu aasaasay magaalada Axum .
Magaca Giriigga ee Αἰθιοπία (oo ka yimid Αἰθίοψ , "Ethiopian") waa erey isku dhafan, oo markii dambe lagu sharraxay sida laga soo xigtay ereyada Giriigga αἴθω iyo ὤψ ( eithō "waan gubaa" + ōps "wejiga"). Sida laga soo xigtay Liddell-Scott Jones Greek-English Lexicon , magacaabista si sax ah waxay u tarjumaysaa sidii weji guban oo magac ahaan ah iyo casaan-brown oo qaab sifeed ah. Taariikhyahan Herodotus wuxuu u adeegsaday rafcaan si uu u muujiyo qaybaha Afrika ee koonfurta Saxaraha oo markaa lagu yaqaan gudaha Ecumene (adduunka la noolaan karo). Magaca ugu horreeya ee ereyga waxaa laga helaa shaqooyinka Homer , halkaas oo loo isticmaalo in lagu tilmaamo laba kooxood oo dad ah, mid ka mid ah Afrika iyo mid ka mid ah bariga bariga Turkiga ilaa Hindiya. 35​​​​​​​
Gudaha Greco - Roman epigraphs, Aethiopia waxay ahayd magac u gaar ah Nubia hore . Ugu yaraan horraantii c.  850 , Magaca Aethiopia sidoo kale wuxuu ku dhacaa tarjumaadaha Axdiga Hore ee Nubia. Qoraaladii Cibraaniga qadiimiga ahaa waxay aqoonsadaan Nubia halkii Kush . Si kastaba ha ahaatee, Axdiga Cusub , ereyga Giriigga Aithiops wuu dhacaa, isaga oo tixraacaya addoonka Kandake , boqoradda Kush.
Iyadoo la raacayo caadooyinka Hellenic iyo Kitaabka Qudduuska ah, Monumentum Adulitanum , oo ah qoraal qarnigii 3aad ee Boqortooyada Aksumite , ayaa tilmaamaya in Aksum xukunkiisu uu xukumay aag ay galbeed ka xigaan dhulka Itoobiya iyo Sasu. Boqorkii Aksumite Ezana wuxuu ugu dambeyntii qabsaday Nubia qarnigii xigay, iyo Aksumites ka dib waxay u qoondeeyeen magacaabista "Itoobiya" boqortooyadooda. Nooca Ge'ez ee qoraalka Ezana, Aἰθίοπες waxa lala mid yahay Ḥbšt iyo Ḥbśt (Ḥbśt) oo aan cod lahayn, oo waxa ay tilmaamaysaa markii ugu horraysay dadka dhulka sare ee Aksum. Shaydaankan cusub ayaa markii dambe loo tarjumay ḥbs ('Aḥbāsh) ee Sabaic iyo sida Xabasha oo Carabi ah . Ka-soo-jeedinta tan waxaa lagu adeegsadaa luqadaha qaarkood ee isticmaala ereyada amaahda ee Carabiga, tusaale ahaan Malay Habsyah .
Ingiriisi, iyo guud ahaan meel ka baxsan Itoobiya, waddanku taariikh ahaan waxa loo yaqaanay Abyssinia . Magaca sare waxa laga soo qaatay qaabkii Laatiinka ee Xabashidii hore .

## Taariikhda

### Taariikhda ka hor

A Homo sapiens idaltu hominid skull
Dhawr waxyaalood oo muhiim ah oo la helay ayaa Itoobiya iyo gobolka ku xeeran u horseeday in ay safka hore ka galaan cilmiga palaeontology . Hominid- ka ugu da'da weyn ee ilaa hadda laga helay Itoobiya waa 4.2 milyan jir Ardipithecus ramidus ( Ardi ) oo uu helay Tim D. White sanadkii 1994. Helitaanka hominid ee ugu caansan waa Australopithecus afarensis ( Lucy ). Muunaddan oo loo yaqaanno Dinkinesh , muunaddan waxa laga helay Dooxada Awash ee Gobolka Canfar 1974kii Donald Johanson , waana mid ka mid ah lafaha Australopithecine ee qaangaarka ah ee ugu dhammaystiran uguna wanaagsan ee waligeed la kashifo. Magaca taxonomic ee Lucy waxaa loola jeedaa gobolka laga helay daahfurka. Hominidkan waxa lagu qiyaasaa inuu noolaa 3.2 milyan sano ka hor.
Itoobiya ayaa sidoo kale loo arkaa mid ka mid ah goobihii ugu horreeyay ee ay ka soo baxeen bini'aadamka casriga ah ee anatomically Homo sapiens . Kuwa ugu da'da weyn ee laga helay lafaha deegaanka, haraaga Omo , ayaa laga soo qoday aagga koonfur-galbeed ee Omo Kibish waxaana lagu taariikheeyay Paleolithic-ka Dhexe , qiyaastii 200,000 oo sano ka hor. Intaa waxaa dheer, qalfoofka Homo sapiens idaltu ayaa laga helay goob ku taal dooxada Awash Dhexe . Ku taariikhaysan qiyaastii 160,000 oo sano ka hor, waxa laga yaabaa inay matalaan noocyo dabar go'ay oo Homo sapiens ah , ama awoowayaasha dhow ee aadanaha casriga ah. Archaic Homo sapiens fossils ee laga soo qoday goobta Jebel Irhoud ee Marooko ayaa tan iyo markii la taariikheeyay wakhti hore, qiyaastii 300,000 sano ka hor, halka Omo-Kibish I (Omo I) oo ka soo jeeda koonfurta Itoobiya uu yahay kan ugu da'da weyn anatomically Homo sapiens skeleton hadda loo yaqaan (196 ±).
Sida laga soo xigtay qaar ka mid ah cilmi-nafsiga, dadka ugu horreeya ee ku hadla Afroasiatic -ku waxay yimaadeen gobolka intii lagu jiray xilligii Neolithic ee soo socda ee urheimat qoyska la soo jeediyay ("dalka asalka ah") ee dooxada Niil , ama Bariga dhow . Inta badan culimada maanta waxay soo jeedinayaan in qoyska Afroasiatic ay ku horumareen waqooyi-bari Afrika sababtoo ah kala duwanaanshaha sare ee isirrada gobolkaas, calaamad muujinaysa asal luqadeed.
Sannadka 2019, cilmi-baarayaasha qadiimiga ah ayaa 30,000-sano jirsaday gabbaad dhagax weyn oo ku taal goobta Fincha Habera ee Buuraha Bale oo sare u jirta 3,469 mitir (11,381 cagood) oo ka sarreysa heerka badda. Marka ay jooggaan joogga sare, dadku waxay u nugul yihiin hypoxia iyo cimilo aad u daran labadaba. Sida laga soo xigtay daraasad lagu daabacay joornaalka Sayniska , gurigan ayaa caddayn u ah shaqadii ugu horreysay ee bini'aadamka ee joogtada ah ee joogga sare ee weli la helay. Kumanaan lafo xayawaan ah, boqollaal qalab dhagax ah, iyo meelo shido qadiimi ah ayaa la helay, taas oo daaha ka qaadaysa cunto ay ka mid yihiin jiirka jiirka ee waaweyn . 54
Caddaynta qaar ka mid ah hubkii ugu horreeyay ee loo yaqaanay (qalab lagu garto Homo sapiens ), caarada dhagxaanta ee warmaha ama warmaha tuura, ayaa laga helay 2013 goobta Itoobiya ee Gademotta , oo taariikhdeedu ahayd qiyaastii 279,000 oo sano ka hor. Sannadkii 2019, hub dheeraad ah oo da'dii Dhexe ee Dhagaxa ayaa laga helay Aduma, oo ku taariikhaysan 100,000–80,000 oo sano ka hor, qaab dhibco loo arko inay ka tirsan yihiin darts ay dhiibeen kuwa waranku soo tuuray.

### Qadiimiga

Lacagta Aksumite ee boqorkii Aksumite Endybis , 227-35, ee Matxafka Ingiriiska
Sannadkii 980 BC, D'mt waxaa lagu aasaasay Eritrea maanta iyo qaybta woqooyi ee Itoobiya ee gobolka Tigray, waxaana la rumeysan yahay in ay tahay gobolka beddelaya Puntland . Caasimad-siyaasadeedkan waxa ay ku taallay Yeha oo hadda ah waqooyiga Itoobiya. Inta badan taariikhyahanada casriga ahi waxay ilbaxnimadan u haystaan ​​inay tahay mid Xabashi ah, in kasta oo wakhtiyadii hore ay dad badani soo jeedinayeen inay ahayd Sabaean - saamayn ku leh sababtoo ah xukunka dambe ee Badda Cas .
Culimada kale waxay D'mt u arkaan natiijada midawga dhaqamada afafka ku hadla ee laamaha Kushitigga iyo Semitic; oo kala ah, qoomiyadda Agaw ee deegaanka iyo Sabaeiyiinta ka yimid Koonfurta Carabta. Si kastaba ha ahaatee, Ge'ez oo ah af-soomaaligii hore ee Semitic-ga ee Itoobiya, waxaa loo malaynayaa inuu ka madax bannaanaaday luqadda Sabaean-ka . Horraantii 2000 BC, dad kale oo Semitic ku hadla ayaa ku noolaa Itoobiya iyo Ereteriya halkaas oo uu Ge'ez ku horumaray. Saamaynta Sabaean hadda waxa loo malaynayaa inay ahayd mid yar, oo ku kooban dhawr deegaan, oo la waayay dhawr sano ama qarni ka dib. Waxa laga yaabaa inay ahayd gumaysi ganacsi ama millatari oo isbahaysi la leh xadaaradda Itoobiya ee D’mt ama dawlad kale oo Proto-Axumite ah.

Boqortooyadii Axum waxay joogtay meeshii ugu saraysay qarnigii 6aad
Dhicistii D'mt ka dib qarnigii 4aad ee BC, dhulka saxa ah ee Xabashida waxa u yimid in ay xukumaan boqortooyooyin yar yar oo ka dambeeya. Qarnigii 1-aad ee miilaadiga, Boqortooyadii Aksum waxay ka dhalatay dhulka hadda loo yaqaan Tigrayga iyo Eritrea. Sida laga soo xigtay kitaabka dhexe ee Axum , caasimadii ugu horeysay ee boqortooyada, Mazaber, waxaa dhisay Itiyopis, ina Kuush. Aksum waxa ay mar dambe xukunkeeda ku fidin jirtay Yemen dhanka kale ee Badda Cas. Nebi Faaris Mani wuxuu ku daray Axum oo leh Rome, Faaris, iyo Shiinaha mid ka mid ah afartii quwadood ee waaweynaa xilligiisii, qarnigii 3aad. Waxa kale oo la rumaysan yahay in xidhiidh ka dhexeeya kaniisadaha Masar iyo Itoobiya. Waxaa jira cadaymo daciif ah oo sheegaya in Aksumites ay xiriir la lahaayeen Boqorada Sheba , iyada oo loo marayo qoraalkooda boqornimada.
Abbaaraha 316 AD, Frumentius iyo walaalkiis Edesius oo reer Tire ah ayaa adeerkood u raacay safar ay ku tageen Itoobiya. Markabku markii uu ku istaagay Dekadda Badda Cas ayaa dadkii dalka u dhashay waxa ay laayeen dhammaan dadkii safarka ahaa marka laga reebo labadii walaalo ahaa ee Maxkamadda la geeyay iyagoo addoon ah . Waxaa la siiyay xilal ammaano boqortooyo, waxayna u rogeen xubno ka tirsan maxkamadda boqortooyada oo ay qaateen diinta Masiixiga. Frumentius wuxuu noqday hoggaamiyaha kiniisaddii ugu horreeyay ee Aksum. Lacag shilimaad ah oo ku taariikhaysan 324 waxay muujinaysaa in Itoobiya ay ahayd waddankii labaad ee si rasmi ah u qaata diinta Masiixiga (ka dib markii Armenia ay sidaas samaysay 301), inkasta oo diintu ay markii hore ku koobnayd goobo maxkamadeed; waxay ahayd quwaddii ugu horaysay ee sidaas yeelata. Aksumites waxay caadeysteen in ay Greco-Roman saameeynta saamaynta, laakiin waxay bilaabeen xidhiidh dhaqameed oo muhiim ah iyo xidhiidhka ganacsi ee u dhexeeya qaarad-hoosaadka Hindiya iyo Boqortooyada Roomaanka iyada oo loo marayo Waddada Xariirta , ugu horrayn dhoofinta fool-maroodi , qolof tortoise, dahab iyo emeralds, iyo soo dejinta xariir iyo xawaashka. Wax soo saarka dahabka ee dalka 2015 waa 9 metrik ton.

### Qarniyadii dhexe

Boqortooyadu waxay qaadatay magaca "Itoobiya" xilligii Ezana ee qarnigii 4aad. Ka dib qabsashadii Boqortooyada Kush ee 330, dhulka Aksumite wuxuu gaadhay heerkiisii ​​​​ugu sarreeyay intii u dhaxaysay qarniyadii 5aad iyo 6aad. Muddadaas waxaa hakiyay dhowr duullaan oo lagu galay maxmiyadda Koonfurta Carabta, oo ay ku jiraan Yuhuudda Dhu Nuwas ee Boqortooyada Ximyaritiga iyo dagaalladii Aksumite iyo Faaris . Sanadkii 575, Aksumites waxay go'doomiyeen oo dib u qabsadeen Sanca ka dib markii la dilay guddoomiyaheeda Sayf bin Dhi Yazan . Badda Cas waxaa loo daayey Khilaafadii Raashiduun sannadkii 646-kii, magaalada dekedda ah ee Caduliiskana waxaa bililiqeystey Muslimiin Carbeed qarnigii 8aad; oo ay la socdaan xaalufka dhulka ee aan laga laaban karin , is bedelka cimilada sheegtey iyo roobab goos goos ah oo ka da'ay 730 ilaa 760, arrimahan waxay u badan tahay inay sababeen in boqortooyadu hoos u dhigto awoodda iyada oo qayb ka ah dariiq ganacsi oo muhiim ah. Aksum waxa uu dhamaaday 960 markii boqorad Gudit ay ka adkaatay boqorkii ugu danbeeyay ee Aksum. Taliskii Zagwe wuxuu dhamaaday markii nin Amxaaro ah oo gobta ahaa Yekuno Amlak uu ka fallaagoobay Boqor Yetbarak oo dhidibada u taagay Boqortooyadii Xabashida (oo loo yaqaan exonym "Abyssinia").

