Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Skammâmáánu 24.

Eŋlandlii rock-juávhu Queen lávloo, laavlârähtee já pianist Freddie Mercury láávdástmin
Sämmilâš jieŋâskiärruspellee Börje Salming ive 2012
**Skammâmáánu 24.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 328. peivi (kárgámive 329. peivi). Ive loopân láá 37 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Sivi
* syemmilâš kalender: Lempi, Lemmikki

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

* 1926 – Tsung-Dao Lee, ive 1957 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim kiinalâš-ovtâstumstaatâlâš fysikkár (j. 2024)
* 1934 – Sven-Bertil Taube ruátálâš lávloo já čaittâleijee (j. 2022)

## Jämimeh

* 757 peeivi – Zhang Xun, Tang-dynastia kenraal (š. 709)
* 907 – Ismail Samani, muslimlâš eemiir (š. 849)
* 1957 – Diego Rivera, meksikolâš taaiđâmáálár já grafikkár (š. 1886)
* 1991 – Freddie Mercury, eŋlandlii rock-juávhu Queen lávloo, laavlârähtee já pianist (š. 1946)
* 2022 – Börje Salming, sämmilâš jieŋâskiärruspellee (š. 1951)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Skammâmáánu 24.**.

## Käldeeh
# Kanada

| Kanada *Canada* (eŋgâlâskielân) *Canada* (ranskakielân) |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  |
| Staatâhäämi |
parlamentaarlâš demokratia, vuáđulavâlâš monarkia |
|  |
| Kunâgâs Kenraalkuvernöör |
Charles III Mary Simon |
| Uáiviminister |
Mark Carney |
|  |
| Uáivikaavpug |
Ottawa |
|  |
| Eres kaavpugeh |
Toronto, Montreal, Vancouver, Calgary |
|  |
| Vijđodâh |
9 984 670 km² |
| – sisčääci |
8,92 %  |
|  |
| Ässeeloho (2019) |
37 797 496 |
| – ässeesaahâdvuotâ |
3,79 ässed/km² |
|  |
| Virgáliih kielah |
eŋgâlâskielâ, ranskakielâ |
|  |
| Vaaluut |
Kanada dollar (CAD) |
|  |
| Äigi |
UTC−3.30 / UTC−8 |
| – kesiäigi |
UTC−2.30 / UTC−7 |
|  |
| Uánádâs |
CA |
| – fiävruin |
CDN |
| – kirdemmašinijn |
C / CF |
|  |
| Jotolâh |
uálgispiälásâš |
|  |
| Sundenummeer |
+1 |
|  |
| Internet TLD |
.ca |
|  |
| Motto |
"A Mari Usque Ad Mare" |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | *O Canada* |
|  |

**Kanada** lii staatâ Tave-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Ottawa.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih

Kanada lii staatâ Tave-Amerikist. Ton áinoo eennâmräjiránnjá lii Ovtâstum staatah sehe mäddin já taveviestârist (Alaska).

## Haldâttâh já politiik

Kanada lii vuáđulavâlâš monarkia, mii lii Amerikist eromâš, ko masa puoh eres staatah Amerikist láá täsivääldih.

### Kuávlulâš jyehim

Kanada provinseh já territorioh já toi uáivikaavpugeh

| Prooviins | Uáivikaavpug | Seervâi littostaatân | Vijđodâh |
| --- | --- | --- | --- |
|  Brittilâš Kolumbia | Victoria | 1871 | 944 735 km² |
|  Alberta | Edmonton | 1905 | 661 848 km² |
|  Saskatchewan | Regina | 1905 | 651 036 km² |
|  Manitoba | Winnipeg | 1870 | 647 797 km² |
|  Ontario | Toronto | 1867 | 1 076 395 km² |
|  Québec | Québec | 1867 | 1 542 056 km² |
|  New Brunswick | Fredericton | 1867 | 72 908 km² |
|  Nova Scotia | Halifax | 1867 | 55 284 km² |
|  Prinssâ Edward suálui | Charlottetown | 1873 | 5 660 km² |
|  Newfoundland já Labrador | St. John's | 1949 | 405 212 km² |
| Territorio | Uáivikaavpug | Seervâi littostaatân | Vijđodâh |
|  Yukon | Whitehorse | 1898 | 482 443 km² |
|  Taveviestârterritorioh | Yellowknife | 1870 | 1 346 106 km² |
|  Nunavut | Iqaluit | 1999 | 2 093 190 km² |

## Ekonomia

### Tuuriism

Algâaalmugmađhâšemsyergist lii merhâšittee rooli Kanada ekonomiast. Ive 2023 syergi njuolgâ vaikuttâs Kanada bruttoaalmugpyevtittâsân lâi 1,6 miljard dollarid, adai váhá paijeel miljard eurod. Summe lâi kuittâg 10 % ucceeb ko ive 2019 ovdil koronapandemia. Jis inflaatio váldoo huámášumán rekigijguin, te njeeijâm lâi vala stuárráb, ađai 24 %.

