# Mitauro ye chiTuruki

**Mitauro ye chiTuruki** imhuri ye mitauro makumitatu-(ma)shanu (35) yaka gwarwa, inotaurwa ne Vaturuki we Yurezhiya kubva ku Mabvazuva eYuropu uye Chamhembe cheYuropu kuPakati peEzhiya, Maodzanyemba eEzhiya (Sibheriya), uye Madokero eEzhiya. Mitauro ye chiTuruki yakatanga kunzvimbo dzeMabvadzuva eEzhiya kubva ku Mongoriya ne Maodzanyemba-e-madokero eChayina, kuchiProto-Turuki chinofungidzirwa kuti chaituarwa, kubva kwavaka tandamudzwa kusvika kuPakati pe Ezhiya kusvika kure kuMadokero pamillennium rekutanga. Mitauro iyi inopangurwa zvichienderana ne yendero (*continuum*) re mutauronyina.

## Mamemba

Tafura inoteera yakagadzirwa zvichienderana ne scheme ye hupango hwakapuwa na Lars Johanson

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Proto-Turkic | Common Turkic | Southwestern Common Turkic (Oghuz) |  | * Salar
 |
| West Oghuz | * Old Anatolian Turkish (extinct)
* Ottoman Turkish (extinct)
* Pecheneg (extinct)
* Turkish
* Gagauz
* Azerbaijani
 |
| East Oghuz | * Chiturukimeni
* Khorasani Turkic
 |
| South Oghuz | * Qashqai
* Chaharmahali Turkic
* Afshar language
* Sonqori dialect
 |
| (Arghu) |  | * Khalaj
 |
| Northwestern Common Turkic (Kipchak) |  | * Kipchak (extinct)
 |
| West Kipchak | * Kumyk
* Karachay-Balkar
* Crimean Tatar
* Urum
* Krymchak
* Karaim
* Cuman (extinct)
 |
| North Kipchak (Volga–Ural Turkic) | * Tatar
* Bashkir
* Old Tatar language (extinct)
 |
| South Kipchak (Aralo-Caspian) | * Kazakh
* Karakalpak
* Nogay
 |
| Eastern Kipchak (Kyrgyz–Kipchak) | * Kyrgyz
* Fergana Kipchak (Kipchak Uzbek) (extinct)
 |
| Southeastern Common Turkic (Karluk) | West Karluk | * Uzbek
 |
| East Karluk | * Uyghur
* Ili Turki
* Chagatai (extinct)
* Khorezmian (extinct)
* Karakhanid (extinct)
 |
| Northeastern Common Turkic (Siberian) | North Siberian | * Sakha (Yakut)
* Dolgan
 |
| South Siberian | Sayan Turkic | * Tuvan
* Tofa
* Soyot (extinct, partly revitalized)
* Dukhan
* Tuhan
 |
| Altai and Yenisei Turkic | * Chulym
* Fuyu Kyrgyz
* Khakas
* Kumandin
* Northern Altai
	+ Chelkan
	+ Tuba
* Shor
* Southern Altai
	+ Telengit
* Teleut
 |
|  | * Western Yugur (Western Uyghur, Yellow Uyghur)
* Fuyu Kyrgyz
* Aini
* Orkhon Turkic (extinct)
* Old Uyghur (extinct)
 |
| Oghur |  | * Chuvash
* Khazar (extinct)
* Bulgar (extinct)
 |

## Kuenzanisa mashoko

The following is a brief comparison of cognates among the basic vocabulary across the Turkic language family (about 60 words).

Empty cells do not necessarily imply that a particular language is lacking a word to describe the concept, but rather that the word for the concept in that language may be formed from another stem and is not cognate with the other words in the row or that a loanword is used in its place.