Biete Medhane Alem , oo la dhisay xilligii boqortooyadii Zagwe ee qarniyadii dhexe
Boqortooyadii Xabashidu waxay bilaaday dhul balaarsi iyadoo ay hogaaminaysay Amda Seyon I. Waxa uu bilaabay olole ka dhan ah cadawgiisa Muslimiinta ee bariga, taas oo keentay isbeddel weyn oo ku yimi xusuusta oo u xaglinaya Masiixiyiinta labada qarni ee soo socda. Kadib ololihii bariga ee Amda Seyon ee guulaystey, badi maamuladii Muslimiinta ee  Geeska Afrika arinka hoos maamulkii isbeddelkii Itoobiya. Fiditaanka Goojam ilaa Xeebta Soomaaliyeed ee Saylac .  Muslimiintaas waxaa ka mid ahaa Suldanadda Ifat. Xiligii Imbaraadoor Zara Yacquub , Boqortooyadii Xabashidu waxay jirtey hurdo ugu dhufatay. 12:25 , 2017: 2017: 13:25: 13:35  Dhaxal sugaha Ifat , Adal Sultanate ,                             \*

```
Qarnigii 16aad, qulqulka qawmiyada Oromada ee ku soo qulqulaya qaybaha waqooyi ee gobolka ayaa kala qaybiyayi.  Ka soo kicitimay Guji iyo Borena ee maanta , Oromadu waxa si weyn u dhiiri galiyay fikrado dhawr ah oo faneed — oo ka wacnaa Moggaasaa iyo Liqimssa - kuwaas oo badankoodu la xidhiidhintooda.  Tani waxay socotay ilaa gada Meslé.   Sida laga soo jiida Abba Bahrey , balaadhintii ugu Olympic waxay dhacday xilligii Emperor Dawit II ( luba Melbah ), markii ay ku soo baxeen Bale ka hor intaysan duulin Adal Sultanate.
Itoobiya waxay aragtay xidhiidhkeeda oo weyn oo ay la samaysay Portugal wakhtiga 17aad, inta badanna la xidhiidha diinta.  Laga bilaabo 1555, Portuguese Jesuits waxay isku dayeen inay horumariyaan Roman Catholicism sida diinta dowladda.  Dhawr hantida ka dib, waxay direen dhawr adeegayaal 1603, oo ay ku jiraan kuwa ugu saamaynta badan, Isbaanishka Jesuit Pedro Paez .  Imperor Susenyos I , Roman Catholicism waxay noqotay diinta dawladeed ee taariikhda Itoobiya 1622. Go'aankani wuxuu sababay khasaare ay dadka Ortodokska.
```

### Muddadii Casriga ahayd ee Hore (1632-1855)

Fasil Ghebbi, mid ka mid ah qalcadaha muhiimka ah ee xilligii Gonderine
Sannadkii 1632-kii, Imbaraadoor Fasilides waxa uu hakiyay maamulkii dawladdii Katooliga ee Roomaanka, isaga oo dib u soo celiyay Orthodox Tewahedo sidii diin dawladeed. Taliskii Fasilides waxay xoojisay awooddii boqortooyadii, caasimadiina waxay u rartay Gonder 1636, taas oo calaamad u ah bilawga " xilliga Gondarine ". Wuxuu soo ceshaday dhulal, wuxuuna masaafuriyay Jesuits Fremona . Intii uu xukunka hayay, Fasilides wuxuu dhisay qalcadda caanka ah ee boqortooyadu, Fasil Ghebbi , wuxuu dhisay afartan iyo afartan kaniisad, wuxuuna soo nooleeyay fanka Itoobiya . Waxa kale oo lagu tiriyaa inuu dhisay toddobo buundo oo dhagax ah oo laga dul maro webiga Niilka Buluuga ah .
Awooddii Gondar dhimashadii Iyasu I 1706 ka dib ayaa hoos u dhacday. Ka dib dhimashadii Iyasu II ee 1755, Empress Mentewab waxay keentay walaalkeed, Ras Wolde Leul, ilaa Gondar, taasoo ka dhigtay Ras Bitwaded. Taasi waxay keentay khilaaf dawladeed oo u dhexeeya Mentewab Quaregnoch iyo kooxda Wollo ee uu hogaamiyo Wubit. Sanadkii 1767, Ras Mikael Sehul , oo ahaa taliyihii gobolka Tigray , ayaa qabsaday Gonder, isagoo dilay cunuggii Iyoas I 1769-kii, oo ahaa boqortooyadii xukumayay, wuxuuna xilka ku wareejiyay Yohannes II oo 70 jir ah .
Intii u dhaxaysay 1769 iyo 1855, Itoobiya waxay goob joog u ahayd Zemene Mesafint ama "Da'dii Amiirrada," oo ahayd xilli go'doon ah. Imbaraadoorradu waxay noqdeen madax-madaxeed, oo ay gacanta ku hayaan madax-goboleedyo iyo niman sharaf leh sida Ras Mikael Sehul, Ras Wolde Selassie ee Tigray, iyo Boqortooyada Yejju Oromo ee Wara Sheh , oo uu ku jiro Ras Gugsa ee Yejju . Ka hor Zemene Mesafint, Emperor Iyoas I ayaa maxkamadda horteeda ku soo bandhigay luqadda Oromada ( Afaan Oromo ) isagoo beddelaya Amxaari.

### Da'dii Imperialism (1855-1916)

Emperor Tewodros II (r. 1855-1868) wuxuu soo afjaray Zemene Mesafint.
Imbaraadoor Menelik II waxa uu difaacay madaxbannaanida Itoobiya xilligii imbaraadooriyadda.
Go’doonkii Xabashidu waxa uu dhamaaday ka dib hawl gal Ingiriis ah oo uu ku soo gabagabeeyey isbahaysigii labada qoomiyadood, laakiin ilaa 1855 ayay ahayd markii boqortooyooyinkii Amxaarada ee woqooyiga Itoobiya (Gondar, Gojjam , iyo Shewa ) ay muddo kooban midoobeen ka dib markii awoodda Imbaraadoorka dib loo soo celiyay oo ka bilaabmaysa boqortooyadii Tewodros II . Tewodros II wuxuu bilaabay hannaan midayn, dawlad dhexe iyo dawlad-dhis ah oo ay sii wadi doonaan boqorradii ka dambeeyay. Habkaasi wuxuu hoos u dhigay awoodda taliyayaasha gobollada, dib-u-habayn lagu sameeyay maamulkii boqortooyada, waxaana la abuuray ciidan xirfad leh. Isbadaladani waxa ay abuureen aasaaskii dhidibada loogu taagi lahaa madax banaanida iyo wadajirka dhuleed ee dalka Itoobiya. 1875 iyo 1876, ciidamadii Cusmaaniyiinta iyo Masar oo ay weheliyaan lataliyeyaal badan oo reer Yurub iyo Maraykan ah, ayaa laba jeer ku soo duulay Abyssinia laakiin markii hore waa laga adkaaday. Laga soo bilaabo 1885 ilaa 1889 (hooskii Yohannes IV ), Itoobiya waxay ku biirtay Dagaalkii Mahdist ee xulafada la ahaa Ingiriiska, Turkiga, iyo Masar ee ka dhanka ahaa Dawladdii Mahdist Suudaan. Sannadkii 1887-kii, Menelik II , oo ahaa boqorkii Shewa , ayaa ku duulay imaaraddii Harar kadib guushii uu ka gaaray dagaalkii Chelenqo . 10kii Maarso 1889, Yohannes IV waxaa dilay ciidankii Khaliifa Cabdallah ee Suudaan isagoo hogaaminaya ciidankiisa Dagaalkii Gallabat .
Itoobiya, qiyaastii sida ay hadda tahay, waxay ka bilaabantay xukunkii Menelik II, oo ahaa Imbaraadoor laga soo bilaabo 1889 ilaa dhimashadiisii ​​1913. Menelik wuxuu ka soo bilaabay xaruntiisa gobolka dhexe ee Shewa, Menelik wuxuu u dhaqaaqay inuu ku daro dhulalka koonfurta, bari iyo galbeed meelaha ay deggan yihiin Oromo, Sidama , Gurage, Welayta . Waxa uu taas ku gaadhay gacan ka helaysa Maleeshiyada Shewan Oromo ee Ras Gobana Dacche , kuwaas oo qabsaday dhul aan la hayn tan iyo dagaalkii Axmad ibn Ibrahim al-Ghazi , iyo waliba meelo kale oo aan waligood hoos iman xukunka Itoobiya.
Hoggaamintiisa, inkasta oo ay ka soo horjeesteen qaybo badan oo dhaqameed oo bulshada ah, Menelik II waxa lagu dhawaaqay inuu yahay geesi qaran. Waxa uu Talyaaniga la saxeexday Heshiiskii Wuchale bishii Maajo 1889, kaas oo Talyaanigu ku aqoonsanayo madax-bannaanida Itoobiya ilaa iyo inta uu Talyaanigu gacanta ku hayo aag woqooyiga Itoobiya (hadda qayb ka ah Ereteriya casriga ah). Taa baddalkeeda, Talyaanigu wuxuu ahaa inuu Menelik hub siiyo oo uu ku taageero sidii boqornimadiisa. Talyaanigu wuxuu isticmaalay waqtigii u dhexeeyay saxeexa heshiiska iyo ansixintiisa dawladda Talyaanigu si ay u ballaariyaan sheegashadooda dhuleed. Dagaalkaas oo ahaa kii ugu horeeyey ee Italo iyo Xabashidu ku dhamaadeen 1-dii March 1896-kii, wuxuu dhacay dagaalkii Adwa , markaasoo ciidamadii gumaystaha Talyaanigu ku jabeen xabashida. Muddadaas, saddex meelood meel dadka ku nooli waxay ku dhinteen macluushii Xabashida weynayd (1888 ilaa 1892), iyo rinderpep-ka ayaa ku soo wareegay aagga, burburay in badan oo ka mid ah dhaqaalihii xoolaha. 11kii Oktoobar 1897, Itoobiya waxay qaadatay midabada calanka Afrikaanka oo dhan oo leh xariijimo cagaaran, jaalle iyo casaan ah oo matalayey fikirka Pan-Afrika .

### Xilligii Xayle Salaase (1916–1974)

Ciidamo Itoobiyaan ah oo ay soo dirtay dowladdii uu hoggaaminayay Boqorkii Xayle Salaase ee Koowaad xilligii uu socday dagaalkii Kuuriya ee u dagaallamayay madaxbannaanida Kuuriyada Koonfureed
Emperor Haile Selassie I oo la jooga madaxweynihii Maraykanka Roosevelt dhamaadkii dagaalkii labaad ee aduunka
Horraantii qarnigii 20-aad waxaa lagu asteeyay boqortooyadii Xayle Salaase ( Ras Tafari ). Waxa uu xukunka qabtay ka dib markii la riday Lij Iyasu , waxa uu qaaday olole casriyeyn ah oo dalka oo dhan ah laga soo bilaabo 1916 markii laga dhigay Ras and Regent ( Inderase ) ee Empress Regnant Zewditu , wuxuuna noqday taliyaha dhabta ah ee Boqortooyada Itoobiya. Geeridii Zewditu ka dib, 2-dii Noofambar 1930-kii, waxa uu ku beddelay boqortooyo. 1931kii, Haile Selassie waxa uu Itoobiya ku siiyay dastuurkeedii ugu horreeyay isagoo ku dayanaya dastuurkii Imperial Japan ee 1890kii . Xornimada Itoobiya waxaa hakiyay dagaalkii labaad ee Italo-Itoobiya , oo ka bilaabmay markii uu Talyaanigu soo galay horraantii Oktoobar 1935, iyo taliskii Talyaanigu ee ka dambeeyay (1936-1941) ka dib guushii Talyaanigu dagaalka. Talyaanigu, si kastaba ha ahaatee, waligiis kuma guuleysan inuu sugo amniga guud ahaan dalka, sababtoo ah iska caabin ka timid Arbegnoch ; Tani waxay ka dhigtay Itoobiya, oo ay weheliso Liberia , oo ah waddammada Afrika ee keliya ee aan weligood la gumaysan. Kadib gelitaankii Talyaanigu galay dagaalkii labaad ee aduunka , ciidamadii Boqortooyadii Ingriiska , oo ay weheliyaan Arbegnoch, waxay xoreeyeen Itoobiya intii uu socday ololihii Bariga Afrika 1941. Dalka waxaa la hoos geeyey maamulkii millatariga Ingiriiska , ka dibna waxaa dib loo soo celiyay dawladnimadii buuxda ee Itoobiya iyada oo la saxeexay heshiiskii Ingiriiska iyo Itoobiya December 1944 .
Oktoobar 24, 1945, Itoobiya waxay noqotay xubin ka tirsan Qaramada Midoobay . Sannadkii 1952kii, Haile Selassie waxa uu abaabulay federeeshin uu la galay Eritrea . 1962-kii ayuu kala diray, wuxuuna ku daray Eritrea, taasoo keentay dagaalkii madax-bannaanida Eritrea . Xayle Salaase waxa kale oo uu door hoggaamineed ka qaatay asaaskii Ururka Midowga Afrika (OAU). Aragtida gudaha Itoobiya ayaa ka soo horjeeda Haile Selassie, taasoo ay ugu wacan tahay dhibaatada saliidda ee adduunka oo dhan 1973 taasoo sababtay kor u kac weyn oo ku yimid qiimaha shidaalka laga bilaabo 13 Febraayo 1974, taasoo keentay mudaaharaad arday iyo shaqaale ah. Golihii wasiirada ee feudal oligarchical ee Aklilu Habte-Wold waa la riday, waxaana la soo dhisay xukuumad cusub oo uu Edelkachew Makonnen ahaa Ra'iisul Wasaare.

### Xilligii Dergiga (1974-1991)

Mengistu Haile Mariam waxa lagu xukumay dil isagoo maqan, kadib markii lagu helay dambiyo intii uu xukunka hayay
Taliskii Xayle Salaase waxa uu dhamaaday 12kii Sebtembar 1974-kii, markaasoo uu xukunka ka tuuray Dergiga , guddi ka kooban millatari iyo boolis. Kadib dilkii 60 ka mid ah saraakiishii hore ee dawladdii hore iyo militariga , Golaha cusub ee maamulka militariga ayaa baabi'iyay boqortooyadii bishii Maarso 1975 wuxuuna aasaasay Itoobiya oo ah waddan Marxist-Leninist ah . baabiinta feudalismka , kor u kaca akhriska , qaramaynta , iyo dib u habaynta dhulka oo ay ku jirto dib u dajinta iyo tuulooyinka ka imanaya buuralayda Itoobiya ayaa noqday mudnaantii.
Halgan awoodeed ka dib 1977-kii, Mengistu Haile Mariam waxa uu helay hoggaan aan muran lahayn oo Dergigi ah. 1977, Soomaaliya oo markii hore kaalmo iyo hub ka heli jirtay USSR , waxay ku duushay Itoobiya dagaalkii Ogaadeeniya , waxayna qabsatay qayb ka mid ah gobolka Ogaadeenya . Itoobiya ayaa dib u soo ceshatay ka dib markii ay billowday in ay hesho gargaar ciidan oo baaxad leh oo ay ka hesho dalalkii Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii todobaatanaadkii, Mengistu waxa uu madax u noqday ciidanka labaad ee ugu weyn dhammaan Afrikada Saxaraha ka hooseeya , iyo sidoo kale ciidan cir iyo badda oo aad u adag.
1976-78, ilaa 500,000 ayaa lagu dilay argagixisa cas awgeed , [ 126 ] olole siyaasadeed oo rabshado wata oo uu Dergigu kula kacay kooxo kala duwan oo mucaarad ah. 1987kii, Dergigi waa is milmay oo dhidibada u taagay Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Shacabka Itoobiya (PDRE) markii la ansixiyay dastuurkii Itoobiya ee 1987 . [ 130 ] Macaluul 1983-85 ayaa saamaysay ku dhawaad ​​8 milyan oo qof, taasoo keentay in 1 milyan ay ku dhinteen. Kacdoono lagaga soo horjeedo xukunkii kali-taliska ahaa ayaa ka bilowday, gaar ahaan gobollada waqooyi ee Eritereeya iyo Tigrayga. Xisbiga Tigray People’s Liberation Front (TPLF) ayaa sannadkii 1989-kii ku midoobay dhaqdhaqaaqyo mucaarad ah oo salka ku haya qoomiyadaha kale, si ay u samaysteen xisbiga EPRDF ee Itoobiya Burburkii Marxism-Leninism ee kacaankii 1989-kii wuxuu ku soo beegmay iyadoo Midowgii Soofiyeeti uu gabi ahaanba joojiyay kaalmadii uu siin jiray Itoobiya 1990. Ciidamadii EPRDF waxay ku soo dhaqaaqeen Addis Ababa May 1991, Mengistuna dalka wuu ka cararay, waxaana magangelyo ka helay Zimbabwe.

### Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka (1991- hadda)

Colaadda sokeeye ee Itoobiya : gacan ku haynta dhuleed ilaa Sebtembar 2023
Bishii Luulyo 1991, EPRDF waxay qabatay shirweyne heer qaran ah oo lagu soo dhisay dawlad ku meel gaadh ah ee Itoobiya oo ka kooban 87 xubnood oo golaha wakiilada ah, waxaana hagaya axdi qarameed oo u shaqaynaya sidii dastuur ku meel gaadh ah. Sannadkii 1994kii, waxaa la qoray dastuur cusub oo aasaasay jamhuuriyad baarlamaani ah oo leh sharci-dejin laba aqal ah iyo nidaam garsoor.
Bishii Abriil 1993, Eritrea waxay xornimada ka qaadatay Itoobiya ka dib afti qaran . Bishii Maajo 1998, muran xuduudeed oo kala dhexeeya Eritrea ayaa horseeday dagaalkii Eritereeya iyo Itoobiya , kaas oo socday ilaa Juun 2000 waxaana labada dal ku kacaya lacag lagu qiyaasay $1 milyan maalintii. Tani waxay saamayn taban ku yeelatay dhaqaalaha Itoobiya, colaadda xuduudda ee labada dal waxay sii socon doontaa ilaa 2018 . Laga bilaabo 2018, dagaal sokeeye oo dheeri ah oo ka socda Itoobiya ayaa sii socda, oo ay ugu wacan tahay xasilloonida dalka.
Rabshadaha qoomiyadaha ayaa kor u kacay dabayaaqadii 2010-meeyadii iyo horraantii 2020-meeyadii, oo ay ka dhasheen iskahorimaadyo iyo iskahorimaadyo kala duwan oo sababay in malaayiin Itoobiyaan ah ay barakacaan.
Dowladda federaalku waxay go'aansatay in doorashooyinka 2020 (kadib dib loo dhigo 2021 ) la baajiyo, welwelka caafimaadka iyo badbaadada ee ku saabsan COVID-19 awgeed . Gobolka Tigray ee TPLF ayaa taas ka soo horjeestay , waxayna sii waday qabashada doorashada si kastaba 9 Sebtember 2020 . Ilaa Maarso 2022, ilaa 500,000 oo qof ayaa ku dhintay rabshado iyo macaluul awgeed . Kadib dhowr talo-soo-jeedin nabadeed iyo dhexdhexaadin sannadihii u dhexeeyey, Itoobiya iyo xoogaga fallaagada Tigreega waxay ku heshiiyeen joojinta colaadda 2 November 2022 . Marka lagu daro kacdoonka OLA , dawlada federaalka ah waxay xiriir la leedahay malayshiyaadka Fano, kuwaas oo hore dawladda ugu bahoobay dagaalkii Tigrayga, wuxuu xumaaday bartamihii 2023, taasoo keentay dagaal ka socda Gobolka Axmaarada . Sida lagu sheegay warbixino ay samaysay Hay’adda Xuquuqul Insaanka Itoobiya (EHRC), xad-gudubyo badan oo ka dhan ah xuquuqul insaanka oo ay fuliyeen ciidamada ENDF oo ay ka mid yihiin guri-guri, dil sharci darro ah, xasuuq iyo xadhig. Dhacdada xusidda mudan waxaa ka mid ah xasuuqii Merawi ee horaantii 2024-kii, kaas oo ay ku dhinteen 50 ilaa 100 qof oo degan magaalada Merawi ee Amxaarada.

## Juqraafiga

Khariidadda gargaarka Itoobiya
Baaxadda 1,104,300 kiiloomitir laba jibaaran (426,372.61 sq mi), Itoobiya waa dalka 26-aad ee adduunka ugu weyn, oo cabbirka la barbar dhigo Bolivia . Waxay u dhaxaysaa 3aad ee isbarbardhiga waqooyi iyo 15-aad ee isbarbardhiga waqooyi iyo longitudes 33aad meridian bari iyo 48th meridian bari .
Qaybta ugu weyn ee Itoobiya waxay ku taal Geeska Afrika , oo ah qaybta bari ee dhulka Afrika. Dhulka xuduudka la leh Itoobiya waa Ereteriya oo dhanka waqooyi ka xigta, ka dibna u dhaqaaqa dhanka saacadda, Jabuuti, Soomaaliya, Kenya, Koonfurta Suudaan iyo Suudaan. Gudaha Itoobiya waxa ku yaal dhul aad u dheer oo buuraley ah iyo dhul-jileec ah oo uu kala qaybiyo Great Rift Valley , kaas oo guud ahaan u socda koonfur-galbeed ilaa waqooyi-bari waxaana ku hareeraysan dhul-hooseeya, geedo yaryar , ama saxare-midh ah. Waxaa jira dhul kala duwanaansho weyn leh oo kala duwanaansho ballaaran leh xagga cimilada, carrada, dhirta dabiiciga ah iyo qaababka dejinta.
Itoobiya waa dal deegaan ahaan kala duwan, laga soo bilaabo saxaraha ku teedsan xuduudka bari ilaa kaymaha kulaala ee koonfurta ilaa Afromontane ballaaran oo ku yaal waqooyiga iyo koonfur-galbeed. Harada Tana ee waqooyiga waa isha wabiga buluuga ah . Waxa kale oo ay leedahay noocyo badan oo endemic ah , gaar ahaan Gelada , walia ibex iyo Yeyga Xabashida ("Simien Fox"). Baaxadda ballaaran ee sare waxay dalka siisay meelo kala duwan oo deegaan ahaan kala duwan, taasina waxay gacan ka gaysatay dhiirigelinta horumarka noocyada cidhiidhiga ah ee go'doominta deegaanka.
Qaranku waa dhul kala duwanaansho juquraafi ah, laga soo bilaabo galbeedka barwaaqada badan leh, kaymo iyo webiyo badan, iyo deegaanka ugu kulul adduunka ee Dallol ee woqooyiga. Buuraha sare ee Itoobiya waa safafka ugu weyn ee silsiladaha ah ee Africa, Godka Sof Cumar waxaa ku jira godka ugu weyn qaaradda. Itoobiya waxay sidoo kale leedahay tirada labaad ee ugu badan ee goobaha Dhaxalka Adduunka ee UNESCO

### Cimilada

Kala soocida cimilada Köppen ee Itoobiya
Nooca cimiladu ugu badan tahay waa monsoon kulaylaha, oo leh kala duwanaansho muuqaaleed balaadhan. Buuraha sare ee Itoobiya ayaa daboola dalka intiisa badan waxayna leeyihiin cimilo guud ahaan aad uga qabow marka loo eego gobollada kale ee u dhow dhulbaraha. Inta badan magaalooyinka waaweyn ee dalka waxa ay ku yaalaan meel sare oo u jirta 2,000–2,500 m (6,562–8,202 ft) oo ka saraysa heerka badda, oo ay ku jiraan caasimadaha taariikhiga ah sida Gonder iyo Axum. Caasimada casriga ah ee Addis Ababa, waxa ay ku taal buurta Entoto oo ah meel sare oo dhererkeedu dhan yahay 2,400 mitir (7,900 ft). Waxay la kulantaa cimilo khafiif ah sanadka oo dhan. Iyada oo heerkulku si siman u siman yahay sanadka oo dhan, xilliyada Addis Ababa waxaa inta badan lagu qeexaa roobabka: xilli qallalan laga bilaabo Oktoobar ilaa Febraayo, xilli roobaadyo fudud laga bilaabo Maarso ilaa Maajo, iyo xilli roobaadyo culus laga bilaabo Juun ilaa Sebtembar. Celceliska roobabka sanadkii waa ku dhawaad ​​1,200 milimitir (47 in).
Waxaa jira celcelis ahaan todoba saacadood oo qorraxdu maalintii. Xilliga qallaylku waa xilliga ugu qorraxdu badan tahay sannadka, inkastoo xitaa xilliga ugu sarreeya ee xilli-roobaadka ee Luulyo iyo Agoosto ay weli jiraan saacado badan oo qorrax ah maalintii. Celceliska heerkulka sannadlaha ah ee Addis Ababa waa 16 °C (60.8 °F), iyadoo maalin kasta heerkulka ugu sarreeya uu yahay 20-25 ° C (68.0-77.0 °F) sanadka oo dhan, iyo hoos u dhaca celceliska 5-10 ° C (41.0-50.0 °F).
Inta badan magaalooyinka waaweyn iyo goobaha dalxiiska ee Itoobiya waxay ku yaalaan meel sare oo la mid ah Addis Ababa waxayna leeyihiin cimilo la mid ah. Gobollada aan sare u kacayn, gaar ahaan dhulka daaqsinta ee hoose ee Xabashida iyo dhir-dhirrada ee bariga Itoobiya, cimiladu aad ayay u kululaan kartaa oo u engejin kartaa. Dallol , oo ku sugan Diiqadda Danakil ee aaggan bari, waxa uu leeyahay celceliska heerkulka adduunka ugu sarreeya 34 °C (93.2 °F)

Niilka buluuga ah wuxuu dhacaa xilliga jiilaalka wuxuu bixiyaa in ka badan 86 boqolkiiba biyaha webiga Niil ee ka imaanaya baraf dhalaalay ee buuraha Simien ee ka hooseeya 0.
Itoobiya waxay u nugushahay in badan oo ka mid ah saamaynta isbeddelka cimilada . Kuwaas waxaa ka mid ah kororka heerkulka iyo isbeddelka roobabka. Isbeddelka cimilada ee Itoobiya ayaa khatar ku ah sugnaanta cuntada iyo dhaqaalaha, kaas oo ku salaysan beeraha. Xabashi badan ayaa lagu qasbay inay guryahooda ka baxaan oo u safraan ilaa Khaliijka, Koonfurta Afrika iyo Yurub.
Tan iyo bishii Abriil 2019, Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed wuxuu dhiirrigeliyay Qurxinta Sheger , mashruuc horumarineed oo ujeedkiisu yahay in lagu dhimo saameynta xun ee isbeddelka cimilada - iyo waxyaabo kale - magaalada caasimadda ah ee Addis Ababa. Bishii Maajo ee soo socota, dawladdu waxay qabatay "Cine for Sheger", xaflad lacag ururin ah si loo daboolo qaar ka mid ah $1 bilyan ee looga baahan yahay dadweynaha. $25 milyan ayaa lagu soo ururiyay munaasabadda qaaliga ah, iyadoo loo marayo kharashka ka qaybgalka iyo deeqaha labadaba. Laba shirkadood oo tareen oo Shiinees ah oo hoos tagta Belt and Road Initiative ee u dhexeeya Shiinaha iyo Itoobiya ayaa bixiyay lacag lagu horumarinayo 12 ka mid ah wadarta 56 kiiloomitir.

### Kala duwanaanshaha noolaha

Walia Ibex oo ku yaal Beerta Qaranka ee Buuraha Simien , oo ah mid ka mid ah astaamaha qaranka Itoobiya, oo laga helay kaliya waqooyiga dalka
Itoobiya waa xudunta caalamiga ah ee kala duwanaanta duulista. Ilaa hadda in ka badan 856 nooc oo shimbiro ah ayaa laga diiwaangeliyay Itoobiya, kuwaas oo labaatan ka mid ah ay ku badan yihiin dalka. Lix iyo toban nooc ayaa halis ku jira ama khatar aad u daran u ah. Qaar badan oo ka mid ah shimbirahan waxay quudiyaan dhicin, sida Bicyclus anynana .
Taariikh ahaan, guud ahaan qaaradda Afrika, tirada duur-joogta ayaa si degdeg ah hoos ugu dhacaysa dhirta, dagaallada sokeeye, wasakhowga, ugaarsiga, iyo arrimo kale oo aadanaha ah. Dagaal sokeeye oo socday 17 sano, oo ay weheliso abaaro ba'an, ayaa si xun u saameeyay xaaladda deegaanka ee Itoobiya, taasoo keentay nabaad-guur ka sii weyn xagga deegaanka. Burburka deegaanku waa arrin keenta khatar. Marka ay isbeddel ku yimaad deegaanku si degdeg ah u dhacaan, xayawaanku ma haystaan ​​wakhti ay ku hagaajiyaan. Saamaynta bini'aadmigu waxay halis gelisaa noocyo badan, iyada oo la filayo khataro waaweyn oo ka dhasha isbeddelka cimilada ee ay sababaan gaaska aqalka dhirta lagu koriyo . Iyadoo la sii daayo kaarboon laba ogsaydh sannadkii 2010 ee 6,494,000 tan, Itoobiya waxay ka qaybqaadataa 0.02% oo keliya soo daynta gaaska aqalka dhirta lagu koriyo ee bini'aadamka sannadlaha ah.
Itoobiya waxay leedahay 31 nooc oo naasley ah . Itoobiya waxay leedahay noocyo badan oo lagu taxay inay yihiin kuwo aad khatar u ah oo u nugul dabar-goynta caalamiga ah. Noocyada halista ah ee Itoobiya waxa loo kala qaybin karaa saddex qaybood (oo ku salaysan qiimaynta IUCN ): kuwo halis ah , halis ah , iyo kuwo nugul .
Itoobiya waa mid ka mid ah siddeedda xarumood ee aasaasiga ah ee madaxbannaan ee asalka u ah dhirta la beero ee adduunka. Si kastaba ha ahaatee, xaalufka dhirta ayaa walaac weyn ku haya Itoobiya iyadoo cilmi-baaristu ay soo jeedinayaan in luminta kaymaha ay ka qayb qaataan nabaad-guurka ciidda, luminta nafaqooyinka ciidda, luminta deegaanka xoolaha, iyo hoos u dhaca kala duwanaanshaha noolaha. Bilowgii qarnigii 20-aad, qiyaastii 420,000 km 2 (ama 35%) dhulka Itoobiya waxaa qariyay geedo, laakiin cilmi-baaris dhawaan la sameeyay ayaa tilmaamaysa in dhulka keymaha uu hadda yahay qiyaastii 11.9% dhulka. Wadanku wuxuu lahaa 2018 Forest Landscape Integrity Index celcelis ahaan dhibcaha 7.16 / 10, isaga oo ku qiimeeyay 50th adduunka oo dhan 172 waddan.
Itoobiya waxay lumisaa qiyaastii 1,410 km 2 oo kaymo dabiici ah sanad walba, taasoo ay ugu wacan tahay ururinta xaabada, beddelidda dhul-beereed, daaqsimeyn, iyo isticmaalka alwaax kaynta oo wax lagu dhiso. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 2005 wadanku wuxuu lumiyay qiyaastii 21,000 km2 oo kayn ah. Barnaamijyada hadda jira ee dawladda si loo xakameeyo xaalufka dhirta waxay ka kooban yihiin waxbarasho, kor u qaadida barnaamijyada dhiraynta, iyo bixinta agabka cayriin kuwaas oo beddel u ah alwaaxyada. Dhulka miyiga ah waxa kale oo ay dawladdu siisaa ilo shidaal oo aan ahayn geedo iyo in la helo dhul aan keymo ahayn si kor loogu qaado beeraha iyada oo aan la baabi'in deegaanka kaynta.
Ururada ay ka midka yihiin SOS iyo Farm Africa waxay kala shaqaynayaan dawladda federaalka iyo dawladaha hoose si loo abuuro nidaam lagu maareeyo kaynta.

## Dowladda iyo siyaasadda

Golaha shacabka waa aqalka hoose ee baarlamaanka federaalka Itoobiya
Itoobiya waa jamhuuriyad baarlamaani ah oo federaal ah , oo uu ra'iisul wasaaruhu yahay madaxa xukuumadda , madaxweynuhuna waa madaxa dawladda laakiin leh awoodo xafladeed. Awooda fulinta waxa ku dhaqma xukuumadda iyo awoodda sharci-dejinta ee federaalka ah oo ay leeyihiin labada gole ee baarlamaanka. Golaha Federaalka waa aqalka sare ee labada aqal ee sharci dejinta oo leh 108 kursi, aqalka hoose waa golaha wakiilada (HoPR) oo leh 547 kursi. Golaha Federaalka waxaa dooranaya golayaasha gobollada halka xildhibaanada HoPR ay si toos ah u dooranayaan, iyagana waxay dooranayaan madaxweynaha muddo lix sano ah iyo ra'iisul wasaaraha 5-sano.