Kanadast lii maailm stuárráámus algâaalmugij mađhâšemekonomia. Mađhâšem lii uáli tehálâš iäláttâs Kanada algâaalmugáid. Pargosaje mađhâšemirâttâsâst tâi irâttâs vuáđudem sáttá merhâšiđ máhđulâšvuođâ pääcciđ orroođ päikkikuávlun. Syergi irâttâsâi kävppijoto lâi ive 2023 2,4 miljard eurod, já pargosajeh lijjii masa 35 000.

## Viehâdâh

### Kaavpugeh

Kanada stuárráámus kaavpug lii Toronto.

## Škovlâlijd

* Lasetiäđuh Kanadast láá siijđoin 132–140 (pittá 24. Kanadast keljideh muorah, maailmah já čäcivyeimi) oppâkirjeest *ŠE Amerik*.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Kanada**.

## Käldeeh
# 1600-loho

|  |  |
| --- | --- |
| **Ihečyeđeh** | 1400-loho · 1500-loho · 1600-loho · 1700-loho · 1800-loho |
| **Iheloveh** |

---

1590-loho · 1600-loho · 1610-loho · 1620-loho · 1630-loho · 1640-loho 1650-loho · 1660-loho · 1670-loho · 1680-loho · 1690-loho · 1700-loho

---

 |
| **Iveh** | 1590 · 1591 · 1592 · 1593 · 1594 · 1595 · 1596 · 1597 · 1598 · 1599 1600 · 1601 · 1602 · 1603 · 1604 · 1605 · 1606 · 1607 · 1608 · 1609 1610 · 1611 · 1612 · 1613 · 1614 · 1615 · 1616 · 1617 · 1618 · 1619 1620 · 1621 · 1622 · 1623 · 1624 · 1625 · 1626 · 1627 · 1628 · 1629 1630 · 1631 · 1632 · 1633 · 1634 · 1635 · 1636 · 1637 · 1638 · 1639 1640 · 1641 · 1642 · 1643 · 1644 · 1645 · 1646 · 1647 · 1648 · 1649 1650 · 1651 · 1652 · 1653 · 1654 · 1655 · 1656 · 1657 · 1658 · 1659 1660 · 1661 · 1662 · 1663 · 1664 · 1665 · 1666 · 1667 · 1668 · 1669 1670 · 1671 · 1672 · 1673 · 1674 · 1675 · 1676 · 1677 · 1678 · 1679 1680 · 1681 · 1682 · 1683 · 1684 · 1685 · 1686 · 1687 · 1688 · 1689 1690 · 1691 · 1692 · 1693 · 1694 · 1695 · 1696 · 1697 · 1698 · 1699 1700 · 1701 · 1702 · 1703 · 1704 · 1705 · 1706 · 1707 · 1708 · 1709 |

**1600-loho** lâi ihečyeti, moos kullii iveh 1600–1699.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **1600-loho**.

## Käldeeh
# 1100-loho

|  |  |
| --- | --- |
| **Ihečyeđeh** | 900-loho · 1000-loho · 1100-loho · 1200-loho · 1300-loho |
| **Iheloveh** |

---

1090-loho · 1100-loho · 1110-loho · 1120-loho · 1130-loho · 1140-loho 1150-loho · 1160-loho · 1170-loho · 1180-loho · 1190-loho · 1200-loho