Also, there may be shifts in the meaning from one language to another, and so the "Common meaning" given is only approximate. In some cases, the form given is found only in some dialects of the language, or a loanword is much more common (e.g. in Turkish, the preferred word for "fire" is the Persian-derived *ateş*, whereas the native *od* is dead). Forms are given in native Latin orthographies unless otherwise noted.

|  | Mapereterwo anozivikwa | Chiproto-Turuki | Chituruki cheKare | Chituruki | Chiazeri | Chikarakhanidhi | Chikashikai | Chiturukimani | Chitatari | Chikaraimu | Chibhashikira | Chikazakhi | Kyrgyz | Chiuzibbeki | Chiuighuri | Chisakhane
Chiyakuti | Chichuvhashi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Hukama | baba, tate | \*ata, \*kaŋ | ata, apa, qaŋ | baba, ata | baba, ata | apa, ata | bowa/ata | ata | ata, atay | ata | ata, atay | ata | ata | ota | ata | ağa | atte, aśu, aşşe |
| amai, mhai, mai | \*ana, \*ög | ana, ög | ana, anne | ana | ana, ene | ana/nänä | ene | ana, äni | ana | ana, inä(y)/asay | ana | ene | ona | ana | iye | anne, annü, amăşĕ |
| mwanakomana | \*ogul | oɣul | oğul | oğul | oɣul, ohul | oğul | ogul | ul | uvul | ul | ul | uul | oʻgʻil | oghul | uol | ıvăl, ul |
| murume | \*ēr, \*érkek | er | erkek | ər/erkək | erkek | kiši | erkek | ir | ėr | ir, irkäk | er, erkek | erkek | erkak | er | er | ar/arśın |
| musikana | \*kï̄ŕ | qïz | kız | qız | qɨz | qïz/qez | gyz | qız | qɨz | qıð | qyz | kız | qiz | qiz | kııs | hĕr |
| munhu | \*kiĺi, \*yạlaŋuk | kiši, yalaŋuq | kişi | kişi | kiši |  | kişi | keşe | kiši | keşe | kisi | kişi | kishi | kishi | kihi | śın |
| mwenga | \*gélin | kelin | gelin | gəlin | qalɨŋ | gälin | gelin | kilen | kelin | kilen | kelin | kelin | kelin | kelin | kiyiit | kin |
| ambhuya |  |  | kaynana | qaynana |  | qäynänä | gaýyn ene | qayın ana |  | qäynä | qaıyn ene | kaynene | qaynona | qeyinana |  | huńama |
| *Nhengo dze mwiri* | moyo | \*yürek | yürek | yürek | ürək | jürek | iräg/üräg | ýürek | yöräk | üriak, jürek | yöräk | júrek | jürök | yurak | yürek | sürex | çĕre |
| ropa | \*kiān | qan | kan | qan | qan | qan | gan | qan | qan | qan | qan | kan | qon | qan | xaan | yun |
| musoro | \*baĺč | baš | baş | baş | baš | baš | baş | baş | baš | baş | bas | baş | bosh | bash | bas | puś/poś |
| vhudzi, bvudzi | \*s(i)ač, \*kïl | sač, qïl | saç, kıl | saç, qıl | sač, qɨl | tik/qel | saç, gyl | çäç, qıl | čač, sač, qɨl | säs, qıl | shash, qyl | çaç, kıl | soch, qil | sach, qil | battax, kıl | śüś, hul |
| ziso | \*göŕ | köz | göz | göz | köz | gez/göz | göz | küz | kioź, goz | küð | kóz | köz | koʻz | köz | xarax, kös | kuś/koś |
| tsiye | \*kirpik | kirpik | kirpik | kirpik | kirpik | kirpig | kirpik | kerfek | kirpik | kerpek | kirpik | kirpik | kiprik | kirpik | kılaman, kirbii | hărpăk |
| zhebe; zheve; nzeve | \*kulkak | qulqaq | kulak | qulaq | qulaq, qulqaq, qulxaq, qulɣaq | qulaq | gulak | qolaq | qulax | qolaq | qulaq | kulak | quloq | qulaq | kulgaax | hălha |