Maxkamadda Sare ee Federaalku waa maxkamadda ugu sarreysa ee go'aamisa dastuurinimada dhibaatooyinka dalka.
Garsoorka Itoobiya wuxuu ka kooban yahay laba hab oo leh laba qaab oo maxkamadeed: maxkamadaha federaalka iyo kuwa gobolka. Dastuurka FDRE waxa uu awood garsoor oo federaal ah u siyey Maxkamadda Sare ee Federaalka taas oo burin karta dibna u eegi karta go'aannada maxkamadaha federaalka hoos yimaada; lafteedu waxay leedahay qayb joogto ah oo loo qoondeeyay khaladaadka aasaasiga ah ee sharciga . Intaa waxaa dheer, Maxkamadda Sare waxay sameyn kartaa dhageysi wareeg ah shan gobol oo la dhisay gobol kasta oo heer federaal ah ama "meel loo qoondeeyey awooddeeda" haddii loo arko "mid lagama maarmaan u ah bixinta caddaaladda".
Ku dhawaaqida Sare ee Federaalku waxa ay siisay saddex mabda'a oo mawduucyo ah: sharciyo, dhinacyo iyo meelaynta awoodda maxkamadaha federaalka, marka hore "dacwooyinka ka dhasha Dastuurka , sharciyada federaalka iyo heshiisyada caalamiga ah ", marka labaad "dhinacyada lagu qeexay sharciyada federaalka".
Anagoo ka duulayna qodobka 78-aad ee dastuurkii Itoobiya ee 1994-kii, garsoorku wuxuu gebi ahaanba ka madax bannaan yahay fulinta iyo sharci-dejinta. Si taas loo xaqiijiyo, Madaxweynaha iyo Ku-Xigeenka Maxkamadda Sare waxaa magacaabaya Baarlamaanka magacaabista Ra'iisul Wasaaraha. Marka la doorto, awoodda fulinta awood uma laha inay xilka ka qaadaan. Garsoorayaasha kale waxaa soo magacaabaya Golaha Maamulka Garsoorka ee Federaalka (FJAC) iyadoo loo eegayo shuruudo hufan iyo soo jeedinta Ra'iisul Wasaaraha ee magacaabista HoPR. Dhammaan kiisaska, garsoorayaasha lagama saari karo waajibaadkooda ilaa ay ka fariistaan, ku xad-gudbaan xeerarka anshaxa, is-waafajin la'aanta guud, ama hawl-qabad la'aanta caafimaad darro awgeed. Taa lidkeed, codka aqlabiyadda ee HoPR waxay xaq u leeyihiin inay cunaqabatayn ka saaraan heerka garsoorka federaalka ama golaha gobolka kiisaska garsoorayaasha gobolka. Sannadkii 2015, xaqiiqooyinka qodobkan ayaa su'aalo lagu waydiiyay warbixin ay diyaarisay Freedom House

### Siyaasadda

Taye Atske Selassie
Madaxweynaha
(wakiilka madaxa gobolka)
Ra'iisul Wasaare Abiy Axmed (Madaxa Xukuumadda
Wixii ka dambeeyay 1995-kii, siyaasadda Itoobiya waa la xoreeyay taasoo kor u qaadaysa isbedello dhan walba ah oo dalka lagu sameeyo. Maanta, dhaqaalaheeda wuxuu ku salaysan yahay mabaadi'da suuqa ku jihaysan oo isku dhafan . Itoobiya waxay leedahay laba iyo toban gobol oo maamul-hoosaad ah, kuwaas oo awood u leh inay ururiyaan kuna isticmaalaan dakhligooda.
Doorashadii ugu horaysay ee xisbiyada badan waxay dhacday May 1995, taas oo uu ku guulaystay EPRDF. Madaxweynihii dawladdii ku meel gaadhka ahayd, hoggaamiyihii EPRDF, Meles Zenawi , wuxuu noqday Ra'iisul Wasaarihii ugu horreeyay ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya, waxaana madaxweynahoodii loo doortay Negasso Gidada . Xukuumadda Meles si joogto ah ayaa dib loogu doortay; si kastaba ha ahaatee, natiijooyinkan waxaa si weyn u naqdiyay goobjoogayaasha caalamiga ah, mucaaradkana waxay ku tilmaameen mid been abuur ah.
Meles wuxuu ku dhintay 20kii Agoosto 2012 magaalada Brussels, halkaas oo lagaga daweynayay xanuun aan la cayimin. Ra'iisul wasaare ku xigeenka Hailemariam Desalegn waxaa loo magacaabay ra'iisul wasaare cusub ilaa laga gaarayo doorashada 2015 , ka dibna sidaas ayuu ku sii ahaaday xisbigiisa oo gacanta ku haya kursi kasta oo baarlamaanka ah. 15kii Febraayo 2018, Hailemariam wuxuu iska casilay ra'iisul wasaare, ka dib sanado badan oo mudaaharaad ah iyo xaalad degdeg ah . Abiy Ahmed wuxuu noqday ra'iisul wasaare ka dib iscasilaadii Hailemariam. Wuxuu booqasho taariikhi ah ku tagay Eritrea 2018, isagoo soo afjaray xaaladdii colaadeed ee labada dal, waxaana la guddoonsiiyay abaalmarinta nabadda ee Nobel 2019.
Sida laga soo xigtay Dimuqraadiyadda Index oo ay daabacday Waaxda Sirdoonka Dhaqaalaha ee fadhigeedu yahay Boqortooyada Ingiriiska dabayaaqadii 2010, Itoobiya waxay ahayd "maamul ka madax-bannaan", oo lagu qiimeeyo 118-aad ee ugu dimuqraadiga ah 167 waddan. Itoobiya waxay liiska ka saartay 13 boos tan iyo 2008dii, warbixintii 2010 waxay sheegtay in hoos u dhacan ay sabab u tahay caburinta ay xukuumaddu ku hayso dhaq-dhaqaaqyada mucaaradka, warbaahinta iyo bulshada rayidka ka hor doorashadii baarlamaanka 2010 , taasoo warbixintu ku doodday inay Itoobiya ka dhigtay waddan madaxbannaan oo hal xisbi ka kooban .
Dawladda Itoobiya oo ay wehelinayaan colaado gudaha iyo beesha dhexdeed ah oo baahsanaa qarnigii 21-aad , waxay ku dhaqaaqday qaab-dhismeed kali-talis ah, oo ay ku jartay xuquuqul insaanka iyo dimoqraadiyadda. Freedom House , oo ka shaqaynaysay Itoobiya ilaa 2008, waxay muujinaysaa in Itoobiya "aan xor ahayn" sababtoo ah xuquuqaha aasaasiga ah ee aadka u liita (xuquuqda siyaasadeed iyo kuwa madaniga ah) ee laga diiwaan galiyay labada talis ee EPRDF iyo Barwaaqada Intii uu xukunka hayay Abiy Axmed, Itoobiya waxa ay la kulmeysaa dib u dhac dimuqraadi ah tan iyo 2019 oo ay ku asteeyeen xilli qalalaase oo colaado gudaha ah , xabsiga la dhigayo xubnaha mucaaradka iyo xaddidaadda xorriyadda warbaahinta.

### Qaybaha maamulka

Itoobiya waxay maamul ahaan u qaybsantaa afar heer: gobol , aag , degmooyin (degmo) ​​iyo kele (waadhyo). Dalku waxa uu ka kooban yahay 12 gobol iyo laba maamul magaalo oo hoos taga gobolladan, aag badan, degmooyin iyo maamul xaafadeed: deegaan. Labada maamul ee heer federaal ayaa kala ah Addis Ababa iyo Diridhaba

Maabka gobollada iyo aagagga Itoobiya
### Xiriirka dibadda

Ra'iisul Wasaarihii Itoobiya Meles Zenawi ( safka hoose, afaraad ee bidix) ee G8 Group shirki 2007
Itoobiya taariikh ahaan waxay ahayd waddan ganacsi oo dhoofiya badeecadaha sida dahabka , Maroodiga , xoolaha qalaad iyo fooxa . Xidhiidhka dibadeed ee casriga ah ee Itoobiya waxa uu bilaabmay xilligii Tewodros II , kaas oo intii uu xukunka hayey damcay in uu dib u yagleelo dawlad wada-jir ah oo Xabashi ah, balse waxa fashiliyay duullaankii Ingiriiska ee 1868 . Tan iyo markaas, dalka waxaa loo arkayay inuu yahay mid aan loo dulqaadan karin quwadaha adduunku ilaa laga furay Kanaalka Suweys sababo la xiriira saameynta dagaalkii Mahdist

Xarunta Midowga Afrika ee Addis Ababa . Tan iyo markii la aasaasay, Itoobiya waxay xubin ka tahay AU.
Maanta, Itoobiya waxay xiriir xooggan la leedahay Shiinaha , Israa'iil , Mexico , Turkiga iyo Hindiya iyo sidoo kale dalalka deriska ah. Itoobiya waa shuraako istiraatijiyadeed ee Dagaalka Caalamiga ah ee Argagixisada iyo Xeerka Kobaca iyo Fursadaha Afrika (AGOA). US. Madaxweynihii hore ee Mareykanka Barack Obama ayaa ahaa madaxweynihii ugu horeeyay ee Mareykan ah oo booqda Itoobiya bishii Luulyo 2015; Khudbadda uu u jeediyay Midowga Afrika intii uu ku guda jiray socdaalkan ayaa diiradda lagu saaray la dagaalanka argagixisada Islaamka. U soo haajiridda Itoobiya waxa ay ugu horrayn u jihaysan tahay Yurub oo ay ku jiraan Talyaaniga , Ingiriiska iyo Iswidhan iyo sidoo kale Kanada iyo Ustaraaliya , halka u haajiridda Bariga Dhexe ay ugu horreyso Sucuudiga iyo Israa'iil . Itoobiya waxay xubin ka tahay kooxda 24 (G-24), Dhaqdhaqaaqa Aan Isbahaysiga ahayn iyo G77 . 1963dii, Ururka Midowga Afrika , oo markii dambe isu beddelay magaca Midowga Afrika, ayaa lagu aasaasay Addis Ababa, oo maanta martigelinaya xoghaynta Midowga Afrika, Guddiga Midowga Afrika . Intaa waxaa dheer, Itoobiya waxay sidoo kale xubin ka tahay Pan African Chamber of Commerce and Industry , Guddiga Dhaqaalaha Qaramada Midoobay ee Afrika , Ciidanka heeganka ah ee Afrika iyo qaar badan oo ka mid ah NGO-yada caalamiga ah ee diiradda saaraya Afrika.

Ra'iisul Wasaare Abiy Axmed iyo Madaxweynaha Ruushka Vladimir Putin 2023
Xidhiidhka dibadda ee Itoobiya ay la leedahay labada Sudan iyo Masar ayaa ah mid aad u qoto dheer taas oo ay ugu wacan tahay saamaynta mashruuca biyo xidheenka weyn ee Renaissance Dam ee Itoobiya , kaas oo kordhay 2020, uu ku yeelan lahaa xuquuqda biyaha gobolka. In kasta oo lix waddan (Itoobiya, Kenya , Uganda , Rwanda , Burundi iyo Tanzania ) ay saxeexeen Hindisaha Biyo-mareenka Niilka 2010, Masar iyo Suudaan waxay diideen heshiiska qaybsiga biyaha, iyaga oo sabab uga dhigaya dhimista tirada biyaha ee webiga Niil iyo caqabada ay ku keeni karto xidhiidhka taariikhiga ah ee xuquuqda biyaha . Sannadkii 2020, Ra'iisul Wasaare Abiy Axmed ayaa ka digay "Ma jiro awood ka hor istaagi karta Itoobiya inay dhisto biyo-xireen. Haddii loo baahdo in dagaal la galo, waxaan diyaarin karnaa malaayiin."
Itoobiya waa mid ka mid ah dalalka Afrikaanka ah ee xubin ka ah ururka Qaramada Midoobay , taas oo u adeegi jirtay Qaramada Midoobay tan iyo 1923. Hawl-wadeennada Qaramada Midoobay ee Itoobiya ayaa ugu horreyn ka shaqeeya arrimaha bini'aadantinimada iyo horumarinta. Qaar ka mid ah wakaaladeeda [ waa kuwee? ] in ay sii wadaan xiriirka gobolka ee guddiga dhaqaalaha Qaramada Midoobay ee Afrika iyo Midowga Afrika. Qaramada Midoobay waxay mudnaan siisaa horumarka waara ee Itoobiya, oo ay ku jiraan ladagaalanka faqriga, kobaca dhaqaale ee joogtada ah, siyaasadda isbeddelka cimilada , bixinta waxbarashada iyo daryeelka caafimaadka, kordhinta shaqada, iyo ilaalinta deegaanka

### Milatari

Ciidanka Difaaca Qaranka Itoobiya (ENDF) ee tababarka hoos yimaada AMISOM , 2021
Asal ahaan ciidanka Itoobiya iyo dhaqankooda ciidan waxay soo taxnaayeen taariikhda ugu horraysa ee Itoobiya . Dalka Itoobiya oo u dhexeeya Bariga Dhexe iyo Afrika awgeed, waxa ay muddo dheer ku jirtay siyaasadda bariga iyo galbeedka oo ay ku jirtay duullaan shisheeye. Sannadkii 1579-kii, isku daygii Boqortooyadii Cusmaaniyiinta ee ahaa in ay ka balaarto Saldhigga xeebta ee Massawa waa la jebiyey. Ciidanka Gumeysiga Itoobiya waxa kale oo u suurto gashay in ay Masar ku jabiyaan 1876 Gura oo uu hogaaminayey Imbaraadoorkii Xabashida ee Yohannes IV . Itobiya waxay ku leedahay 3 laamood oo keliya gudaha millatariga, oo ka kooban Ciidanka , Ciidanka Cirka , iyo Ciidanka Badda inkasta oo ay tahay mid aan bad lahayn. Iyada oo miisaaniyad sanadeedkeedu ka badan yahay $1 bilyan oo dollar, waa ciidanka ugu badan ee bariga Afrika, waana mid ka mid ah kuwa ugu weyn Afrika.

### Dhaqangelinta sharciga

Itoobiya waxay leedahay laba hay'adood oo federaal ah oo heer federaal ah oo waaweyn, kuwaas oo kala ah Booliska Federaalka Itoobiya iyo Adeegga Amniga Sirdoonka Qaranka . NISS oo u adeegta sida wakaalad basaasnimo iyo hay'ad sharci fulinta gudaha waxay leedahay awood heer qaran ah oo la dagaalanka argagixisanimada, iyo hawlaha la dagaallanka basaasnimada iyo ilaalinta amniga qaranka . Waxa kale oo ay leedahay awood la xidhiidha dembiyada dhaqaale ee caalamiga ah ee la xidhiidha Itoobiya oo dhan. Waxay barbar socotaa EFP (Booliiska Federaalka Itoobiya) oo labaduba fuliyaa shuruucda federaalka gudaha iyo Adeegga Amniga Sirdoonka Qaranka waxay wada shaqeeyaan caalami ah oo fulisaa xeerarka xuduudaha iyo dadka iyo badeecadaha ka soo galaya Itoobiya. EFP inta badan waxay fulisaa dambiyada aan caalamiga ahayn, iyo kuwa aan basaasnimada ahayn, dhaqan gelinta xuquuqda madaniga ah maadooyinka la xiriira arrimaha iyo dembiyada maaliyadeed gudaha. Heer deegaanka Itoobiya waxay leedahay 12 waaxood oo boolis ah oo ka kooban gobolka oo dhan, iyo 2 boolis ah oo federaal ah, kuwaas oo ah Booliska Addis Ababa, iyo ciidamada Booliska Diridhaba

## Dhaqaalaha

Horumarinta GDP qofkiiba
Itoobiya waxay diwaan galisay kobaca dhaqaale ee ugu dhaqsaha badan intii uu talada hayay Meles Zenawi . Sida laga soo xigtay IMF , Itoobiya waxay ahayd mid ka mid ah dhaqaalaha ugu kobaca badan adduunka, iyada oo diiwaangelisay in ka badan 10% kobac dhaqaale laga soo bilaabo 2004 ilaa 2009 . Kobaca wax soo saarka gudaha (GDP) celcelis ahaan 10.9% intii u dhaxaysay 2004 iyo 2014.
Sanadihii 2008 iyo 2011, waxqabadka kobaca Itoobiya iyo guulaha la taaban karo ee horumarka waxa caqabad ku noqday sicir barar sare iyo xaalad lacag bixineed oo adag . Sicir bararka ayaa kor u kacay 40% bishii Agoosto 2011 sababtoo ah siyaasad lacageed oo dabacsan , mushaharka shaqaalaha dawladda oo kordhay horaantii 2011, iyo qiimaha cuntada oo sarreeya.
In kasta oo uu si degdeg ah u kordhay sannadihii u dambeeyay, GDP per capita waa mid ka mid ah kuwa ugu hooseeya adduunka, dhaqaaluhuna waxa uu wajahayaa tiro dhibaatooyin dhismeed oo halis ah. Iyadoo lagu saleynayo xogtii ugu dambeysay ee laga soo bilaabo 2019, 68.7% dadweynaha waxaa saameeya faqriga kala duwan iyo 18.4% dheeraad ah oo u nugul.
Iyada oo la maalgashanayo kaabayaasha dadweynaha iyo beeraha warshadaha, Itoobiya waxay isku dayaysaa inay wax ka qabato dhibaatooyinkeeda qaabdhismeed iyada oo xudun u ah wax soo saarka iftiinka Afrika. Sannadkii 2019-kii waxaa la ansixiyay sharci u oggolaanaya qurba-joogta Itoobiya inay maalgashadaan warshadaha adeegga maaliyadeed ee Itoobiya.

