Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jaapaan

| Jaapaan **日本国 *(jaapaankielân) Nihonkoku teikkâ Nipponkoku |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  |
| Staatâhäämi |
vuáđulavâlâš monarkia |
|  |
| Kiäisár | Naruhito |
| Uáiviminister | Sanae Takaichi |
|  |
| Uáivikaavpug |
Tokio |
|  |
| Eres kaavpugeh |
Jokohama, Osaka, Nagoya, Kioto |
|  |
| Vijđodâh |
377 915 km² |
| – sisčääci |
0,82 %  |
|  |
| Ässeeloho (2020) |
125 930 000 |
| – ässeesaahâdvuotâ |
333,2 ässed/km² |
|  |
| Virgáliih kielah |
jaapaankielâ |
|  |
| Vaaluut |
Jaapaan jeni (JPY) |
|  |
| Äigi |
UTC+9 |
|  |
| Uánádâs |
JP |
| – fiävruin |
J |
| – kirdemmašinijn |
JA |
|  |
| Jotolâh |
čižetpiälásâš |
|  |
| Sundenummeer |
+81 |
|  |
| Internet TLD |
.jp |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | **君が代 *(Kimi ga yo) |
|  |

**Jaapaan** (jaapaankielân: 日本国 *Nihonkoku* teikkâ *Nipponkoku*) lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Tokio.

## Historjá

Japanist sattui korrâ eennâmtuárgástus njuhčâmáánust 2011, já ton čuávumuššân ollâ tsunami teeivâi tavenuorttii pele riddokuávlun. Taan keežild 18 000 olmožid hevvânii. 2 500 ulmuu rummâšeh iä lah kuássin kavnum. Taat tsunami tovâttij meid váimusvyeimilágádâs päärti Fukushimast, mii lâi viärráámus Tšernobyl 1986 maŋa.

## Eennâmtieđâ

Jaapaan vijđodâh lii 377 915 km², mast 13 430 km² lii čääci. Vijđoduv mield Jaapaan lii maailm 63. stuárráámus staatâ já 4. stuárráámus suáluistaatâ Australia, Indonesia já Madagaskar maŋa.

### Sajadâh já rääjih

Jaapaan lii jiečânâs staatâ Aasiast. Japanist iä lah staatârääjih, tastko tot lii suáluistaatâ. Staatâ rájášuvá tavveen Ohotameerân, nuorttân Kuálhismeerân, mäddin Filippiinijmeerân, maadâviestârist Nuorttâ-Kiina meerân já viestârist Jaapaanmeerân. Merâriddo lii ohtsis 29 751 km.

### Suolluuh

Jaapaan 14 125 suollud
Japanist láá 14 125 suollud.[*käldee?*] Ton stuárráámuuh suolluuh láá Honshū (227 938,23 km²), Hokkaidō (77 982,36 km²), Kyūshū (36 782,34 km²) já Shikoku (18 296,25 km²).

### Jäävrih já juuvah

Jaapaan kuhemuuh juuvah láá Shinano (367 km), Tone (322 km), Ishikari (268 km), Teshio (256 km) já Kitakami (249 km).

Biwa lii Jaapaan stuárráámus jävri vijđoduv mield. Ton vijđodâh lii 670,3 km².

### Morfologia

Fuji (jaapaankielân: 富士山) lii Jaapaan alemus vääri.
Jaapaan alemus saje lii stratotullâvääri Fuji čokke (3 776 m). Ton vyeligumos saje vist lii Hachirōlaguun (jaapaankielân: 八郎潟) riddo (-4 m).

Jaapaan suálui lii Kuálhismeerâst nuuvt kočodum Tullâriäggást, kost eennâmtuárgástusah já tullâvääri rusomeh láá táváliih nannaamráptui lihâdem keežild. Jaapaan lii hárjánâm eelliđ tágárij luándualmoonmijgijn, já ovdâmerkkân huksimnoormih láá čovgâdeh, vâi rakânâsah killájeh eennâmtuárgástusâid. Meiddei ulmuuh láá škuávlejum tágárij tilij várás.

## Haldâttâh já politiik

Jaapaan staatâhäämi lii vuáđulavâlâš monarkia. Jaapaan staatâhovdâ lii Jaapaan kiäisár. Tááláš kiäisár lii Naruhito.

## Ekonomia

### Ráhtulâšvuotâ

Jaapaan lii ráhtulâšvuođâ stuorrâväldi.

## Etinummeer

Japanist láá kulmâ etinummeer: 119, 110, 118. Täin 119 lii puálukode etinummeer, 110 poolis já 118 merâkosáttuv.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Jaapaan**.

## Käldeeh
# Hiragana

**Hiragana** (jaapaankielân 平仮名 teikkâ ひらがな) lii nubbe jaapaankielâ čäällimvyevist kiävtust leijee kana-staavvâlmerkkiimijn. Jieškote-uv merkkâ siskeeld konsonant já vookaal, peic tuše vokaleh já "n". Hiraganah kiävttojeh táválávt partikkâlij já saanij sujâttemhaamij merkkiimân, härvinâš teikkâ vaigâdis meerhâi jienâdemravvui merkkiimân sehe párnáid uáivildum teevstâi čälimân.

