# Sämikielah

1. maadâsämikielâ
2. ummeesämikielâ
3. pittáámsämikielâ
4. juulevsämikielâ
5. orjâlâškielâ
6. anarâškielâ
7. nuorttâlâškielâ
8. kieldâsämikielâ
9. tarjesämikielâ

**Sämikielah** láá kielah, maid sämmiliih sárnuh. Sämikielah kuleh uuraallâš kielâi suomâ-ugrâlâš kieláid, já toh láá nuorttâmeerâsyemmilij kielâi aldemuuh hyelkkikielah. Sämikielah, nuorttâmeerâsyemmiliih kielah já mordvaliih kielah kuleh uárjiurâlâš kieláid.

## Sárnumkuávlu

Sämikielah láá levânâm vijđes kuávlun: tai sárnumkuávlu álgá Taalaa (ruotâkielân *Dalarna*) kuávlust koskâ-Ruotâst, já tot olá kiddâ Kuáládâhnjaargâ räi Ruošâ pel. Kielâi rääjih maneh maŋgii riijkâraajij rasta.

## Luokittâllâm

Maadâsämi- já tárukielâg kolbâ
Orjâlâš- já suomâkielâg kolbâ Suomâst
Suomâ- já anarâškielâ pustaveh (Borg, ive 1859)
Kieldâsämikielâ pustaveh ive 1933
Puoh sämikielah láá viehâ siämmáálágáneh ráhtus já vuáđusänirááju tááhust. Kielârääjih iä iiđeest meendugin kivkked sierâ sämikielâi kooskân, mut kielâ muttoo táválávt kuuloold táálui já siijdâi mield. Aldaorroo sämikielâi sárnooh iberdeh kyeimis älkkeebeht, mut kukkenorroo sämikielâi sárnooh iä innig nuuvtkin ibbeerd.

Puoh sämikielâid puáhtá jyehiđ kielâi jiešvuođâi mield uárjisämikieláid já nuorttâsämikieláid. Tai rääji jotá pajekielâ já anarâškielâ kooskâst. Uárjáápele sämikielâi jiešvuođâin puáhtá nomâttiđ ovdâmerkkân kuávdáškonsonantijd *-ik-* já *-it-*, ko vuod nuorttiibeln toh láá *-šk-* já *-št-*: pajekielâ *guoika* / *báitit* já anarâškielâ *kuoškâ* / *päštiđ*. Nubbe iäru lii ovdâmerkkân deminutiivhäämi suujâtmist: pajekielâ *lottáš* / *lottážat* já anarâškielâ *loddááš* / *loddááh*. Pajekielâ lii siäiluttâm algâalgâlii staavvâllovo, ko vuod anarâškielâst sääni suujâtmist ohtâ staavvâl lii lappum.

### Uárjisämikielah

**Maadâjuávkku maadâsämikielâ
* ummeesämikielâ

**TavejuávkkuTavejuávhu uárjijuávkku pittáámsämikielâ
* juulevsämikielâ

**Tavejuávhu tavejuávkku orjâlâškielâ
	+ Tuárnus sämikielâ
	+ Finnmark kuávlukielah
		- Finnmark uárjikuávlukielah
		- Finnmark nuorttâkuávlukielah
	+ merâsämikielâ

### Nuorttâsämikielah

**Nannaamjuávkku anarâškielâ
* nuorttâlâškielâ
* äkkilsämikielâ (lappum)
* kiemâsämikielâ (lappum)
* kainuusämikielâ (lappum)

**Njargâjuávkku kieldâsämikielâ
* tarjesämikielâ

Puáris kirjálâšvuođâst maadâsämikielâst, ummeesämikielâst, pittáámsämikielâst já juulevsämikielâst lii kevttum ohtsâš nomâttâs *ruotâsämikielâ*. Pajekielâ vuod onnui *taažâsämikiellân*. Nuorttiipele sämikielâin nuorttâlâškielâ, äkkilsämikielâ, kieldâsämikielâ já tarjesämikielâ láá oonnum oovtâst *ruošâsämikiellân*. Vala tärhibeht puáris kirjálâšvuotâ oonij kieldâ- já tarjesämikielâ *kuáládâhsämikiellân*.

## Kielâi tile

Puoh sämikielah láá uhkevuálásâš kielah. Eromâšávt ume-, pittáám- já tarjesämikielah láá uáli aldasáid lappum. Pittáámsämmiliih já kielâtotkee Josh Wilbur viggeh iäláskittiđ pittáámsämikielâ.

Suullân 75 %:d puoh sämikielâ sárnoin sárnuh pajekielâ. Pajekielâ sárnoin suullân 10 000 olmožid ääsih Taažâst, muáddi tuhháát olmožid Suomâst já vittâ tuhháát sárnod Ruotâst.

## Čäällimvyehi

Iänááš sämikielah čállojeh läättinkiel puustavijguin, eereeb kieldâsämikielâ čälimist kiävttojeh tááláá ääigi kyrilliih puustaveh. Maadâsämikielâ čäällimvyehi lii uáli alda ruotâ- já tárukielâ čäällim, já meiddei juulevsämikielâ čälimist kiävttoo čielgâ skandinaavisij kielâi myenster. Anarâš- já nuorttâlâškielâst kuhes vokaleh čállojeh kuovttijn puustavmerháin. Pajekielâ čälimist láá lamaš aanoost nelji sierâ čäällimvyevi majemui čyeđe ive ääigi.

Pittáámsämikielâ čäällimvyehi tuhhiittui virgálávt porgemáánu 20. peeivi 2019.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Sämikielah**.

## Käldeeh