Shixnadaha saadka ee Itoobiya ayaa ku soo xirtay badda cas
Dastuurka Itoobiya ayaa qeexaya in xuquuqda lahaanshaha dhulka ay leeyihiin oo kaliya "Dawladda iyo shacabka", laakiin muwaadiniintu waxay kireyn karaan dhul ilaa 99 sano, laakiin ma awoodaan inay dayn ama iibsadaan. In la kireeyo dhul ugu badnaan labaatan sano waa la ogolyahay tanina waxaa la filayaa in la hubiyo in dhulku u talaabsado isticmaalayaasha ugu waxtarka badan. Dhul qaybinta iyo maamulka ayaa loo arkaa meel musuq-maasuq lagu maamulo, waxaana inta badan la dalbadaa lacag-fududeynta iyo sidoo kale laaluushka marka laga hadlayo arrimaha dhulka . Maaddaama aysan jirin lahaanshaha dhulka, mashaariicda kaabayaasha ayaa inta badan si fudud loo sameeyaa iyada oo aan la waydiin dadka isticmaala dhulka, ka dibna ku dambeeya barokac iyo guri la'aan ama dhul. Cadho badan iyo kalsooni darro ayaa mararka qaarkood ka dhasha mudaaharaad dadweyne. Intaa waxa dheer, wax-soo-saarka beeruhu wuu hooseeyaa, iyo abaaro is-daba-joog ah oo weli dalka ku habsaday, kuwaas oo sababay barakaca gudaha.

### Tamarta iyo tamarta biyaha

Itoobiya waxay leedahay 14 wabi oo waaweyn oo kasoo qulqula dhulkeeda sare oo uu ku jiro wabiga Niil. Waxay leedahay kaydka biyaha ee ugu badan Afrika. Laga bilaabo 2012 , dhirta korontadu waxay ka dhigan tahay 88.2% wadarta guud ee awoodda koronto ee la rakibay.

Biyo xidheenka Grand Ethiopian Renaissance Dam oo la dhisay intii u dhaxaysay 2011 iyo 2023, oo loo qorsheeyay inuu noqdo biyo xidheenka ugu weyn Afrika
Awoodda koronto ee soo hartay waxaa laga soo saaray shidaalka fosil (8.3%) iyo ilo la cusboonaysiin karo (3.6%).
Heerka korontadda ee tirada guud ee dadka 2016 waxay ahayd 42%, iyadoo 85% ay ku daboolan yihiin magaalooyinka iyo 26% dhulka miyiga. Laga bilaabo 2016 , wadarta wax soo saarka korontadu waxay ahayd 11.15 TW⋅h iyo isticmaalkiisu wuxuu ahaa 9.062 TW⋅h. Waxaa la dhoofiyay 0.166 TW⋅h oo koronto ah, 0 kW⋅h oo la soo dejiyay, iyo 2.784 GW oo ah awoodda wax soo saarka ee la rakibay. Itoobiya waxay gaadhsiisaa ku dhawaad ​​81% mugga biyaha wabiga Niil iyada oo sii marta dooxooyinka webiyada Niilka Buluuga ah , Webiga Sobat iyo Atbara . Sannadkii 1959kii, Masar iyo Suudaan waxay saxiixeen heshiis laba geesood ah, 1959-kii heshiiska biyaha Niilka , kaasoo labada dal siinaya xuquuq gaar ah oo ku saabsan biyaha Niilka. Tan iyo markaas, Masar waxay niyad jabisay ku dhawaad ​​dhammaan mashaariicda Itoobiya ee doonaysay inay isticmaasho webiga Niilka ee deegaanka. Tani waxay saamayn ku yeelatay dhiirigelinta maalgelinta dibadda ee tamarta biyaha iyo mashaariicda waraabka ee galbeedka Itoobiya, taas oo caqabad ku ah mashaariicda horumarinta dhaqaalaha ee ku salaysan kheyraadka biyaha. Si kastaba ha ahaatee, Itoobiya ayaa ku guda jirta dhismaha biyo-xireen weyn oo koronto oo dhan 6,450 MW oo ay ka dhisayso webiga Blue Nile. Dhammaystirka 2023, Biyo xidheenkan Grand Renaissance Dam ee Itoobiya ayaa loo qorsheeyay inuu noqdo saldhigga ugu weyn ee koronto ee Afrika. Mashruuca korontadda Gibe III waa kan ugu weyn dalka oo la rakibay 1,870 MW. Sannadihii 2017-18 (2010 EC) biyo xidheenkan korontadu waxa uu soo saaray 4,900 GW⋅h.

### Beeraha

Beeruhu waxay ka kooban yihiin 85% xoogga shaqaalaha. Si kastaba ha ahaatee, qaybta adeeggu waxay ka dhigan tahay qaybta ugu badan ee GDP . Dhaqdhaqaaqyo kale oo badan oo dhaqaale ayaa ku tiirsan beeraha, oo ay ku jiraan suuqgeyn, farsamayn, iyo dhoofinta wax soo saarka beeraha. Wax-soo-saarka waxaa si xad-dhaaf ah u leh beeraley iyo shirkado yaryar, waxaana qayb weyn oo ka mid ah dhoofinta badeecooyinka bixiya qaybta yar yar ee lacagta caddaanka ah ee beeraha. Dalagyada ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kafeega , digirta , miraha saliidda , badarka , baradhada , sonkorta , iyo khudaarta. Itoobiya sidoo kale waa xarunta Vavilov ee kala duwanaanshaha dalagyada gudaha, oo ay ku jiraan enset , kafeega , okra iyo teff .
Dhoofintu waxay ku dhowdahay gabi ahaanba badeecadaha beeraha (marka laga reebo dhoofinta dahabka ), kafeega ayaa ah sarifka lacagaha qalaad ee ugu badan. Itoobiya waa dalka labaad ee Afrika ugu wax soo saarka badan galleyda . Marka loo eego qiyaasaha Qaramada Midoobay, GDP-ga qofkasta ee Itoobiya wuxuu gaadhay $357 ilaa 2011

### Dhoofinta

Tareenka tareenka fudud ee Addis Ababa , kaas oo martigeliya in ka badan 50,000 oo rakaab ah maalintii.
Shirkadda Ethiopian Airlines ee ugu weyn dalka Itoobiya , ayaa sannadkii soo xareeysa lacag dhan 6.1 bilyan oo dollar, taasoo ka dhigaysa diyaaradda 14-aad ee dakhliga soo gala, waxayna ka qayb-qaadataa ganacsiga dhoofinta dalka
Ethio Telecom waa mid ka mid ah shirkadaha ugu waaweyn dalka oo soo xareya in ka badan hal bilyan oo dollar sanadkii.
Itoobiya ayaa inta badan loo arkaa inay tahay meesha uu ku dhashay kafeega tan iyo markii beerashada la bilaabay qarnigii 9aad. Dhoofinta Itoobiya sannad maaliyadeedkii 2009-2010 waxay dhammaatay US$1.4 bilyan.  Itoobiya waxay soo saartaa kafeega ka badan kuwa kale ee qaaradda. "Bunku waxa uu nolol siiya in ku dhow 15 milyan oo Itoobiyaan ah, 16% dadweynaha. Beeralayda ku nool qaybta bari ee dalka, halkaas oo cimilo kululi ay horeba u saamaysay wax soo saarka, ayaa la daalaa dhacay sannadihii la soo dhaafay, qaar badanina hadda waxa ay soo sheegayaan in wax soo go'itaan ay si weyn u fashilmeen taasoo ka dhalatay abaarta daba dheeraatay".
Sidoo kale Itoobiya waxay leedahay tirinta xoolaha ee shanaad . Badeecadaha kale ee ugu muhiimsan ee la dhoofiyo waa qaadka , dahabka, hargaha iyo abuurka saliidda. Horumarka ugu dambeeyay ee waaxda dhirta ayaa ka dhigan in Itoobiya ay diyaar u tahay inay ka mid noqoto ubaxa iyo dhirta ugu sarreeya adduunka.
Ganacsiga xudduudaha isaga gudba ee xoola-dhaqatada ayaa inta badan ah mid aan rasmi ahayn oo ka baxsan xakamaynta iyo sharciga dawladda. Bariga Afrika , in ka badan 95% ganacsiga xudduudaha isaga gudba waxa loo mara wadooyin aan rasmi ahayn. Ganacsiga aan rasmiga ahayn ee lo'da, geela, idaha iyo riyaha ee laga keeno Itoobiya ee loo iibgeeyo Soomaaliya , Jabuuti iyo Kenya ayaa waxaa kasoo xarooda lacag lagu qiyaasay $250-300 milyan sanadkii (100 jeer in ka badan tirada rasmiga ah).
Ganacsigani wuxuu caawiyaa hoos u dhaca qiimaha cuntada, kordhinta sugnaanta cuntada, yaraynta xiisadaha xuduudaha, iyo kor u qaadida isdhexgalka gobolka. Si kastaba ha ahaatee, dabeecadda aan sharciyeysnayn ee ganacsigan ayaa halis gelinaysa, sida u oggolaanshaha cudurku inuu si fudud ugu faafo xuduudaha qaranka. Intaa waxaa dheer, dawladda Itoobiya ayaa la sheegay inaanay ku faraxsanayn dakhliga cashuuraha ee lumay iyo dakhliga sarrifka lacagaha qalaad. Waxqabadyadii dhawaa waxay doonayeen in ay diiwaangeliyaan oo nidaamiyaan ganacsigan.
Iyada oo qaybta gaarka loo leeyahay ay si tartiib tartiib ah u koreyso, nashqadeeyaha moodada iyo alaabada hargaha sida bacaha ayaa noqonaya ganacsi dhoofinta weyn, iyadoo Taytu ay noqotay summada naqshadeeye raaxada ee ugu horreysa ee dalka. Badeecadaha dhoofinta yar yar ee dheeriga ah waxaa ka mid ah badarka, digirta, suufka, sonkorta, baradhada, iyo hargaha. Iyada oo laga dhisayo biyo-xireenno cusub oo kala duwan iyo mashaariic koronto oo koronto ah oo dalka oo dhan ah, Itoobiya waxay sidoo kale qorsheyneysaa inay koronto u dhoofiso dalalka deriska la ah.
Inta badan kheyraadka biyaha badan ee Itoobiya iyo kartideeda waxay u arkaan "saliid cad" iyo kheyraadkeeda qaxwaha "dahab madow".

### Gaadiidka

Laba dariiq oo baabuurta iskaga gudba Afrika ayaa sii mara Itoobiya: Waddada weyn ee Qaahira-Cape Town iyo Jidka weyn ee N'Djamena-Jabuuti . Itoobiya waxay leedahay 926 km oo koronto ah 1,435 mm ( 4 ft  8+1⁄ 2  in)caadiga ah, 656 km oo isku xidha Addis Ababa – Djibouti RailwayAddis Ababa iyoPort of Djibouti(viaAwash)  iyo 270 km ee isku xidhaAwash–Hara Gebeya RailwayAddis Ababa iyomataanaha magaalooyinkaDessie/Kombolcha.
Itoobiya waxay lahayd 58 garoon diyaaradeed laga bilaabo 2012 ,  iyo 61 ilaa 2016 . Waxaa ka mid ah, Gegida Caalamiga ah ee Bole ee Addis Ababa iyo Aba Tenna Dejazmach Yilma International Airport ee Diridhaba waxay qaadaan duulimaadyo caalami ah.

### Sayniska iyo farsamada

Aklilu Lemma oo ku takhasusay cudurrada faafa . Sannadkii 1964-kii, waxa uu helay daaweyn kale oo loogu talagalay schistosomiasis , oo loo yaqaan qandhada snail
Paleoanthropologist Zeresenay Alemseged ee 2013. Waxa uu caan ku ahaa helitaanka hominin fossilized ee loo yaqaan Selam ama "Lucy's baby" bishii December 2000.
Sayniska iyo tignoolajiyada Itoobiya oo u soo baxaya horumar ay ugu wacan tahay la'aanta machadyo habaysan. Wax-soo-saarka iyo adeeg bixiyayaasha inta badan waxay isku dhigaan barnaamij tartan leh si ay u horumariyaan xalal cusub oo tignoolajiyadeed iyada oo loo marayo fagaarayaasha guriga. Sayniska iyo Tignoolajiyada Hawada Sare ee Itoobiya ayaa mas'uul ka ah qabashada hawlo dhinacyo badan leh oo ku saabsan booska iyo tignoolajiyada . Intaa waxaa dheer, Itoobiya waxay sidoo kale dirtay 70 kg ET-RSS1 multi-spectral remote sensing satellite December 2019. Madaxweynaha Sahle-Work Zewde ayaa u sheegtay horraantii Oktoobar 2019 "Satellite-ku wuxuu bixin doonaa dhammaan xogta lagama maarmaanka ah ee isbeddelada cimilada iyo dhacdooyinka cimilada oo loo isticmaali doono bartilmaameedyada muhiimka ah ee dalka ee beeraha, ilaalinta khayraadka dabiiciga ah iyo sidoo kale ilaalinta dhirta." Ilaa Janaayo 2020, wax soo saarka dayax-gacmeedka, isu-ururinta, isku-dhafka iyo tijaabinta ayaa bilaabmay. Tani waxay sidoo kale kordhin doontaa dhismaha ay dhistay shirkad Faransiis ah oo ay maalgeliso Bangiga Maalgashiga Yurub (EIB). Xarunta ugu weyn ee Entoto Observatory and Space Science Center (EORC) waxay u qoondaysay barnaamijyada boosaska. Machadka Biotechnology ee Itoobiya waa qayb ka mid ah Cilmi-baarista Sayniska & Warshadaha Adeegyada Horumarinta, mas'uul ka ah ilaalinta deegaanka iyo cimilada. Saynis yahano badan oo qotodheer ayaa gacan ka gaystay shahaado sharaf iyo sumcad. Qaar waa Kitaw Ejigu , Mulugeta Bekele , Aklilu Lemma , Gebisa Ejeta iyo Melaku Worede . Timnit Gebru oo ku takhasusay cilmiga Computer-ka , ayaa loo magacaabay mid ka mid ah dadka ugu saamaynta badan wakhtiga 2022, waxa uu ku dhashay dalka Itoobiya.
Itoobiya waxa ay caan ku tahay isticmaalka dawo dhaqameed tan iyo miilaadiyadii. Cudurkii ugu horreeyay ee ka dhacay Itoobiya wuxuu ahaa 849, taasoo keentay in Boqorkii Aksumite Abba Yohannes laga saaro meeshii "ciqaabta Ilaah ee dembiyada". Daawadii ugu horreysay ee dawo dhaqameed ayaa la sheegay inay ka timid masiibadan, laakiin meesha saxda ah ayaa laga doodayaa . Inkasta oo ay ka duwan tahay kooxaha qowmiyadaha, daawada dhaqameedku waxay inta badan fulisaa geedo yaryar, bogsiinta ruuxiga ah, dejinta lafaha iyo hababka qalliinka yar ee daaweynta cudurka.
Itoobiya waxa ay gashay kaalinta 130aad ee Hal-abuurka Caalamiga ah ee 2024.