---

 |
| **Iveh** | 1090 · 1091 · 1092 · 1093 · 1094 · 1095 · 1096 · 1097 · 1098 · 1099 1100 · 1101 · 1102 · 1103 · 1104 · 1105 · 1106 · 1107 · 1108 · 1109 1110 · 1111 · 1112 · 1113 · 1114 · 1115 · 1116 · 1117 · 1118 · 1119 1120 · 1121 · 1122 · 1123 · 1124 · 1125 · 1126 · 1127 · 1128 · 1129 1130 · 1131 · 1132 · 1133 · 1134 · 1135 · 1136 · 1137 · 1138 · 1139 1140 · 1141 · 1142 · 1143 · 1144 · 1145 · 1146 · 1147 · 1148 · 1149 1150 · 1151 · 1152 · 1153 · 1154 · 1155 · 1156 · 1157 · 1158 · 1159 1160 · 1161 · 1162 · 1163 · 1164 · 1165 · 1166 · 1167 · 1168 · 1169 1170 · 1171 · 1172 · 1173 · 1174 · 1175 · 1176 · 1177 · 1178 · 1179 1180 · 1181 · 1182 · 1183 · 1184 · 1185 · 1186 · 1187 · 1188 · 1189 1190 · 1191 · 1192 · 1193 · 1194 · 1195 · 1196 · 1197 · 1198 · 1199 1200 · 1201 · 1202 · 1203 · 1204 · 1205 · 1206 · 1207 · 1208 · 1209 |

**1100-loho** lâi ihečyeti, moos kullii iveh 1100–1199.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **1100-loho**.

## Käldeeh
# Andorra la Vella

| Andorra la Vella |
| --- |
|  Andorra la Vella |
|  |  |
|  |
| Staatâ |  Andorra |
|  |
| Vijđodâh |
30 km² |
| Alodâh |
1 022 m |
|  |
| Ässeeloho |
22 873 (2021) |
| Ässeesaahâdvuotâ |
762,43 ässed/km² |
|  |
| Äigi |
UTC+1 |
| – kesiäigi |
UTC+2 |

**Andorra la Vella** lii Andorra uáivikaavpug já ohtâ staatâ kieldâin. Ton vijđodâh lii 30 km², já alodâh 1 022 m. Ive 2021 Andorra la Vellast assii 22 873 olmožid.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

| Ihe | Ässeeloho |
| --- | --- |
| 2010 | 21 190 |
| 2012 | 19 408 |
| 2015 | 22 886 |
| 2018 | 22 151 |
| 2019 | 22 440 |
| 2020 | 22 537 |
| 2021 | 22 873 |
| 2022 | 23 324 |
| 2023 | 24 042 |
| Käldee: Wikidata |

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Andorra la Vella**.

* Andorra la Vella virgáliih nettisiijđoh (katalaankielân)

## Käldeeh
# Paavi

Piättâr kirkko
Sikstus kappel
**Paavi** (läättinkielân *pāpa*) lii katolilii kirho hovdâ já Vatikaan staatâhovdâ. Paavi áásá Vatikaanist. Sun haaldâš ubâ maailm katolilii kirho. Tááláš paavi lii Leo XIV, kote väljejui paavin vyesimáánu 8. peeivi 2025.

## Uđđâ paavi valjim

Paavi jäämmim maŋa paavi väldi sirdoo kardinaalkollegion. Uđđâ paavi väljejuvvoo kardinaalij čuákkimist adai koŋklaavist. Tuše kardinaaleh, kiäh iä lam vala tiävdám 80 ihheed paavi jäämmimpeeivi, uážžuh jienâstiđ koŋklaavist. Nyevt 120 kardinaalid jienâsteh toppum uvsâi tyehin, já puohah sist láá vuárnum, et sij aneh jieijâs iävtukkâs syeligâs tiättun. Jienâstmeh tuállojeh tassaažân ko ohtâ iävtukkâs lii finnim kyevti kuálmádâs eenâblovo. Čuávuváá miärádâsâst västideh 138 kardinaalid.

Peeivi ovdil koŋklaav älgim kardinaaleh kiäsádeteh Vatikaan kyessiviistán Casa Santa Martan. Ton puudâ rääjist sij láá sierrejum eres maailmist, amas olgomaailm pyehtiđ vaiguttiđ sii valjiimáid.

Vuosmuu jienâstem maŋa, mii tábáhtuvá koŋklaav vuosmuu eehid, kardinaaleh jienâsteh jyehi iiđeed já ehidispeeivi kuohtii Sikstus kappelist. Paavi valjiimân tarbâšuvvoo kyehti kuálmádâs eenâbloho puoh jienâin.

Sikstus kappelist láá kyehti uuvnâ. Nubbeest puáldojeh jienâstemliipuh jyehi jienâstem maŋa, já nuubán lasettuvvoo čapis teikâ vielgis ivne. Čapis suovâ almoot, et uđđâ paavi ij lah vala väljejum. Vielgis čuovâ vist lii merkkâ uđđâ paavi valjiimist. Suovâmeerhah vuárdojeh piäiválávt suullân koskâpeeivi ääigi já ehidist tijme 19.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Paavi**.

## Käldeeh