| mhuno | \*burun | burun | burun | burun | burun | burn | burun | borın | burun | moron | muryn | murun | burun | burun | murun, munnu | murun |
| ruoko | \*kol | qol | kol | qol | qol | qol | gol | qul | kol | qul | qol | kol | qoʻl | qol | xol | hul |
| chanza | \*el-ig | elig | el | əl | elig | äl | el |  |  |  | alaqan | alakan |  | ilik | ilii | ală |
| munwe; chigunwe | \*erŋek, \*biarŋak | erŋek | parmak | barmaq | barmaq | burmaq | barmaq | barmaq | barmax | barmaq | barmaq | barmak | barmoq | barmaq | tarbaq | pürne/porńa |
| nzwara | \*dïrŋak | tïrŋaq | tırnak | dırnaq | tɨrŋaq | dïrnaq | dyrnak | tırnaq | tɨrnax | tırnaq | tyrnaq | tırmak | tirnoq | tirnaq | tıngıraq | çĕrne |
| ibvi | \*dīŕ, \*dǖŕ | tiz | diz | diz | tizle-
(to press with one's knees) | diz | dyz | tez | tɨz | teð | tize | tize | tizza | tiz | tobuk | çĕrśi, çerkuśśi |
| tsapfu | \*baltïr | baltïr | baldır | baldır | baldɨr | ballïr | baldyr | baltır | baldɨr | baltır | baltyr | baltır | boldir | baldir | ballır | pıl |
| shoka; tsoka | \*(h)adak | adaq | ayak | ayaq | aδaq | ayaq | aýak | ayaq | ajax | ayaq | aıaq | ayak | oyoq | ayaq | ataq | ura |
| dumbu | \*kạrïn | qarïn | karın | qarın | qarɨn | qarn | garyn | qarın | qarɨn | qarın | qaryn | karın | qorin | qerin | xarın | hırăm |
| *Mhuka* | horse | \*(h)at | at | at | at | at | at | at | at | at | at | at | at | ot | at | at | ut/ot |
| mombe; n'ombe | \*dabar | ingek, tabar | inek, davar, sığır | inək, sığır | ingek, ingen; tavar | seğer | sygyr | sıyır | sɨjɨr | hıyır | sıyr | sıyır | sigir | siyir | ınax | ĕne |
| imbwa | \*ït, \*köpek | ït | it, köpek | it | ɨt | kepäg | it | et | it´ | et | ıt | it | it | it | ıt | yıtă |
| hove | \*bālïk | balïq | balık | balıq | balɨq | balïq | balyk | balıq | balɨx | balıq | balyq | balık | baliq | beliq | balık | pulă |
| inda | \*bït | bit | bit | bit | bit | bit | bit | bet | bit | bet | bıt | bit | bit | bit | bıt | pıytă/puťă |
| *Other nouns* | imba | \*eb, \*bark | eb, barq | ev, bark | ev | ev | äv | öý | öy | üy, üv | öy | úı | üy | uy | öy |  | śurt |
| tent | \*otag, \*gerekü | otaɣ, kerekü | çadır, otağ | çadır; otaq | otaɣ, kerekü | čador | çadyr; otag | çatır | oda | satır | shatyr; otaý | çatır | chodir; oʻtoq | chadir; otaq | otuu | çatăr |
| chino | \*yōl | yol | yol | yol | jol | yol | ýol | yul | jol | yul | jol | jol | yoʻl | yol | suol | śul |
| zambuko | \*köprüg | köprüg | köprü | körpü | köprüg |  | köpri | küper | kiopriu | küper | kópir | köpürö | koʻprik | kövrük | kürpe | kĕper |
| museve | \*ok | oq | ok | ox | oq | ox/tir | ok | uq | oq | uq | oq | ok | oʻq | oq | ox | uhă |
| moto; muriro | \*ōt | ōt | od, ateş (Pers.) | od | ot | ot | ot | ut | ot | ut | ot | ot | oʻt | ot | uot | vut/vot |
| dota | \*kül | kül | kül | kül | kül | kil/kül | kül | köl | kul | köl | kúl | kül | kul | kül | kül | kĕl |
| mvura | \*sub, \*sïb | sub | su | su | suv | su | suw | su | su | hıw | sý | suu | suv | su | uu | şıv/şu |