## Tirakoobka dadweynaha

Itoobiya waa dalka ugu dadka badan adduunka oo aan bad lahayn. Wadarta dadkeeda ayaa ka korodhay 38.1 milyan 1983 ilaa 109.5 milyan 2018. Marka loo eego qiyaasaha Qaramada Midoobay ee 2013, rajada noloshu waxay si aad ah u soo hagaagtay waqti ka dib, rajada nolosha ragga ayaa lagu soo waramayaa inay tahay 56 sano iyo dumarka 60 sano.
Dadka Itoobiya aad ayay u kala duwan yihiin, waxayna ka kooban yihiin in ka badan 80 qoomiyadood oo kala duwan, oo ay afarta ugu badan yihiin Oromada , Amxaarada , Soomaalida iyo Tigreega . Marka loo eego tirakoobkii qaranka Itoobiya ee sanadkii 2007, Oromada ayaa ah qowmiyadda ugu badan ee Itoobiya, waana 34.4% dadweynaha dalkaas. Amxaaradu waxay ka dhigan tahay 27.0% dadka dalka deggan, halka Soomaalida iyo Tigreegu ay ka yihiin 6.2% iyo 6.1% shacabka siday u kala horreeyaan .
Bulshooyinka ku hadla afafka ayaa ah inta badan dadweynaha. Kuwaas waxaa ka mid ah, dadka ku hadla Semitic-ku inta badan waxay si wada jir ah isugu sheegaan inay yihiin dadka Habesha . Qaabka Carabiga ah ee ereygan ( al-Habasha ) waa aasaaska etymological ee "Abyssinia", magacii hore ee Itoobiya ee Ingiriisiga iyo luqadaha kale ee Yurub.
Sannadkii 2009, Itoobiya waxa ay martigelisay dad qaxoonti ah iyo magan-gelyo doon oo tiradoodu ahayd ku dhawaad ​​135,200. Inta badan dadkani waxay ka yimaadeen Soomaaliya (qiyaastii 64,300 qof), Eritrea (41,700) iyo Suudaan (25,900). Dowladda Itoobiya waxay ku qasbanaatay ku dhawaad ​​dhammaan qaxootiga inay ku noolaadaan xeryaha qaxootiga.

### Magaalooyinka

Beerta Sheger waa beerta ugu weyn dalka, iyadoo martigelisa boqollaal kun oo qof sanadkii tan iyo markii la furay.
Korodhka dadka, guuritaanka, iyo magaalaynta ayaa dhamaantood culays saaraya awoodda dawladaha iyo nidaamka deegaanka si ay dadka u siiyaan adeegyada aasaasiga ah. Magaalooyinka ayaa si isdaba joog ah ugu soo kordhayay Itoobiya, iyada oo laba xilli uu si xawli ah u korayay. Ugu horrayn, 1936-1941 kii oo Talyaanigu gumaysanayey dawladdii Faashiistaha ee Mussolini, ka dibna 1967kii ilaa 1975kii markii dadka magaalooyinka deggani saddex laabmeen.
Sannadkii 1936-kii, Talyaanigu wuxuu qabsaday Itoobiya, isaga oo dhisay kaabayaal dhaqaale oo isku xidha magaalooyinka waaweyn, iyo biyo-xireenkii bixinayay koronto iyo biyo. Tani, oo ay weheliso qulqulka Talyaaniga iyo xoogsatada, ayaa ahayd sababta ugu weyn ee koritaanka degdegga ah muddadan. Muddadii labaad ee koritaanka waxay ahayd 1967 ilaa 1975, markaas oo reer miyigu ay u hayaameen magaalooyin shaqo iyo xaalado nololeed oo wanaagsan.
Habkani wuxuu gaabis ku yimid barnaamijkii dib-u-habaynta dhulka ee 1975 ee ay dawladdu samaysay, kaas oo dadka ku dhiirigeliyay inay ku nagaadaan dhulka miyiga ah. Markii ay dadku ka soo guureen miyiga una soo guureen magaalooyinka, waxaa yaraaday dadkii beeran jiray cunnada dadka. Xeerka Dib-u-habaynta Dhulka waxa loola jeedaa in la kordhiyo beeraha maadaama wax-soo-saarka cuntadu aanu la socon kobaca dadweynaha muddadii u dhaxaysay 1970-1983. Barnaamijkani waxa uu dhiiri galiyay samaynta ururada beeralayda, tuulooyinka waaweyn ee ku salaysan beeraha. Sharcigu waxa uu horseeday korodhka wax-soo-saarka cuntada, inkasta oo ay dood ka taagan tahay sababta; waxa laga yaabaa inay la xidhiidho xaaladaha cimilada in ka badan dib u habaynta. Dadweynaha magaalooyinka ayaa sii waday inay koraan iyaga oo kor u kacay 8.1% laga soo bilaabo 1975 ilaa 2000.
Ilaa ugu yaraan 2024, Itoobiya waa mid ka mid ah waddamada sida aadka ah ugu dhaqsaha badan adduunka, in kasta oo dadkeedu ay weli yihiin dad reer miyi ah.

### Nolosha miyi iyo magaalaba

In ka badan 6 milyan oo qof ayaa ku nool Addis Ababa , oo ah xudunta dhaqaale ee dalka
Koox rag ah ayaa isugu tagay tuulo miyi ah si ay tababar caafimaad u helaan
U haajiridda magaalooyinka waxaa inta badan dhiirigeliya rajada nolol wanaagsan. Ururada beeralayda, nolol maalmeedku waa halgan lagu noolaado. Qiyaastii 16% dadweynaha Itoobiya waxay ku nool yihiin wax ka yar hal dollar maalintii (2008). Kaliya 65% qoysaska reer miyiga ah ee Itoobiya ayaa isticmaala heerka ugu yar ee cuntada ee Hay’adda Caafimaadka Adduunka (WHO) maalintii (2,200 kilocalories), iyada oo 42% carruurta shanta sano ka yar ay miisaankoodu hooseeyo.
Inta badan qoysaska saboolka ah (75%) waxay la wadaagaan hoyga ay seexdaan xoolaha, 40% carruurtana waxay seexdaan sagxadda, halkaasoo heerkulka habeenkii celcelis ahaan 5 darajo Celsius xilliga qaboobaha. Celcelis ahaan tirada qoysku waa lix ama todoba, waxay ku nool yihiin 30 mitir oo laba jibbaaran dhoobo iyo cows, oo leh wax ka yar laba hektar oo dhul ah.
Ururada beeralayda ayaa wajahaya wareeg faqri ah. Maadaama dhulku aad u yar yahay, beeralaydu ma oggolaan karaan in dhulku jiifsado, taas oo yaraynaysa bacriminta ciidda. Xaalufinta dhulku waxay yaraynaysaa wax-soo-saarka calafka xoolaha, taasoo sababta wax-soo-saarka caanaha. Maaddaama ay bulshadu u gubato digada xoolaha sidii shiidaal, halkii ay nafaqadu dib ugu soo celin lahayd dhulka, wax-soosaarka dalagga ayaa yaraada. Wax soo saarka hooseeya ee beeruhu wuxuu keenaa dakhli ku filan beeralayda, gaajada, nafaqo-xumada iyo cudurrada. Beeralaydan oo aan caafimaad qabin ayay ku adagtahay in ay ka shaqeystaan ​​dhulka, wax soo saarkiina hoos ayuu u sii dhacayaa.
In kasta oo ay xaaladuhu aad uga roon yihiin magaalooyinka, haddana dhammaan Itoobiya waxay la ildaran tahay faqri iyo nadaafad darro . Si kastaba ha ahaatee, saboolnimada Itoobiya ayaa hoos uga dhacday 44% ilaa 29.6% intii lagu jiray 2000-2011, sida uu sheegay Baanka Adduunka. Magaalada caasimadda ah ee Addis Ababa, 55% dadku waxay ku noolaan jireen xaafadaha isku raranta ah. Hadda, si kastaba ha ahaatee, kor u kaca dhismaha ee ganacsiga gaarka loo leeyahay iyo kuwa dawliga ahba wuxuu horseeday horumar la taaban karo oo xagga heerka nolosha ah ee magaalooyinka waaweyn, gaar ahaan Addis Ababa. Waxaa xusid mudan, guryaha is-kaashatada oo ay dowladdu dhistay ayaa ka abuurmay magaalada oo dhan, kuwaas oo ay ka faa'iideysteen ku dhawaad ​​600,000 oo qof. Nadaafadda ayaa ah baahida ugu daran ee ka jirta magaalada, iyadoo inta badan dadku aysan helin tas-hiilaadka qashinka lagu daweeyo. Tani waxay gacan ka geysataa faafinta jirrooyinka iyada oo loo marayo biyo aan caafimaad qabin.
Inkasta oo ay jiraan duruufaha nololeed ee magaalooyinka, dadka deggan Addis Ababa ayaa ka dhaqaale badan kuwa ku nool ururada beeralayda, taas oo ay ugu wacan tahay fursadaha waxbarasho iyo dhaqaale ee kordhay. Si ka duwan carruurta miyiga ah, 69% carruurta magaalada waxay dhigtaan dugsiga hoose, 35% waxay xaq u leeyihiin inay dhigtaan dugsiga sare. Addis Ababa waxay leedahay jaamacad u gaar ah iyo sidoo kale dugsiyo sare oo u gaar ah . Heerka wax-akhriska Addis Ababa waa 82% ilaa 2008.
NGO-yo badan (ururo aan dowli ahayn) ayaa ka shaqeynaya sidii ay u xallin lahaayeen dhibaatadan; si kastaba ha ahaatee, badankoodu aad bay u kala fog yihiin, iskuma dubaridin, oo waxay ku shaqeeyaan si gooni ah. Dalladda aan dawliga ahayn ee Afrikada Saxaraha ka hooseeya waxay isku dayaysaa inay isku duba riddo dadaallada.

### Luuqadaha

Sida laga soo xigtay Glottolog , dalka Itoobiya waxaa lagaga hadlaa 109 luqadood, halka Ethnologue uu qoray 90 luqadood oo gaar ah oo dalka lagaga hadlo. Inta badan dadka dalka ku nool waxay ku hadlaan luqadaha Afroasiatic ee laamaha Kushitiga ama Semitic . Midda hore waxaa ka mid ah afka Oromada oo ay ku hadlaan Oromada iyo Soomaaliga oo ay Soomaalidu ku hadasho ; tan danbe waxaa ku jira Amxaaro ku hadasho Amxaarada iyo tigreega oo ay ku hadlaan . Isku soo wada duuboo, afartan kooxood ayaa ka kooban afar meelood saddex meel dadweynaha Itoobiya. Afafka kale ee Afroasiatic ee ay ku hadlaan dad aad u tiro badan waxa ka mid ah afafka Kushitigga Sidamo , Affarta , Hadiyyada iyo afafka Agaw , iyo afafka Semitic Gurage , Harari , Silt'e , iyo afafka Argobbada . Carabi , oo sidoo kale ka tirsan qoyska Afroasiatic, ayaa sidoo kale looga hadlaa meelaha qaarkood.
Ingiriisigu waa luqadda ajnabiga ah ee loogu hadlo, dhexdhexaadinta waxbarashada dugsiyada sare iyo dhammaan waxbarashada sare; Sharciyada federaalka ayaa sidoo kale lagu daabacay Ingiriisi Ingiriisi ee Federaalka Negarit Gazeta oo uu ku jiro dastuurkii 1995.
Amxaarigu waxa uu ahaa luqadda wax lagu baro dugsiyada hoose, balse meelo badan ayaa lagu beddelay afafka gobollada sida Oromada, Soomaaliga ama Tigrinya. Dhammaan afafku waxay si siman u aqoonsan yihiin dawladnimo dastuurkii 1995 ee Itoobiya .

### Qoraal

Af-soomaaliga ugu muhiimsan ee Itoobiya waa farta Geezka . Waxaa loo shaqaaleysiiyay abugida dhawr luuqadood oo dalka ka mid ah, waxa markii ugu horaysay la isticmaalay qarniyadii 6aad iyo 5aad ee BC iyadoo abjad ah si loo qoro luqada Semitic Ge'ez . Ge'ez hadda waxa uu u adeegaa sidii luuqadda diinta ee labada Kaniisadaha Ortodokska ee Itoobiya iyo Ereteriya Orthodox Tewahedo . Intii lagu jiray 1980-aadkii, hab-dhaqanka Xabashida waxa lagu sameeyay kombiyuutar. Maanta waa qayb ka mid ah halbeegga Unicode sida Xabashi, Xabashiyeed Dheeraad ah , Kaabista Xabashiyeed iyo Dheeraynta Xabashida-A .
Nidaamyo kale oo qoraal ah ayaa sidoo kale sannadihii la soo dhaafay isticmaalayey bulshooyin kala duwan oo Itoobiya ah. Kuwa dambe waxaa ku jira farta Bakri Sapalo ee Oromada

### Diinta

Kaniisadda Saint George, Lalibela , oo ah goobta xajka ee Kaniisadda Ortodokska ee Itoobiya ; goobtu waa qayb ka mid ah Xarunta Dhaxalka Adduunka ee UNESCO " Kaniisadaha Rock-Hewn, Lalibela
Marka loo eego Tirakoobka Qaranka ee 2007, Masiixiyiintu waxay ka yihiin 62.8% dadka dalka, Muslimiinta 33.9%, ku dhaqma diimaha 2.6%, iyo diimaha kale 0.6%. Saamiga Masiixiyiinta iyo Muslimiinta ayaa inta badan ahaa mid deggan marka la barbar dhigo tirokoobkii hore ee la sameeyay tobannaan sano ka hor. Sunniga ayaa ah muslimiinta ugu badan iyadoo muslimiin aan diin ahayn ay yihiin kooxda labaad ee ugu weyn Muslimiinta, Shiicaduna waa tiro yar. Sunnigu waxay u badan yihiin Shaafici ama Salafiya ; waxaa kaloo jira suufiyaal badan .
Itoobiya waxay xidhiidh taariikhi ah oo dhow la leedahay saddexda diimood ee ugu waaweyn caalamka ee Ibraahim . Qarnigii 4-aad, Imbaraadooriyadda Xabashidu waxay ka mid ahayd dawladihii ugu horreeyey ee si rasmi ah u qaata diinta Kiristaanka oo ah diin dawladeed. Natiijadii qaraaradii Golaha Chalcedon , ee 451 Miaphysites , oo ay ku jiraan inta badan Masiixiyiinta Masar iyo Itoobiya, ayaa lagu eedeeyay monophysitism waxaana loo qoondeeyey inay yihiin bidciyaal hoos yimaada magaca guud ee Coptic Christianity (eeg Oriental Orthodoxy ).
Kaniisadda Ortodokska ee Itoobiya waa qayb ka mid ah Orthodoxy Oriental . Ilaa hadda waa diinta Masiixiga ee ugu weyn, in kasta oo tiro ka mid ah kaniisadaha P'ent'ay ( Protestanka ) ay dhowaan heleen dhul. Ilaa 1930kii, Kaniisadda Katooliga ee Itoobiya oo aad u yar ayaa si buuxda ula wadaagi jirtay Rome, iyada oo dadka raacsani ay ka yihiin wax ka yar 1% tirada guud ee dadweynaha.
Islaamku Itoobiya wuxuu ka soo bilaabmay aasaaskii diinta sannadkii 622 markaas oo koox muslimiin ah uu Muxammad kula taliyey inay ka baxsadaan cadaadiskii Maka . Ka dib xertii waxay u haajireen Abyssinia iyagoo sii maray Eritrea-ta casriga ah, oo ay markaas xukumi jirtay Ashama ibn-Abjar , oo ahayd boqortooyo Masiixi ah oo cibaado leh.

