# Ghana

| Ghana täsiväldi *Republic of Ghana* (eŋgâlâskielân) |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  Ghana sajadâh Afrikist |
| Staatâhäämi |
täsiväldi |
|  |
| President Väripresident |
Nana Akufo-Addo Mahamudu Bawumia |
|  |
| Uáivikaavpug |
Accra |
|  |
| Eres kaavpugeh |
Kumasi |
|  |
| Vijđodâh |
238 537 km² |
|  |
| Ässeeloho (2020) |
31 094 420 |
| – ässeesaahâdvuotâ |
137 ässed/km² |
| – aalmugstuárrum |
2,15 % (2020) |
|  |
| Virgáliih kielah |
eŋgâlâskielâ |
|  |
| Vaaluut |
cedi (GHS) |
|  |
| Äigi |
UTC |
|  |
| Jiečânâsvuotâ |  |
| – Ovtâstum kunâgâskoddeest |
6. njuhčâmáánu 1957 |
|  |
| Uánádâs |
GH |
| – fiävruin |
GH |
| – kirdemmašinijn |
9G |
|  |
| Jotolâh |
uálgispiälásâš |
|  |
| Sundenummeer |
+233 |
|  |
| Internet TLD |
.gh |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | *God Bless Our Homeland Ghana* |
|  |
|  |
| Oovdiš staatâ(h) |  Ghana (Commonwealth realm) (1957–1960)  Brittilâš Kolleriddo (1821–1957)  Ašanti (1670–1957) |

**Ghana**, virgálávt **Ghana täsiväldi** (eŋgâlâskielân *Republic of Ghana*), lii staatâ Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton uáivikaavpug lii Accra. Ghana nommâ meerhâš "suátikunâgâs" soninkekieláin.

## Eennâmtieđâ

Ghana vijđodâh lii 238 537 km².

### Sajadâh já rääjih

Ghana lii staatâ Viestâr-Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton nuorttiibeln lii Togo, tavveen Burkina Faso já viestârist Elefanttähtiriddo. Mäddin Ghana rájášuvá Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 539 km.

### Šoŋŋâdâh

Elefanteh Mole aalmuglâšmeecist
Peeivitäsideijee aldavuotâ taha tom, ete Ghanast lii trooppisâš šoŋŋâdâh. Tavveen lii liegâs já viehâ koške, mäddin oppeet kume já laavtâs. Meccikuávluh väldih 21 % Ghana vijđoduvvâst. Mäddin já viestârist lii arvemecci, tavveen eenâb saavaan. Ghanast lii suulân 736 km² stuárusâš Mole aalmuglâšmecci, mii lii luándusuojâlemkuávlu.

### Biodiversiteet

Ghanast láá meid maaŋgâpiälálávt elleeh: ohtsis aainâs-uv 222 njomâtteijeešlaaijâd já 206 loddešlaaijâd (2014).

## Haldâttâh já politiik

### Kuávlulâš jyehim

Ghanast láá love haldâttâhkuávlud: Greater Accra, Ashanti, Brong-Ahafo, Central, Eastern, Northern, Upper East, Upper West, Volta já Western. Haldâttâhkuávluh juáhhojeh vala pirrâdâhkuddijd.

## Viehâdâh

Ghana viehâduvâst lii máhđulâš iäruttiđ aainâs-uv 75 juávkkud, main stuárráámus uási láá hirmâd uceh, mutâ suullân 10 láá nummeerlávt merhâšitteeh. Stuárráámuuh tain juávhuin láá Akaneh (mii siskeeld Anyih, Ašantih, Bauleh, Fanteh já Guangeh), Mole-Dagombah, Eweh, Ga-Adangbeh já Gurmah.

### Ässeeloho

Ghana suulân 31 miljovn ässest 56,7 % ääsih kaavpugijn. Mediaanahe Ghanast lii 21,5 ihheed, já suullân 57 % ghanalijn láá vuálá 25-ihásiih. Ässeesaahâdvuotâ lii 115 ässed per km².

### Kielah

Ghana virgálâš kielâ lii eŋgâlâskielâ, mutâ tobbeen sárnojeh suullân 80 eres kielâd, moh juáháseh kuávlui mield. Veikkâ kielah láá maaŋgah, toh láá iberdetteeh, jis máttá kielâ, mii kulá siämmáá etnisii juávkun. Kielâin akankielâ lii vijđásumosávt sarnum Ghanast.

**Kielah Ghanast** | nommâ | % | lasetiäđuh |
| --- | --- | --- |
| Ašantikielâ | 16 % | akankielâ kuávlukielâ |
| Ewekielâ | 14 % |  |
| Fantekielâ | 11,6 % | akankielâ kuávlukielâ |
| Abronkielâ | 4,9 % | akankielâ kuávlukielâ |
| Dagombakielâ | 4,4 % |  |
| Adangmekielâ | 4,2 % |  |
| Dagarikielâ | 3,9 % |  |
| Kokombakielâ | 3,5 % |  |
| Akyemkielâ | 3,2 % |  |
| Gakielâ | 3,1 % |  |
| eres kielah | 31,2 % |  |

### Oskoldâh

Ristâosko lii stuárráámus oskoldâh Ghanast. 71,2 % ghanalijn láá ristâliih já 17,6 % muslimeh.

#### Hävdijááh

Hävdijááh láá Ghanast stuorrâ äšši. Toi peht ghanaliih iä tuše muurâšt jáámmám ulmuu, peic meiddei juhloh suu eellim. Hävdijááh láá sosiaallâš tábáhtus, kost sättih leđe uásálisteeh čuođij teikâ tuháttij-uv mield. Toh láá kuávdáš roolâst ghanalij sosiaallâš elimist. Maŋgii ghanaliih kevttih-uv siämmáá verd ruuđâ hävdijáid ko heejáid – jis iä eenâb-uv. Kistoh láá ivnááh já deetaaljááh, já távjá muštotteh hamijnis jo-uv ulmuu mielâtiiŋgâ teikkâ kovvejeh suu luándu teikkâ pargo. Ovdâmerkkân kiästnii sáttá leđe Coca-Cola -puttâl hámásâš kisto, jis sun lijkkui Coca-Colan, já suuvdárist oppeet sáttá leđe veikkâ kammuuhámásâš kisto.

Motomin mana kuhháá-uv ovdilgo ghanaliih hävdideh jaammušâidis. Kuittâg talle ko hävdijááh láá, te seremonia sáttá pišteđ joba čiččâm peivid.

* Almai Ghanast tánssáámin keta-taansâ, moin sun kunnijât jaammuš.
* Kyesih hävdijáin Ghanast, Volta Regionist.
* Hävdijáin juhlom Amanfrost, Ghanast.
* Kyelihámásâš kisto
* Kaakaopáávu hámásâš kisto
* Nike-kaččâmkammuu hámásâš kisto

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Ghana**.

## Käldeeh