## Hiragana-tavlustâh

Taat tavlustâh čáittá puoh hiraganaid oovtâst Hepburn-systeemáin já IPAin *gojūon* oornigist. Hiraganah *dakutenáin* teikkâ *hanaduktenáin* čuávuh *gojūon*-kanaid toittáá nuuvt ete *yōon*-kana puátá maajeeld.

Hiragana syllabogrameh|  | Monografeh (gojūon) | Digrafeh (yōon) |
| --- | --- | --- |
| *a* | *i* | *u* | *e* | *o* | *ya* | *yu* | *yo* |
| ∅ | あ a [a] | い i [i] | う u [ɯ] | え e [e] | お o [o] |  |
| *K* | か ka [ka] | き ki [ki] | く ku [kɯ] | け ke [ke] | こ ko [ko] | きゃ kya [kʲa] | きゅ kyu [kʲɯ] | きょ kyo [kʲo] |
| *S* | さ sa [sa] | し **shi** [ɕi] | す su [sɯ] | せ se [se] | そ so [so] | しゃ sha [ɕa] | しゅ shu [ɕɯ] | しょ sho [ɕo] |
| *T* | た ta [ta] | ち **chi** [tɕi] | つ **tsu** [tsɯ] | て te [te] | と to [to] | ちゃ cha [tɕa] | ちゅ chu [tɕɯ] | ちょ cho [tɕo] |
| *N* | な na [na] | に ni [ɲi] | ぬ nu [nɯ] | ね ne [ne] | の no [no] | にゃ nya [ɲa] | にゅ nyu [ɲɯ] | にょ nyo [ɲo] |
| *H* | は ha [ha] ([ɰa] partikkâlin) | ひ hi [çi] | ふ **fu** [ɸɯ] | へ he [he] ([e] partikkâlin) | ほ ho [ho] | ひゃ hya [ça] | ひゅ hyu [çɯ] | ひょ hyo [ço] |
| *M* | ま ma [ma] | み mi [mi] | む mu [mɯ] | め me [me] | も mo [mo] | みゃ mya [mʲa] | みゅ myu [mʲɯ] | みょ myo [mʲo] |
| *Y* | や ya [ja] |  | ゆ yu [jɯ] |  | よ yo [jo] |  |
| *R* | ら ra [ɾa] | り ri [ɾi] | る ru [ɾɯ] | れ re [ɾe] | ろ ro [ɾo] | りゃ rya [ɾʲa] | りゅ ryu [ɾʲɯ] | りょ ryo [ɾʲo] |
| *W* | わ wa [ɰa] | ( ゐ ) wi [i] |  | ( ゑ ) we [e] | を wo [o] |  |
|  |
| \* | ん n [ɴ m n ɲ ŋ ɰ̃] | っ (tuubdât geminaat konsonant) | ゝ (kiärdut já jávuttut staavvâl) | ゞ (kiärdut já jávuttut staavvâl) |
|  |
|  | Foneetlâš transkriptioh (gojūon (han)dakutenáin) | Digrafeh foneetlâš transkriptioiguin (yōon (han)dakutenáin) |
| *a* | *i* | *u* | *e* | *o* | *ya* | *yu* | *yo* |
| *G* | が ga [ɡa] | ぎ gi [ɡi] | ぐ gu [ɡɯ] | げ ge [ɡe] | ご go [ɡo] | ぎゃ gya [ɡʲa] | ぎゅ gyu [ɡʲɯ] | ぎょ gyo [ɡʲo] |
| *Z* | ざ za [(d)za] | じ **ji** [(d)ʑi] | ず zu [(d)zɯ] | ぜ ze [(d)ze] | ぞ zo [(d)zo] | じゃ ja [(d)ʑa] | じゅ ju [(d)ʑɯ] | じょ jo [(d)ʑo] |
| *D* | だ da [da] | ぢ **ji, dji, jyi** [(d)ʑi] | づ **dzu, zu** [(d)zɯ] | で de [de] | ど do [do] | ぢゃ dja, ja [(d)ʑa] | ぢゅ dju, ju [(d)ʑɯ] | ぢょ djo, jo [(d)ʑo] |
| *B* | ば ba [ba] | び bi [bi] | ぶ bu [bɯ] | べ be [be] | ぼ bo [bo] | びゃ bya [bʲa] | びゅ byu [bʲɯ] | びょ byo [bʲo] |
| *P* | ぱ pa [pa] | ぴ pi [pi] | ぷ pu [pɯ] | ぺ pe [pe] | ぽ po [po] | ぴゃ pya [pʲa] | ぴゅ pyu [pʲɯ] | ぴょ pyo [pʲo] |

## Käldeeh