Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mary Shelley

| Mary Shelley |
| --- |
|  |
| Šoddâm | porgemáánu 30. peeivi 1797 Somers Town, Lontoo |
| Jáámmám | kuovâmáánu 1. peeivi 1851 (53-ihásâžžân) Chester Square, Lontoo |
|  |  |
| Pargo |
| Áámmát | kirječällee |
|  |  |
| Kirjálâšvuođâ šlaajâ | kaavhâ, tihtâvuotâ, párnáikirjálâšvuotâ |
| Kielâ | eŋgâlâskielâ |
| Peerâ |
| Vanhimeh | Mary Wollstonecraft já William Godwin |
| Pelikyeimi | Percy Bysshe Shelley |
|  |  |

**Mary Wollstonecraft Shelley** (š. **Godwin**, 30. porgemáánu 1797 Somers Town, Lontoo, Eŋland – 1. kuovâmáánu 1851 Chester Square, Lontoo, Eŋland) lâi eŋlandlâš kirječällee, kii šoodâi tobdosin romanist Frankenstein (*Frankenstein, or The Modern Prometheus*, 1818).

## Eellim

Mary Godwin šoodâi Lontoost porgemáánu 30. peeivi 1797. Suu enni lâi tobdos kirječällee já feminist Mary Wollstonecraft, kii jaamij forgâ Mary šoddâm maŋa. Suu eeči lâi pooliitlâš filosof William Godwin. Mary lâi sunnuu áinoo pärni, mut sust lâi uábbipeeli Fanny Imlay. William Godwin naajâi Mary Jane Clairmontáin ive 1801, mon maŋa perrust lijjii ohtsis vittâ párnáá. Mary Godwin ij jottáám škoovlâ, mut sun oopâi luuhâđ já lijkkui čäälliđ jo párnážin. Suu vuossâmuš tihtâ *Mounseer Nongtongpaw* almostui ive 1807. Ive 1814 sun uápásmui tihtâčällee Percy Bysshe Shelleyn já suoi algâttáin siärvástâllâđ, veikkâ Shelley lâi naaijâm. Suoi reissijn Euroopist, já ive 1815 šoodâi sunnuu vuossâmuš páárnáš, kii kuittâg jaamij jo muádi peeivi ahasâžžân. Suoi naajáin ive 1816 juovlâmáánust Percy Shelley káálgu jiešsorme maŋa. Sunnui šoddii kulmâ párnáá lase, mut kyehti párnáá jaamijn párnážin. Percy Shelley hevânij kärbispäärtist ive 1822. Mary Shelley jaamij purâsân Lontoost kuovâmáánu 1. peeivi ive 1851 53-ihásâžžân.

## Čalluuh

Ive 1816 Mary já Percy Shelley láin Sveeicist viettimin keesi tihtâčällee Lord Byronáin, kii oovtâ eehid iävtuttij, ete sij puohah čáláččii hirmosmainâs. Mary Shelley lâi uáinám nahhaar, mon vuáđuld sun talle čäliškuođij *Frankenstein*. Ive 1817 sun almostitij muštâlus sunnuu määđhist Euroopist, *History of a Six Weeks' Tour*. Ive 1818 almostui suu tobdosumos čalluu *Frankenstein, or the Modern Prometheus*. Roomaan vuossâmuš riäntus almostui kirječällee nomâttáá. *Frankenstein* lâi miänástus, já taan ääigi tot lii ain tobdos klassikko. Kirjeest tiettee Victor Frankenstein iirât rähtiđ ulmuu, mut ráhtá-uv hirmâdâs. *Frankenstein* maŋa Shelley čaalij eres romanijd, ovdâmerkkân *Valperga* (1823), *The Last Man* (1826), *The Fortunes of Perkin Warbeck* (1830), *Lodore* (1835) já *Falkner* (1837).

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Mary Shelley**.

## Käldeeh
# James Bond

**James Bond** lii kirječällee Ian Fleming ive 1953 algâttem jiäráskittee romanij ráiđu, mon uáivihuáđđoo lii eŋlandlâš syelivákšojeijee já -aageent James Bond, koodinommâ 007. Tastmaŋa ko Fleming jaamij ive 1964, roomaanrááiđu láá juátkám eres kirječälleeh.