| ngarava, hwato | \*gḗmi | kemi | gemi | gəmi | kemi |  | gämi | köymä | gemi | kämä | keme | keme | kema | keme |  | kimĕ |
| nyanza | \*kȫl | köl | göl | göl | köl | göl/gel | köl | kül | giol´ | kül | kól | köl | koʻl | köl | küöl | külĕ |
| zuva | \*güneĺ, \*gün | kün | güneş, gün | günəş, gün | kün, qujaš | gin/gün | gün | qoyaş, kön | kujaš | qoyaş, kön | kún | kün | quyosh, kun | quyash, kün | kün | hĕvel, kun |
| gore | \*bulït | bulut | bulut | bulud | bulut | bulut | bulut | bolıt | bulut | bolot | bult | bulut | bulut | bulut | bılıt | pĕlĕt |
| starnyeredzi | \*yultuŕ | yultuz | yıldız | ulduz | julduz | ulluz | ýyldyz | yoldız | julduz | yondoð | juldyz | jıldız | yulduz | yultuz | sulus | śăltăr |
| pasi | \*toprak | topraq | toprak | torpaq | topraq | torpaq | toprak | tufraq | topraq, toprax | tupraq | topyraq | topurak | tuproq | tupraq | toburax | tăpra |
| hilltop | \*tepö, \*töpö | töpü | tepe | təpə | tepe |  | depe | tübä | tebe | tübä | tóbe | töbö | tepa | töpe | töbö | tüpĕ |
| muti/rukuni | \*ïgač | ïɣač | ağaç | ağac | jɨɣač | ağaĵ | agaç | ağaç | ahač | ağas | aǵash | jygaç | yogʻoch | yahach | *mas* | yıvăś |
| Mwari (Tengri) | \*teŋri, \*taŋrï | teŋri, burqan | tanrı | tanrı | teŋri | tarï/Allah/Xoda | taňry | täñre | Tieńri | täñre | táńiri | teñir | tangri | tengri | tangara | tură/toră |
| denga | \*teŋri, \*kȫk | kök, teŋri | gök | göy | kök | gey/göy | gök | kük | kök | kük | kók | kök | koʻk | kök | küöx | kăvak/koak |
| *Adjectives* | refu | \*uŕïn | uzun | uzun | uzun | uzun | uzun | uzyn | ozın | uzun | oðon | uzyn | uzun | uzun | uzun | uhun | vărăm |
| itsva | \*yaŋï, \*yeŋi | yaŋï | yeni | yeni | jaŋɨ | yeŋi | ýaňy | yaña | jɨŋgɨ | yañı | jańa | jañı | yangi | yengi | saña | śĕnĕ |
| mafuta | \*semiŕ | semiz | semiz, şişman | səmiz | semiz |  | semiz | simez | semiz | himeð | semiz | semiz | semiz | semiz | emis | samăr |
| zara | \*dōlï | tolu | dolu | dolu | tolu | dolu | doly | tulı | tolɨ | tulı | toly | tolo | toʻla | toluq | toloru | tulli |
| chena | \*āk, \*ürüŋ | āq, ürüŋ | ak, beyaz (Ar.) | ağ | aq | aq | ak | aq | aq | aq | aq | ak | oq | aq |  | şură |
| tema | \*kara | qara | kara, siyah (Pers.) | qara | qara | qärä | gara | qara | qara | qara | qara | kara | qora | qara | xara | hura, hora |
| tsvuku | \*kïŕïl | qïzïl | kızıl, kırmızı (Ar.) | qızıl | qɨzɨl | qïzïl | gyzyl | qızıl | qɨzɨl | qıðıl | qyzyl | kızıl | qizil | qizil | kıhıl | hĕrlĕ |
| *Manumeri* | motsi; poshi | \*bīr | bir | bir | bir | bir | bir | bir | ber | bir, bɨr | ber | bir | bir | bir | bir | biir | pĕrre |
| mbiri; piri | \*éki | eki | iki | iki | ẹki | ikki | iki | ike | eky | ike | eki | eki | ikki | ikki | ikki | ikkĕ |
| tatu; nhatu | \*üč | üč | üç | üç | üč | uǰ, u̇č | üç | öč | üć | ös | üš | üč | uch/u̇č | üch/üç | üs | viśśĕ, viśĕ, viś |
| ina | \*dȫrt | tört | dört | dörd | tört | derd/dörd | dört | dürt | dört | dürt | tórt | tört | toʻrt | tört | tüört | tăvattă |
| shanu | \*bēĺ(k) | béš | beş | beş | béš |  | bäş | beş | beš | biš | bes | beş | besh/beş | besh/beş | bies | pillĕk |