### Caafimaadka

Hoos u dhaca dhimashada carruurta ee Afrikada Saxaraha ka hooseeya iyo Itoobiya ilaa 1950kii
Tiro yar oo Itoobiyaan ah ayaa ku dhasha isbitaallada, halka intooda badan ay ku dhasheen guryaha miyiga ah. Kuwa la filayo inay guriga ku umulaan waxay leeyihiin haween da' ah oo u adeega umulisooyin ka caawiya umusha. "WHO waxay ku qiyaastay in inta badan dhimashada hooyada iyo naafada laga hortagi karo haddii dhalmada lagu qabanayo xarumaha caafimaadka si fiican loo qalabeeyey, oo leh shaqaale tababaran oo ku filan". Heerarka dhalashada , heerka dhimashada dhallaanka , iyo heerka dhimashadu waa ka hooseeyaan magaalooyinka marka loo eego meelaha miyiga ah sababtoo ah helitaanka waxbarasho, dawooyinka iyo isbitaallada oo wanaagsan. Cimrigu waa ka wanaagsan yahay magaalooyinka marka loo eego dhulka miyiga ah, laakiin waxaa jiray horumar la taaban karo oo laga arkay guud ahaan dalka ilaa 2016, celceliska nolosha dadka Itoobiya waa 62.2 sano jir, sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay UNDP . Inkasta oo nadaafaddu ay dhibaato tahay, isticmaalka ilaha biyaha ee la hagaajiyay ayaa sidoo kale kor u kacaya; 81% magaalooyinka marka loo eego 11% dhulka miyiga ah.
Dhibaatooyinka ugu waaweyn ee caafimaadka Itoobiya ayaa lagu sheegay inay yihiin cudurrada faafa (la kala qaado) oo ay uga sii daraan nadaafad-xumada iyo nafaqo-xumada . In ka badan 58 milyan oo qof (ku dhawaad ​​kala badh dadweynaha) ayaan helin biyo nadiif ah illaa 2023 . Warbixinta Caafimaadka Adduunka ee 2006 ee Ururka Caafimaadka Adduunka waxa ay siisay tiro dhan 1,936 takhaatiir (2003), taas oo timaadda ilaa 2.6 100,000kiiba.
Istaraatiijiyadda Caafimaadka Dhimirka ee Qaranka, oo la daabacay 2012, ayaa soo bandhigtay horumarinta siyaasadda loogu talagalay in lagu horumariyo daryeelka caafimaadka dhimirka ee Itoobiya. Istaraatiijiyadani waxay waajibisay in caafimaadka dhimirka lagu daro nidaamka daryeelka caafimaadka aasaasiga ah. Si kastaba ha ahaatee, guusha Istaraatiijiyada Caafimaadka Dhimirka ee Qaranka ayaa xaddidan. Tusaale ahaan, culeyska niyad-jabka ayaa lagu qiyaasay inuu kordhay 34.2% laga bilaabo 2007 ilaa 2017. Intaa waxaa dheer, baahsanaanta dabeecadaha dhaleeceynta, hoggaan la'aanta iyo isku-dubbaridka dadaallada, iyo sidoo kale la'aanta wacyi-gelinta caafimaadka maskaxda ee dadweynaha guud ahaan, dhammaan waxay ku sii jiraan caqabado lagu guuleysto daryeelka caafimaadka maskaxda.
Marka la eego 2024 Global Hunger Index (GHI), Itoobiya waxay ku jirtaa kaalinta 102aad 127 waddan waxayna leedahay dhibco dhan 26.2, taasoo muujinaysa heer gaajo daran.

### Waxbarashada

Galitaanka Jaamacadda Addis Ababa
Nidaamka hadda socdaa waxa uu daba socdaa qorshayaal balaadhinta dugsiyada oo aad ugu shabbahay nidaamkii ka jiray miyiga sanadihii 1980-aadkii, iyada oo lagu daray gobolaysi qoto dheer, siinta waxbarashada reer miyiga ee ardaydu ku hadlaan luuqadooda oo ka bilaabma heerka dugsiga hoose, iyo maalgelin miisaaniyadeed oo badan oo loo qoondeeyay qaybta waxbarashada. Waxbarashada dadweynuhu waa lacag la'aan heerarka aasaasiga ah waxayna badanaa bixisaa da'da 7 iyo 12. Isku xigxiga waxbarashada guud ee Itoobiya waa lix sano oo dugsi hoose ah, ka dibna afar sano oo dugsi hoose ah oo ay ku xigto laba sano oo dugsi sare ah.
Waxbarashada Itoobiya waxaa maamula wasaaradda waxbarashada , wareeggeeduna wuxuu ka kooban yahay 4+4+2+2; waxbarashada hoose waxay ka kooban tahay siddeed sano, oo loo qaybiyay laba wareeg oo afar sano ah, iyo afar sano oo dugsi sare ah, oo loo qaybiyay laba marxaladood oo laba sano ah. Imtixaanada qaranka waxa qaadaya Hay'adda Qiimaynta iyo Imtixaanaadka Waxbarashada Qaranka (NEAEA). Tan iyo 2018, waxaa jira laba imtixaan oo heer qaran ah: Imtixaanka shahaadiga ah ee waxbarashada guud ee dugsiga sare ee Itoobiya (EGSECE), oo sidoo kale loo yaqaan imtixaan qaran ee fasalka 10-aad iyo imtixaan qaran ee fasalka 12-aad.

Matxafka Sayniska ee Fanka iyo Sayniska ee Addis Ababa wuxuu u adeegaa sidii xudunta ugu weyn ee dalka oo soo bandhigta hal-abuurka cusub ee dalka
Ilaa 2022, waxaa jira 83 jaamacadood, 42 jaamacadood oo dawladeed, iyo in ka badan 35 machadyo tacliin sare ah. Ardayda ajnabiga ah waxay ka kooban yihiin 16,305 heerka waxbarashada sare. Tirada guud ee ardayda jaamacadaha ee xarumaha dowliga ah iyo kuwa gaarka loo leeyahay ayaa ku qarxay in ka badan 2,000 boqolkiiba, min 34,000 1991 ilaa 757,000 sanadka 2014, xogta UIS. Helitaanka waxbarashada Itoobiya si weyn ayay u horumartay. Ku dhawaad ​​saddex milyan oo qof ayaa ku jiray dugsiga hoose sannadihii 1994-95, laakiin 2008-09, ardayda dhigata dugsiyada hoose waxay kor u kacday 15.5 milyan - korodhay in ka badan 500%. Sannadkii 2013-14, Itoobiya waxay goob joog ka ahayd kor u kac wayn oo ku aaddan is-diiwaangelinta guud ee dhammaan gobollada. GER-ka qaranku wuxuu ahaa 104.8% wiilasha, 97.8% gabdhaha iyo 101.3% labada jinsi.
Heerka wax-akhrisku wuu kordhay sannadihii u dambeeyay: marka loo eego tirakoobkii 1994-kii, heerka wax-akhris ee Itoobiya wuxuu ahaa 23.4%. Sannadkii 2007dii waxa lagu qiyaasay 39% (ragga 49.1% iyo dheddigga 28.9%). Warbixin ay soo saartay UNDP 2011 ayaa muujisay in heerka wax-akhris ee Itoobiya uu ahaa 46.7%. Isla warbixintan ayaa sidoo kale tilmaantay in heerka wax-akhris iyo wax-akhris ee dumarku uu kordhay 27 ilaa 39 boqolkiiba intii u dhaxaysay 2004 ilaa 2011, iyo heerka wax-akhris iyo wax-akhris ee labku uu kordhay 49 ilaa 59 boqolkiiba isla muddadaas dadka da'doodu tahay 10 sano iyo wixii ka weyn. Sannadkii 2015, heerka wax-akhrisku wuu sii kordhay, ilaa 49.1% (57.2% lab iyo 41.1% dumar ah).

## Dhaqanka

Bandhig dhaqameed ee Addis Ababa
Dhaqanka Itoobiya waxa si weyn u saameeyay dadka deegaanka, is dhexgalka Semitic, Kushitic iyo dadka ku hadla Nilo-Sahara ee tirada yar, kaas oo ka soo baxay kunnadii hore ee BC. Semitic Tigray iyo Amxaarada, oo siyaasadda hore u maamuli jiray, oo ay kaga duwan yihiin dadka kale qaab-dhismeedka kala sareynta iyo nolosha beeralayda ah ee ka soo jeeda Koonfurta Carbeed qayb ka mid ah dib u haajirintii, halka Koonfurta Kushitiga (Oromo iyo Somali) ay yihiin kuwo aad ugu dheggan sinnaanta iyo nolosha xoola-dhaqatada. Dhaqamada kale ee Kaffa, Sidamo, iyo dadyowga Canfarta ayaa sidoo kale jira.

### Fasaxyada

Sannadka cusub ee Itoobiya ama Enkutatash waxaa lagu xusaa ubaxa adey abeba oo astaan ​​u ah bilow cusub, sanad walba dalka oo dhan.
Itoobiya waxay leedahay 6 ciidood oo wadani iyo dadwayne iyo 9 ciidood oo waaweyn oo diini ah oo dawladu aqoonsatay. Sannadku (Gregorian kalandarka) wuxuu ka bilaabmaa Christmas-ka Itoobiya Janaayo 7, wuxuu kaloo leeyahay Epiphany ama Timkat Janaayo 19 ama 20 iyadoo ku xiran haddii sanadka uu yahay boodbood, taas oo u dabaaldegaysa baabtiiskii Ciise Masiix ee Yooxanaa Baabtiisaha . Timkat waxa ay Qaramada Midoobay u aqoonsan tahay qayb ka mid ah " Liiska Dhaxalka Dhaqanka ee aan la taaban karin " kuwaas oo loogu talagalay ciidaha dhaqameed iyo diimeed ee muhiimka ah. Saddex ciidood waa la guuri karaa sida Ramadaan , Jimce Wanaagsan iyo Easter oo laba ka mid ah ay yihiin gu' iyo Ramadaan oo ah dabaaldegyada Islaamka. Fasaxyada kale waxaa ka mid ah Mawliidka oo bilaabanaya 12-ka ama 17-ka bisha marka loo eego kalandarka Islaamka iyadoo ay ku xiran tahay mad-habta Muslimka ah ee dabbaaldegaya, si kastaba ha ahaatee maadaama Muslimiinta Itoobiya intooda badan ay yihiin Sunni ayaa sidaas awgeed loo dabaaldegaa maalinta 12-aad ee bisha saddexaad ee taariikhda Islaamka oo ah Sebtembar. Kuwa kale waxaa ka mid ah Ciidul-fidriga iyo Ciidul-Adxa ee ciidaha kale ee Islaamka halka Masiixiyiinta, helitaanka iskutallaabta runta ah ama si kale loo yaqaan Meskel .
Maalmaha fasaxa ah ee ugu horreeya ee jadwalka taariikhda ku beegan waa Maalinta Guusha Adwa ee 2-da Maarso, oo lagu xusayo guushii Emperor Menelik II uu ka gaaray isku daygii gumeysiga ee Talyaaniga 1896. Kuwo kale waxay raacaan, sida maalinta shaqaalaha adduunka ee 1-da May, Maalinta Guusha Wadaniyiinta Itoobiya ee loo dabaaldegayo soo laabashadii Gumeysiga Talyaaniga ee Fashiliska Xayle Selaase5. May iyo Burburkii Dergiga ee 28-kii May, oo ah maalin fasax ah oo dhowaan loo dallacsiiyay maqaam dadweyne dawladdii talada haysa ka dib 1991. Waxaana ugu caansan ciidaha dadweynaha Enkutatash oo ah kan ugu weyn, u dabbaaldegga sanadka cusub ee Itoobiya ee Sebtembar 11 ama 12, kaas oo qiyaastii 7-8 sano ka dambeeya adduunka intiisa kale, iyada oo ku xidhan haddii sannadku ka dambeeyaan sannado badan. Maalinta Difaaca sidoo kale waxay u jirtaa dabbaaldegga ragga adeegga 26-ka Oktoobar fasaxa ugu dambeeya ee kalandarka Gregorian.
Si kastaba ha ahaatee ciidaha kale iyo ciidaha sida sharafta Saint Yohannes iyo kuwa kale ayaa dalka oo dhan laga xusay waxaana ka mid ah Irrecha oo ay xusaan qoomiyada Oromada .

### Farshaxanka iyo dhismaha

Afwerk Tekle ee "Xukumada u dambaysa" ee St. George's Capel
Farshaxanka Itoobiya waxa si weyn u saameeyay sawir-qaadista masiixiga inta badan taariikhdeeda. Tani waxay ka koobnayd qoraal-gacmeedyo iftiimay , rinjiyeyn , iskutallaabyo , astaamo iyo biro kale sida taaj. Inta badan fanka taariikhiga ah waxaa u xilsaaray Kaniisadda Ortodokska ee Itoobiya, diinta dawladda muddo kun sano ah. Farshaxanadii hore ee Aksumite waxay ahaayeen sawiro dhagax ah sida lagu caddeeyey sawiradooda, in kasta oo aanu jirin farshaxan Masiixi ah oo badbaaday wakhtigan. Sida diinta kiristaanka loo soo bandhigay, muuqaalkeeda astaanta ayaa qayb saameyn ku yeeshay farshaxanka Byzantine . Inta badan fanka soo haray ee ka baxsan waagii hore ee casriga ah waxa uu burburay natiijadii duulaankii Adal Sultanate ee buuraleyda Xabashida , laakiin waxaa soo nooleeyay ergo Katoolik ah. Faragelinta reer galbeedka ee fanka Itoobiya waxay bilaabatay qarnigii 20aad, iyadoo sidoo kale la ilaalinayo dabeecadda soo jireenka ah ee Itoobiya . Qaar ka mid ah fanaaniinta Itoobiya ee caanka ah waxaa ka mid ah Afewerk Tekle , Lemma Guya , Martha Nasibù , Ale Felege Selam iyo kuwa kale.

Aksumite Steles waxa ay calaamado rasmi ah u noqdeen Imbaraadoorradii Itoobiya xilligii Boqortooyadii Aksumite .
Nashqada Itoobiya sida "Bete Medhane Alem" ama "Guriga Badbaadiyeheenna" waa mid ka mid ah 12 kaniisadood oo Lalibela ku yaal oo la dhisay xilligii Emperor Lalibela I. Imbaraadoor Lalibela I wuxuu u xilsaaray qaybo badan oo ka mid ah dhismaha kaniisadda Lalibela isla markiiba isaga loogu magac daray. Tan waxaa si weyn loogu caddeeyey dhiirigelinta Itobiya xilliyadii dhexe ee dhexe taasoo ay ugu wacnayd xannibaadkii Quddus ee qabsashadii Muslimiinta si ay u soo celiso qaabkeeda "Qudus cusub" oo heer qaran ah. Waxaa laga yaabaa in mid ka mid ah qaab-dhismeedka ugu caansan ee qadiimka ah la aasaasay muddadii D'mt. Masonry Ashlar wuxuu ahaa nooc qadiimi ah oo ka mid ah qaab dhismeedka Koonfurta Carabta oo leh isku ekaanshaha qaab dhismeedka ugu badan.
Aksumite wuxuu sii waday inuu kobciyo dhismihiisa qiyaastii qarnigii 4aad ee CE. Aksumite steelae caadi ahaan loo isticmaalo hal block iyo dhagxaan. Qabriga albaabka beenta ah ee loo dhisay boqorada Aksumite waxay isticmaaleen qaab monolithic ah. Ilbaxnimada Lalibela waxay ahayd inta badan saamaynta Aksumite, laakiin lakabka dhagxaanta ama alwaaxdu aad ayay uga duwan tahay guryaha qaarkood.
Waqtigii Gonderine, dhismaha Itoobiya waxaa saameeyay qaababka Baroque, Carab, Turki iyo Gujarati Hindi oo si madax-banaan wax u bareen ergadii Boortaqiisku qarniyadii 16aad iyo 17aad. Tusaalooyinka waxaa ka mid ah qalcaddii boqortooyadii Fasil Ghebbi , taas oo ay saamaysay isku dhafka qaababkan. Nashqada dhexe ee dhexe waxa ay sidoo kale saamaysay qarniyadii 19-aad iyo 20-aad ee danbe.