Romanij lasseen Bond lii lamaš fáárust ive 1962 rääjist paijeel 20 elleekooveest, main nuuvt kočodum virgálii elleekoverááiđust suu láá čaittâlâm Sean Connery, David Niven, George Lazenby, Roger Moore, Timothy Dalton, Pierce Brosnan já Daniel Craig. Bond-elleekoverááiđust lii šoddâm ohtâ maailm enâmustáá miänástum elleekoverááiđuin. James Bondist láá almostittum meiddei ráiđukoveh já videospeelah.

Almostum ohtâvuođâst James Bond -kirjeh uđâsmittii syelivákšojeijeegenre, já siämmást toh puohtii toho puigâvuođâ, seeksi já viehâvääldi. Vuossâmui iheluuvij ääigi mainâseh sajaduvvii kaskoo kolmâ suáđi, mut ive 2006 rääjist elleekuuvij Bond lii onnum sáŋgárin.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **James Bond**.

## Käldeeh
# Uđđâivemáánu 23.

**Uđđâivemáánu 23.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 23. peivi. Ive loopân láá 342 peivid (kárgámive 343 peivid).

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Leemit
* syemmilâš kalender: Enna, Eine, Eini, Enni

## Tábáhtusah

* 1719 – Liechtenstein furstâkodde vuáđudui.
* 2025 – Skammâkoveh-elleekovefestivaal aalgij Anarist.

## Šoddâmeh

* 1876 – Otto Diels, ive 1950 Nobel-kemiapalhâšume finnim saksalâš kemist (j. 1954)
* 1899 – Simon Grany, ranskalâš almosvalastâllee (j. 1988)
* 1907 – Hideki Yukawa, ive 1949 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim jaapaanlâš teoreetlâš fysikkár (j. 1981)
* 1929 – John Charles Polanyi, ive 1986 Nobel-kemiapalhâšume finnim uŋgarlâš-kanadalâš kemist
* 1930 – Derek Walcott, ive 1992 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim saintlucialâš kirječällee (j. 2017)
* 1948 – Aniter Pointer, ovtâstumstaatâlâš lávloo já laavlârähtee ("The Pointer Sisters") (j. 2022)
* 1950 – Richard Dean Anderson, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee (”MacGyver”)
* 1967 – Magdalena Andersson, ruátálâš politikkár
* 1967 – Robert Golob, slovenialâš šleđgâinsner, finnodâholmooš já politikkár
* 1974 – Sampsa Astala (”Kita”), syemmilâš rumbal ("Lordi")
* 1978 – Olga Temonen, syemmilâš čaittâleijee já pyevtitteijee (j. 2025)

## Jämimeh

* 1931 – Anna Pavlova, ryeššilâš baaleet-tánssájeijee (š. 1881)
* 1944 – Edvard Munch, taažâ máálájeijee (*Čuárvus*) (š. 1863)
* 1946 – Helene Schjerfbeck, suomâruátálâš máálájeijee (š. 1862)
* 1989 – Salvador Dalí, espanjalâš máálájeijee, koveverree já elleekovekietâčällee (š. 1904)
* 1994 – Eila Pennanen, syemmilâš kirječällee, kritikkár, esseečällee já jurgâleijee (š. 1916)
* 2016 – Nikolai Abramov, vepsálâš tihtâčällee (š. 1961)
* 2019 – Oliver Mtukudzi, zimbabwelâš musikkár, finnodâholmooš, filantropist, olmoošvuoigâdvuotâpiälušteijee (š. 1952)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Uđđâivemáánu 23.**.

## Käldeeh
# Mariaanij hävdi

**Mariaanij hävdi** lii Kuálhismeerâ viestâr uásist leijee kieŋâlismeerâ hävdi. Tot lii Eennâmpáálu kieŋâlumos saje, mon kieŋŋâlvuotâ lii suulân 11 km merâase vuoluubeln. Mariaanij häävdi kukkodâh lii suulân 2 550 km já koskâmiärásâš kobdodâh suulân 69 km.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Mariaanij hävdi**.