| tanhatu, nanatu | \*altï | altï | altı | altı | altï | altï | alty (altï) | altï | altï | altï | altï | altï | olti (ålti) | altä | alta | ult, ultă, ulttă |
| nomwe | \*yéti | yeti | yedi | yeddi | jeti | yeddi | ýedi | cide | jedi | yete | žeti | jeti | yetti | yetti | sette | śiççe |
| sere | \*sekiŕ | säkiz | sekiz | səkkiz | sek(k)iz, sik(k)iz | sӓkkiz | sekiz | sigez | sekiz | higeð | segiz | segiz | säkkiz | säkkiz | aɣïs | sakkăr, sakăr |
| pfumbamwe; pfemba | \*tokuŕ | toquz | dokuz | doqquz | toquz | doġġuz | dokuz | tugïz | toɣuz | tuɣïð | toɣïz | toguz | to’qqiz | toqquz | toɣus | tăxxăr, tăxăr |
| gumi | \*ōn | on | on | on | on | on | on | un | on | un | on | on | oʻn | on | uon | vunnă, vună, vun |
| makumiiri | \*yẹgirmi | yigirmi/yégirmi | yirmi | iyirmi | yigirmi, yigirme | igirmi, iyirmi | yigrimi | yegerme | yigirmi | yegerme | žïyïrma | ǰïyïrma | yigirmä | yigirmä | süürbe | śirĕm |
| makumitatu | \*otuŕ | otuz | otuz | otuz | otuz | ottiz | otuz (otuð) | otuz | otuz | utïð | otïz | otuz | o’ttiz | ottuz | otut | vătăr |
| makumiina | \*kïrk | qïrq | kırk | qırx | qïrq | ġèrḫ (ɢərx) | kyrk (kïrk) | qırq (qïrq) | kïrx | qïrq | qïrïq | kïrk | qirq | qirq | tüört uon | xĕrĕx |
| makumishanu | \*ellig | älig | elli | ǝlli (älli) | el(l)ig | älli, ẹlli | elli | ille |  |  |  |  |  |  |  |  |
| makumitanhatu | \*altmïĺ | altmïš | altmış | altmış (altmïš) | altmïš | altmïš | altmyş (altmïš) | altmïš | altïmïš | altïmïš | alpïs | altïmïš | oltmish (åltmiš) | altmiš | alta uon | ultmăl |
| makuminomwe | \*yẹtmiĺ | yētmiš/s | yetmiş | yetmiş | yetmiš | yetmiš | ýetmiş (yetmiš) | ǰitmeš | yetmiš/s | yetmeš | žetpis | ǰetimiš | yetmiš | yätmiš | sette uon | śitmĕl |
| makumisere | \*sekiŕ ōn | säkiz on | seksen | sǝksǝn (säksän) | seksün | sӓɣsen | segsen | seksen | seksen, seksan | hikhen | seksen | seksen | sakson (säksån) | säksän | aɣïs uon | sakăr vun(ă) |
| makumipfemba | \*dokuŕ ōn | toquz on | doksan | doxsan | toqsan |  | togsan | tuksan | toksan, toxsan | tukhan | toqsan | tokson | to'qson (tȯksån) | toqsan | toɣus uon | tăxăr vun(ă), tăxăr vunnă |
| zana | \*yǖŕ | yüz | yüz | yüz | jüz | iz/yüz | ýüz | yöz | jiz, juz, jüz | yöð | júz | jüz | yuz | yüz | süüs | śĕr |
| churu; chiuru | \*bïŋ | bïŋ | bin | min | miŋ, men | min | müň (müŋ) | meŋ | min, bin | meŋ | mïŋ | mïŋ | ming (miŋ) | miŋ | tïhïïnča | pin |
|  | Common meaning | Chiproto-Turuki | Old Turkic | Turkish | Azerbaijani | Karakhanid | Qashqai | Turkmen | Tatar | Karaim | Bashkir | Kazakh | Kyrgyz | Uzbek | Uyghur | Sakha/Yakut | Chuvash |

Azerbaijani "ǝ" and "ä": IPA /æ/

Turkish and Azerbaijani "ı", Karakhanid "ɨ", Turkmen "y", and Sakha "ï": IPA /ɯ/

Turkmen "ň", Karakhanid "ŋ": IPA /ŋ/

Turkish and Azerbaijani "y",Turkmen "ý" and "j" in other languages: IPA /j/

All "ş" and "š" letters: IPA /ʃ/

All "ç" and "č" letters: IPA /ʧ/

Kazakh "ž": IPA /ʒ/

Kyrgyz "ǰ": IPA /ʤ/

## Mumwe mitauro inogona kuva nehukama

* Chikoriya

## Mabviro eruzivo