### Muusiga

Yared oo ku jira gabal qarnigii 15aad ee fanka xabashida ee xabashida oo haya mequamia (ul ducada)
Muusiga Itoobiya ayaa ah mid aad u kala duwan, iyada oo mid kasta oo ka mid ah 80-ka qoomiyadood ee dalka ay ku xidhan yihiin dhawaaqyo gaar ah. Muusiga Xabashidu waxa ay isticmaashaa hannaan modal oo gaar ah kaas oo ah pentatonic , oo leh astaamo dheer oo u dhexeeya qoraallada qaarkood. Sida dhinacyo badan oo kale oo ka mid ah dhaqanka iyo hiddaha Itoobiya, dhadhanka muusiga iyo ereyada ayaa si adag ugu xidhan kuwa jaarka ah ee Ereteriya, Soomaaliya, Jabuuti, iyo Suudaan. Heesaha dhaqameed ee Itoobiya waxay soo bandhigaan qaabab kala duwan oo polyphony ah ( heterophony , drone , ku dayasho, iyo counterpoint ). Dhaqan ahaan, lyricism-ka qorista heesaha Itoobiya waxa ay si xooggan ula xidhiidhaa aragtiyaha waddaniyadda ama hanka qaranka, jacaylka, saaxiibtinimada, iyo nooc xusuus gaar ah oo loo yaqaan tizita .
Saint Yared , oo ah laxamiistaha Aksumite ee qarnigii 6aad, ayaa si weyn loogu tixgaliyaa hormoodka muusiga dhaqameed ee Ereteriya iyo Itoobiya, isaga oo abuuray muusiga diinta ee Kaniisadda Ortodokska ee Itoobiya iyo Ereteriya .
Muusigga casriga ah waxa uu dib u soo celinayaa boqortooyadii Emperor Haile Selassie, halkaas oo 40 agoon oo Armenian ah oo la odhan jiray Arba Lijoch ay ka yimaadeen Yeruusaalem ilaa Addis Ababa. Sannadkii 1924-kii, kooxdu waxay ku dhowaatay in la aasaaso sidii orchestra; laakiin Dagaalkii Labaad ee Adduunka kadib, kooxo dhowr ah oo la mid ah ayaa soo baxay sida Imperial Bodyguard Band, Kooxda Ciidanka, iyo Kooxda Booliska.
Sannadihii 1960-aadkii iyo 1970-aadkii, muusiga casriga ah ee Xabashida ee dhaqameed ayaa dib loo soo nooleeyay waxa loo yaqaan " Golden Age ". Dhowr fanaan oo caan ah ayaa soo baxay intaas ka dib, tusaale ahaan, Tilahun Gessesse , Alemayehu Eshete , Bizunesh Bekele , Muluken Melesse iyo Mahmoud Ahmed . Waxa kale oo ay shaqaalaysiisay hab-dhaqameed loo yaqaan tizita . Xilligii Dergiga, fanaaniintan waxaa laga mamnuucay in ay bandhigyo ka sameeyaan dalka, waxaana inta badan lagu qasbay in ay u qaxaan Waqooyiga Ameerika iyo Yurub, iyaga oo ku dhex milmay jazz iyo funk. Tusaale ahaan, Roha Band, Walias Band , iyo Ethio Stars. Waqtigaas, Neway Debebe wuxuu dhaleeceeyay dowladdii Dergiga.
Muusiga casriga ah waxa uu horumaray wax yar 1990-meeyadii iyo 2000-meeyadii. Muddadan, fanaaniinta ugu caansan waxay ahaayeen Aster Aweke , Gigi iyo Teddy Afro . Muusiga Itoobiya ayaa sii casriyeeyay tobanka sano ee soo socda, iyadoo la adeegsanaayo nooc elektaroonik ah oo caan ah. DJ Rophnan waxa uu caan ku ahaa horu marinta EDM ka dib markii uu soo saaray albamkiisii ​​ugu horeeyay ee Milicsiga 2018.

### Kalandarka

Itoobiya waxay leedahay kallandar maxalli ah oo dhowr ah. Kan ugu caansan waa kalandarka Itoobiya , oo loo yaqaan kalandarka Geezka, waxaana lagu qoray fartii hore ee Geez , oo ka mid ah xarfaha ugu faca weyn ee ilaa hadda laga isticmaalo adduunka. Waxay ku salaysan tahay kalandarka hore ee Alexandria ama Coptic , kaas oo isna ka soo jeeda taariikhda Masar . Sida kalandarka Coptic-ga, kalandarka Itoobiya wuxuu leeyahay laba iyo toban bilood oo sax ah 30 maalmood midkiiba oo lagu daray shan ama lix maalmood epagomenal , oo ka kooban bisha saddex iyo tobnaad. Bilaha Xabashidu waxay ku bilowdaan isla maalmo la mid ah kuwa Coptic kalandarka, laakiin magacyadoodu waxay ku qoran yihiin Geezo.
Sida jadwalka Julian , maalinta lixaad ee epagomenal - taas oo nuxurkeedu yahay maalin boodboodka -waxaa lagu daraa afartii sanaba mar iyada oo aan laga reebo 29ka Agoosto ee jadwalka Julian, lix bilood ka hor maalinta Julian leap. Haddaba, maalinta koowaad ee sannadka Itoobiya 1 Mäskäräm, sannadaha u dhexeeya 1901 iyo 2099 (lagu daro) waa inta badan 11-ka Sebtembar ( Gregorian ), laakiin waxay ku beegan tahay 12 Sebtembar sannado ka hor sannad-guurada Miilaadiyada. Waxay qiyaastii todoba sano iyo saddex bilood ka danbeysaa kalandarka Miilaadiyada sababtoo ah xisaabinta beddelka ah ee go'aaminta taariikhda ku dhawaaqista Ciise.
Nidaam kale oo calendriical ah ayaa la sameeyay qiyaastii 300 BC oo ay sameeyeen dadka Oromada . Kalandarka dayaxa-xiddigaha, kalandarkan Oromodu wuxuu ku tiirsan yahay indha-indheynta xiddigiska ee dayaxa iyadoo lala kaashanayo toddoba xiddigood oo gaar ah. Oromo bilaha (xiddigaha/ wejiyada dayaxa) waa Bittottessa (Iangulum), Camsa (Pleiades), Bufa (Aldebarran), Waxabajjii (Belletrix), Obora Gudda (Central Orion-Saiph), Obora Dikka (Sirius), Birra ( full moon), Cikawa ( dayax gibbous), Sadamoon , Abradhiyam (quarescent ) iyo Gurrandala (bisha yar).

### Warbaahinta

Warbaahinta Itoobiya oo xarun u ahayd Addis Ababa
Koorporeeshinii Itiyoophiyaa (EBC) , oo hore loo yiqiin ETV, waa warbaahinta dawladda . baahinta raadiyaha waxa la bilaabay horaantii 1935 ka hor inta aan la bilaabin adeega telefishanku 1962 dii iyada oo la kaashanayo shirkad British ah Thomson iyo Emperor Haile Selassie. Tan iyo 2015, EBC waxay cusboonaysiisay istuudiyaha iyada oo la casriyeeyay.
Kana TV waa kan ugu caansan TV-ga Itoobiya. Waxa ay inta badan caan ku tahay in af-amxaari loo qoro waxyaabaha qalaad . Muddo dhowr iyo toban sano ah, telefiishanka dawladdu waxa uu u adeegay warbaahinta ugu weyn ilaa dabayaaqadii 2000-meeyadii, markii EBS TV uu bilaabay sidii kanaalka telefishan ee ugu horreeya. Waxaa intaa dheer, kanaalo badan oo gaar loo leeyahay ayaa la bilaabay 2016, taasoo ku dhammaatay kobaca shirkadaha warbaahinta gaarka loo leeyahay ee dalka. Tusaale ahaan, Fana TV waxa uu ahaa shabakadda TV-ga ugu weyn tan iyo markii la furay 2017-kii.
Wargeysyada ugu badan ee ka soo baxa Itoobiya waa Addis Fortune , Capital Ethiopia , Ethiopian Reporter , Addis Zemen ( Amxaari ) iyo Ethiopian Herald .
Adeeg bixiyaha kaliya ee internetka waa shirkadda isgaarsiinta qaranka ee Ethio telecom . Qayb badan oo ka mid ah dadka isticmaala dalka ayaa internetka ka gala aaladaha mobilada. Laga bilaabo Juulaay 2016 , waxaa jira ku dhawaad ​​4.29 milyan oo qof oo internetka ku haysta gurigooda marka la barbar dhigo rubuc milyan isticmaale toban sano ka hor. Dawladda Itoobiya waxay mararka qaarkood si badheedh ah u xidhay adeegga internetka ee waddanka ama xaddiday gelitaanka baraha bulshada qaarkood xilliyada qalalaasaha siyaasadeed. Bishii Agoosto 2016, kadib mudaaharaad iyo mudaaharaad ka dhacay Gobolka Oromia, waxaa la xiray dhammaan isticmaalka internetka muddo labo maalmood ah. Bishii Juun 2017, dawladdu waxay xidhay gelitaanka internetka ee isticmaaleyaasha mobilada muddadaas oo ku beegnayd xilliga imtixaanka gelitaanka jaamacadda. Inkasta oo sababta xaddidaadda aysan dowladdu xaqiijin, tallaabadu waxay la mid tahay cabbir la qaaday isla muddadaas 2016, ka dib markii ay soo baxeen su'aalo tijaabo ah

### Cunto

Cuntadan oo ka kooban injera iyo dhowr nooc oo wat ah ( fuud) ayaa ah mid lagu yaqaan cunnada Itoobiya.
Cunnada ugu caansan Itoobiya waxay ka kooban tahay noocyo kala duwan oo fuud hilib qaro weyn leh , oo loo yaqaan Wat dhaqanka Itoobiya, iyo cunnooyinka dhinaca khudradda ah ee lagu bixiyo dusheeda injera , rooti fidsan oo weyn oo laga sameeyay bur teff . Tan laguma cuno maacuunta, laakiin taa beddelkeeda injera-ka waxaa loo isticmaalaa in lagu qaado galka iyo saxamada dhinaceeda. Ku dhawaad ​​guud ahaan dalka Itoobiya, waxaa caadi ka ah in hal saxan lagu cunteeyo miiska dhexdiisa iyadoo koox dad ah la dhex joogo. Waxa kale oo caado ah in qof kale gacantiisa lagu quudiyo—dhaqanka loo yaqaan " gursha ". Cunto-dhaqameedka Itoobiya ma shaqaalaysiiso hilib doofaar , maadaama ay mamnuuc ka tahay diimaha Masiixiyiinta ee Itoobiya iyo diinta Islaamka; Masiixiyiinta Ortodokska ee Itoobiya waxay sidoo kale ka soomaan hilibka Arbacada, Jimcaha, iyo inta ka horeysa Easter iyo Christmas.
Chechebsa , Marqa , Chukko , Michirra iyo Dhanga waa cunnada ugu caansan ee laga helo Oromada . Kitfo oo asalkeedu ka soo jeedo Guraage , waa mid ka mid ah cuntooyinka ugu caansan dalka. Intaa waxaa dheer, Doro Wot (Doro ወጥ in Amharic ) iyo Tsebehi Derho (Tsebehi Derho ) waa cuntooyin kale oo caan ah, oo ka yimid waqooyi-galbeed ee Itoobiya. Tihlo (thlo) - oo ah nooca qashinka - waxaa laga diyaariyey bur shaciir la dubay oo asal ahaan ka soo jeeda Gobolka Tigray . Tihlo ayaa hadda aad looga jecel yahay Axmaarada oo ku sii fidaysa koonfurta.

### Ciyaaraha

Abebe Bikila , oo ku guulaystay bilada dahabka ee Olympic
Ciyaaraha ugu waaweyn Itoobiya waa orodka iyo garoonka (gaar ahaan orodka dheer ) iyo kubbadda cagta. Orodyahanada Itoobiya ayaa ku guulaystey bilada dahabka ah ee Olimbikada orodada iyo garoonka, kuwaas oo intooda badan ku guulaystey orodka dheer. Abebe Bikila waxa uu noqday ciyaaryahankii ugu horeeyay ee ka socda wadamada Saxaraha ka hooseeya ee ku guulaysta bilada dahabka ee Olombikada markii uu ku guulaystay Marathon-kii ciyaarihii Olombikada Rome 1960kii wakhtigaas oo ahaa 2:15:16.
Xulka Kubadda Cagta Itoobiya ayaa ka mid ahaa afar xubnood oo aasaasay xiriirka kubbadda cagta Afrika , waxayna ku guuleysteen koobkii Qaramada Afrika 1962dii . Itoobiya waxay leedahay dhaqanka kubbadda koleyga ee Afrika ugu dheer ee ka hooseeya saxaraha, iyadoo la aasaasay koox kubbadda koleyga qaranka 1949

## shacabka

Wadanka itoobiya, .
Waxaa u badan Oromo 40 % iyo Amxaaro 25 % Soomaalinta waa 20%
Kuwa kale oo 6 % ah waa Tigrayga.

## Xubin

* Midowga Afrika \* \*`

* Qaramada Midoobay \* \*`

## Waddamha La Deggan **Abyssinia**

«Addis Ababa»:
"BRICS Members.." +++++:

* Ethiopia: 125\_251++ Millionsss:

 Iiraan: 151-351+++ Millions:

* Egypt: 121+\* Millions:

[]

*

* Fascinating Ethiopia
* Ethiopia

## Sidoo kalke Fiire

•  Turkey: P.R.of Turks:215,000+:

## Tixraac

"Daabacaadda Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Daabacaadda Abriil 2024. (Itoobiya)"

"Bini'aadanku waxay ka guureen Afrika oo dhan Globe, Daraasadda DNA-da ayaa tiri"

"Kaalmada Dibadda ee Maraykanka iyo Soofiyeedka intii lagu jiray dagaalkii qaboobaa - Kiis Daraasad ku saabsan Itoobiya"

"Gobolka Tigreega ee Itoobiya ayaa qabtay codbixin, isaga oo ka soo horjeeda dawladda federaalka

"Itoobiya, Isbeddelka Cimilada iyo Socdaalka: Aqoon yar oo dheeri ah iyo aragtiyo nuanceed ayaa si weyn uga faa'iidaysan kara ka fikirka siyaasadda - Itoobiya"

"Weerar dhanka Internetka ah oo Masaarida ay ku qaadeen Itoobiya waa weerarkii ugu dambeeyay ee Biyo-xireenka Grand

"Naxdin mustaqbalka: Sida Isbeddelka Deegaanka iyo Saamaynta Aadanaha ay u beddelayaan Khariidadda Caalamiga ah"

"Maamulka nidaamka caafimaadka si loo taageero kor u qaadista daryeelka caafimaadka dhimirka ee Itoobiya: daraasad tayo leh"

"Gorgoryos iyo Ludolf: Xabashida iyo Jarmalka Aabbayaashii hore ee Daraasaadka Itoobiya: Aqoonyahan Itoobiyaan ah oo 1652 booqasho ku yimid Thuringia"

"Gorgoryos iyo Ludolf: Xabashida iyo Jarmalka Aabbayaashii hore ee Daraasaadka Itoobiya: Aqoonyahan Itoobiyaan ah oo 1652 booqasho ku yimid Thuringia"

"Addis International Film Festival | Shabakadda Filimada Xuquuqda Aadanaha" Archived May 24, 2022 // Wayback Machine

"Hal ilaa shan: Itoobiya waxay heshay afar luqadood oo federaal ah oo cusub"

Encyclopedia ee taariikhda iyo dhaqanka Afrika: Boqortooyooyinka Afrikaanka (500 ilaa 1500), Volume 2

"Naxdin mustaqbalka: Sida Isbeddelka Deegaanka iyo Saamaynta Aadanaha ay u beddelayaan Khariidadda Caalamiga ah"

"Ethiopian Airlines duulimaadkeeda sare ayay ku kacaysaa iyada oo 20% dakhligeedu kordhay inkasta oo ay jiraan caqabado caalami ah"

" Koronto dhalisa waxay ka bilaabmatay 1,870-MW mashruuca korontadda ee Gibe III ee Itoobiya"

"Kumanaan sano, Masar ayaa gacanta ku haysay webiga Niil. Biyo-xireen cusub ayaa ku hanjabaya"

"Colaadda Axmaarada: Xabashida Itoobiya ayaa guryahooda ku xasuuqday ciidamada dowladda"

"Itoobiya The Zagwe Dynasty - Calanka, Khariidadaha, Dhaqaalaha, Taariikhda, Cimilada, Khayraadka Dabiiciga ah, Arrimaha Hadda, Heshiisyada Caalamiga ah, Dadweynaha, Tirakoobka Bulshada, Nidaamka Siyaasadeed"

Cite error: `<ref>` tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding `<references group="lower-alpha"/>` tag was found