## Käldeeh
# Kesimáánu 23.

**Kesimáánu 23.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 174. peivi (kárgámive 175. peivi). Ive loopân láá 191 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Áádu, Aadolf
* syemmilâš kalender: Aatto, Aatu, Aadolf

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

* 1937 – Martti Ahtisaari, syemmilâš diplomaat, Suomâ täsivääldi 10. president já ive 2008 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittee (j. 2023)
* 1953 – Armen Sarkissian, armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 4. president

## Jämimeh

* 1325 – Chungseon, Goryeo kunâgâs ive 1298 já iivij 1308–1313 (Korea) (š. 1275)
* 2018 – Kim Jong-pil, maadâkorealâš politikkár, uáiviminister 1971–1975, 1998–2000 (š. 1926)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Kesimáánu 23.**.

## Käldeeh
# Bolivia

| Bolivia maaŋgâaalmugriijkâ *Estado Plurinacional de Bolivia* (espanjakielân) *Tetã Hetãvoregua Mborivia* (guaranikielân) *Wuliwya Suyu* (aimarakielân) *Puliwya Mamallaqta* (ketšuakielân) |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  |
| Staatâhäämi |
täsiväldi |
|  |
| President | Rodrigo Paz Pereira |
|  |
| Uáivikaavpug |
Sucre (vuáđulavâlâš) La Paz (haaldâtlâš) |
|  |
| Eres kaavpugeh |
Santa Cruz Cochabamba |
|  |
| Vijđodâh |
1 098 581 km² |
| – sisčääci |
1,4 %  |
|  |
| Ässeeloho (2019) |
11 469 896 |
| – ässeesaahâdvuotâ |
10,44 ässed/km² |
|  |
| Virgáliih kielah |
espanjakielâ, aimarakielâ já 35 eres kiellâd |
|  |
| Vaaluut |
Boliviano (BOB) |
|  |
| Äigi |
UTC-4 |
|  |
| Uánádâs |
BO |
| – fiävruin |
BOL |
| – kirdemmašinijn |
CP |
|  |
| Jotolâh |
uálgispiälásâš |
|  |
| Sundenummeer |
+591 |
|  |
| Internet TLD |
.bo |
|  |
| Motto |
"La Unión es la Fuerza" |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | *Himno Nacional de Bolivia* |
|  |

**Bolivia** teikâ **Bolivia maaŋgâaalmugriijkâ** (ketšuakielân *Puliwya Mamallaqta*) lii staatâ Maadâ-Amerikist. Staatâst láá kyehti uáivikaavpug: Chupiyapu já Chuqichaka.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih

Bolivia lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton ránnjástaatah láá Argentiina, Brasilia, Chile, Paraguay já Peru.

## Škovlâlijd

* Lasetiäđuh Boliviast láá sijđoost 86 (pittá 15. Läättinlâš Amerik enâmeh láá ovdáneijee-enâmeh) oppâkirjeest *ŠE Amerik*.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Bolivia**.

## Käldeeh
# Kesimáánu 20.

**Kesimáánu 20.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 171. peivi (kárgámive 172. peivi). Ive loopân láá 194 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Indo
* syemmilâš kalender: Into

## Tábáhtusah

* 1863 – Uárji-Virginiast šoodâi Ovtâstum staatâi 35. uásistaatâ.

## Šoddâmeh

* 1531 – Cesare Caporali, italialâš tivtâsteijee (j. 1601)
* 1748 – Pietro Cossali, italialâš matematikkár (j. 1815)
* 1967 – Nicole Kidman, australialâš-ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee

## Jämimeh

* 858 – Liu Zhuan, Tang-dynastia kansler (š. 796)
* 1828 – Francesco Chiarenti, italialâš politikkár (š. 1766)
* 1958 – Kurt Alder, ive 1950 Nobel-kemiapalhâšume finnim saksalâš kemist (š. 1902)
* 2005 – Jack Kilby, ive 2000 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš šleđgâinsner (š. 1923)
* 2024 – Donald Sutherland, kanadalâš čaittâleijee (š. 1935)
* 2025 – Ivar Giaever, ive 1973 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim taažâ-ovtâstumstaatâlâš fysikkár (š. 1929)
* 2025 – Pauli Nevala, syemmilâš säittišlivgejeijee já olympiavyeittee (š. 1940)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Kesimáánu 20.**.

## Käldeeh