Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alaska

| Alaska *Alax̂sxax̂* (aleut) *Alaasikaq* (inupiatun) *Anáaski* (tlingit) *Alas'kaaq* (alutiiq) |
| --- |
| State of Alaska |
|  lippu |  seilâ |
|  Ovtâstum staatâi kárttá, mast Alaska uásistaatâ merkkejum |
| Staatâ |  Ovtâstum staatah |
|  |
| Uáivikaavpug |
Juneau |
|  |
| Stuárráámus kaavpug |
Anchorage |
|  |
| Kuvernöör |
Mike Dunleavy |
|  |
| Virgáliih kielah |
ahtna, alaskajupik, aleut, alutiiq, deg xinag, dena'ina, eŋgâlâskielâ, eyak, gwitšin, haida, hän, holikachuk, inupiatun, koyukon, kuskokwim, pajetanana, siperiajupik, tanacross, tlingit, tsimši, vyelitanana |
|  |
| Littostaatâ uásistaattân |  |
| – peivimeeri |
3. uđđâivemáánu 1959 |
| – oornigist |
49. |
|  |
| Jiellâhnommâ | *The Last Frontier* |
|  |
| Motto | *North to the Future* |
|  |
| Laavlâ | *Alaska's Flag* |
|  |
| www.state.ak.us |

**Alaska** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Juneau já stuárráámuuh kaavpugeh láá Anchorage já Fairbanks.

Alaska uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 734 000 olmožid (2020). Tot lii ässeelovo mield kuálmádin ucemus uásistaatâ. Ohtâgin uásistaatâ ij lah nuuvt häärviht aassum ko Alaska.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

| Ihe | Ässeeloho |
| --- | --- |
| 1960 | 226 167 |
| 1970 | 300 382 |
| 1980 | 401 851 |
| 1990 | 550 043 |
| 2000 | 626 932 |
| 2010 | 710 231 |
| 2015 | 738 432 |
| 2020 | 733 391 |
| Käldee: Wikidata |

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Alaska**.

## Käldeeh
# Kärjilkielâ

Kärjilkielâ sárnumkuávlu
**Kärjilkielâ** lii suomâkielâ aldahyelkkikielâ já meiddei sämikielâ hyelkki. Tot lii sarnum Suomâst siämmáá kuhháá ko suomâkielâ-uv. Ive 2025 sárnooh lijjii suulân 11 000 olmožid pirrâ Suomâ já 50 000 olmožid Ruošâ peln Kärjil täsivääldist já Tver kuávlust. Kielâst láá kulmâ váldukuávlukielâ já toi mield kulmâ kirjekielâ-uv.

## Kärjilkielâ iäláskittem

Kärjilkielâ iäláskittem šoodâi váddásubbon ton maŋa ko Ruoššâ volliittij Ukraina. Máttááttâs- já kulttuurministeriö ravvuu miäldásávt ohtsâšpargo Ruošâ kärjilkielâlijguin koskâlduttui. Uási Ruošâ kärjilkielâlijn meid urruu tuárjumin Ruošâ volliittem, mii lâi jiegâlávt lussâd kielâsiärvus jesânáid Suomâ peln.

Suomâ peln Nuorttâ-Suomâ ollâopâttuvâst lii stuorrâ ovdâsvástádâs kärjilkielâ iäláskitmist. Ollâopâttâh máttáát já totká kärjilkielâ. Päikkieennâmkielâi tutkâmkuávdáš (Kotus) vist paijeentuálá kärjilkielâ viermisänikirje, já Yle tooimât mottoom verd kärjilkielâlijd uđđâsijd.

### Kärjilkielâ iäláskittemohjelm Suomâ peln

Kärjilkielâ iäláskittemohjelm Suomâ peln almostittui vyesimáánu 19. peeivi 2025. Iäláskittemohjelm láá ráhtám Päikkieennâmkielâi tutkâmkuávdáá stivrim äššitobdeejuávkku já Nuorttâ-Suomâ ollâopâttuv kärjilkielâ iäláskittemhaahâ.

Máttááttâs- já kulttuurministeriö almostittem iäláskittemohjelmist láá 23 konkreetlâžžâd toimâiävtuttâssâd, moi ulmen lii ovdediđ kärjilkielâ eellimvyeimi já vuáháduttiđ kielâ sajattuv ohtsâškoddeest. Kärjilkielâ máttááttâsân kyeskee iävtuttâssân láá ovdâmerkkân keččâliđ já vuáháduttiđ kärjilkielâ kielâpiervâlijd já vuáđumáttááttâs, valmâštâllâđ kärjilkielâ almolii kielâtotkos já faallâđ pyerebeht kielâ oppâmateriaalijd. Kärjilkielâ kevttimân já tobdosvuotân kyeskee iävtuttâssân láá ovdâmerkkân tieđettiđ kärjilkielâst eenâb, tuárjuđ kärjilkielâlii taiđuu, muusik já kulttuur puovtâdem sehe vuáđudiđ kärjilkielâlii toimâttâs Ylest já puovtâdškyettiđ kärjilkielâlii siskáldâs párnáid já nuoráid.

Uási tooimâin väätih lahânubástusâid. Tággáár lii ovdâmerkkân iävtuttâs tast, ete vuáđuduvvoo uđđâ, lahâaasâtlâš toimâorgaan "kärjillâš aalmugtigge", mon pargon ličij västidiđ jieijâs tááhust kärjilkielâ iäláskitmist já oovdedmist sehe kielâsiärvus toimâmist. Ton lasseen ohjelmist iävtuttuvvoo kärjilkielâ kielâlaahâ, vâi kärjilkielâliih uážuččii paijeentoollâđ já ovdediđ jieijâs kielâ já kulttuur.

## Kärjilkielâ pustaveh

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | C c | Č č | D d | E e | F f | G g |
| H h | I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o |
| P p | R r | S s | Š š | Z z | Ž ž | T t | U u |
| V v | Y y | Ä ä | Ö ö |  |  |  |  |

## Kielâčááitus

*Kai rahvas roittahes vällinny da taza-arvozinnu omas arvos da oigevuksis. Jogahizele heis on annettu mieli da omatundo da heil vältämättäh pidäy olla keskenäh, kui vellil.*

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Kärjilkielâ**.

## Käldeeh
# Germaanlâš kielah

Germaanlâš kielah Euroopist:

Viestârgermaanlâš kielah

- Tavemerâgermaanlâš kielah

  vyelisaksakielâ
  eŋgâlâskielâ
  friisikielâ
  hollandkielâ
  skottikielâ

- Nannaamgermaanlâš kielah
  saksakielâ

Tavegermaanlâš ađai skandinaavisâš kielah

- Nuorttâskandinaavisâš kielah
  ruotâkielâ
  tanskakielâ
  tárukielâ

- Viestârskandinaavisâš kielah
  islandkielâ
  färkielâ

Germaanlâš kielah láá kielah, moh kuleh indoeurooplij kielâi kielâjuávkun. Stuárráámuuh kielah láá eŋgâlâskielâ (suulân 380 miljovn olmožid ennikiellân), saksakielâ (suulân 100 miljovn olmožid ennikiellân) já hollandkielâ (suulân 22 miljovn olmožid ennikiellân).

## Kielâi vyelijuávhuh

Germaanlâš kielah juáhhojeh kuulmâ vyelijuávkun:

1. Nuorttâgermaanlâš kielah (lappum)
2. Viestârgermaanlâš kielah
3. Tavegermaanlâš kielah ađai skandinaavisâš kielah

## Käldeeh
# Kárgámihe

**Kárgámihe** lii ihe, mast láá 366 peivid. Ton kuovâmáánun lii lasettum 29. peivi, mii kočoduvvoo kárgámpeivin. Táválávt kuovâmáánust láá 28 peivid já ivveest 365 peivid. Paijeelmiärálâš peivi lasettuvvoo ihán, vâi kalenderive iveääigih västidiččii astronomisijd iveaaigijd.

Kárgámpeivi viättoo neljijn juáválij ivij, peic čuođijn juáválij ivij tuše talle, jis ihe lii meiddei juáválâš neljijnčuođijn. Kárgámpeivi lasettuvvoo tondiet ko Eennâm jorá jieijâs aksel pirrâ nyevt 365,2422 kerdid ton ääigi ko tot jorá ohtii Piäiváá pirrâ. Nubij sanijgijn Eennâm juurrâm Piäiváá pirrâ pištá nyevt 365 peivid, vittâ tiijme, 48 minuttid já 46 sekuntid. Tondiet 365-piäivásiih kalenderiveh iä tievâslávt västid Eennâm juurrâmääigi.

Juliaanlii kalenderist kárgámihe lii ain jyehi niäljád ive talle ko ihelovo puáhtá jyehiđ neljijn. Gregoriaanlii kalender spiehâst täst toin naalijn, et tievâ ihečyeđeh adai čuođijn juávuliih iveh iä lah kárgámiveh, eereeb jyehi 400. ive (tagareh iveh, moh láá juávuliih neljijnčuođijn). Tondiet iveh 1700, 1800 já 1900 iä lam kárgámiveh, mut 1600 já 2000 lijjii.

Čuávuvááh kárgámiveh láá 2024, 2028, 2032, 2036 já 2040.

## Käldeeh
# Uđđâivemáánu 16.

**Uđđâivemáánu 16.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 16. peivi. Ive loopân láá 349 peivid (kárgámive 350 peivid).

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Ilmar
* syemmilâš kalender: Ilmari, Ilmo

## Tábáhtusah

* 1161 – Eennâm tuárgistij korrâsávt Ceccanost, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

* 1885 – Zhou Zuoren, kiinalâš kirječällee, esseečällee já jurgâleijee (j. 1967)
* 1900 – Kiku Amino, jaapaanlâš kirječällee já jurgâleijee (j. 1978)
* 1940 – Judit Csehák, uŋgarlâš politikkár já minister
* 1946 – Kabir Bedi, indialâš čaittâleijee
* 1950 – Kalle Könkkölä, syemmilâš politikkár já oovdiš aalmugovdâsteijee (j. 2018)
* 1996 – Jennie, maadâkorealâš-australialâš lávloo, ráppájeijee já mannekiin ("Blackpink")

## Jämimeh

* 1942 – Villem Grünthal, eestilâš tihtâčällee, jurgâleijee já kielâtotkee (š. 1885)
* 2021 – Pave Maijanen, syemmilâš musikkár (š. 1950)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Uđđâivemáánu 16.**.

## Käldeeh