# Kongo demokraatlâš täsiväldi

| Kongo demokraatlâš täsiväldi *République démocratique du Congo* (ranskakielân) |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  |
| Staatâhäämi |
demokraatlâš täsiväldi |
|  |
| President |
Félix Tshisekedi |
| Uáiviminister |
Jean-Michel Sama Lukonde |
|  |
| Uáivikaavpug |
Kinshasa |
|  |
| Vijđodâh |
2 344 858 km² |
|  |
| Virgáliih kielah |
ranskakielâ |
|  |
| Vaaluut |
Kongo frangi (CDF) |
|  |
| Äigi |
UTC+1 / UTC+2 |
|  |
| Uánádâs |
CD |
|  |
| Sundenummeer |
+243 |
|  |
| Internet TLD |
.cd |
|  |
| Motto |
"Justice – Paix – Travail" |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | *Debout Congolais* |

**Kongo demokraatlâš täsiväldi** lii staatâ Afrikist. Motomin Kongo demokraatlâš täsiväldi kočoduvvoo meid **Kongo-Kinshasan** ton uáivikaavpug Kinshasa mield, vâi tot iäruttuuččij pyerebeht Kongo täsivääldist ađai Kongo-Brazzavillest. Uáivikaavpugeh Kinshasa já Brazzaville láá puotâluvâi Kongojuuvâ kuábbáá-uv peln. Juuvâ kuávlust lii stuorrâ täsivis kuávlu, Kongo ääldis.

Kongo demokraatlâš täsiväldi lii ollásávt kume stielâsist peeivitäsideijee kuávlust. Šoŋŋâdâh lii pirrâ ive kume já laavtâs. Kongo áldá kuávlu lii šaddoduvâs peeleest arvevyevdi, mut riijkâ robdâoosij pajosijn láá meiddei saavaankuávluh.

## Nommâ

Iivij 1971–1997 staatâ nommâ lâi Zaire. Ovdil tom Kongo demokraatlâš täsiväldi kočodui motomin Belgia Kongon, tastko tot lâi kuhháá Belgia sirdoeennâm.

## Historjá

Vuossâmuš eurooplâš tutkâmmađhâšeijee, kote purjâstij Kongo kuávlun, lâi portugallâš Diego Cão ive 1482. Kongo kolonisistui kuittâg esken 1800-lovo loopâbeln, kuás Belgia kunâgâs Leopold II finnij eennâm jieijâs haaldun brittilii tutkâmmađhâšeijee Henry Stanley iššijn.

Kongo demokraatlâš täsiväldi šoodâi jiečânâssân Belgiast ive 1960. Siämmáá ive uárnejuvvojii vuossâmuuh ovdâskoddevaaljah. Taid vuoitij vaaljâlitto, mast lijjii MNC-L (Kongo aalmuglihâstâs), PSA (Parti Solidaire Africain) já CEREA (Centre de Regroupement Africain). MNC-L jođetteijest Patrice Lumumbast šoodâi Kongo demokraatlii täsivääldi vuossâmuš uáiviminister. Presidentin väljejui Joseph Kasa-Vubu ABAKO:st (Alliance des Bakongo).

Mobutu Sese Seko lâi Kongo demokraatlii täsivääldi president 32 ihheed iivij 1965–1997. Sun lâi diktaattor.

Historjás ääigi Kongo demokraatlâš täsiväldi lii ferttim killáđ maaŋgâid liävuttemesvuođâid já soođijd.

## Eennâmtieđâ

Kongo demokraatlii täsivääldi vijđodâh lii 2 344 858 km², mast 77 810 km² lii čääci. Vijđoduv mield Kongo demokraatlâš täsiväldi lii maailm 12. stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih

Kongo demokraatlâš täsiväldi lii staatâ Koskâ-Afrikist peeivitäsideijee puotâ. Ton ránnjástaatah láá Koskâ-Afrik täsiväldi já Maadâ-Sudan tavveen, Uganda, Ruanda, Burundi já Tansania nuorttân, Sambia maadânuorttân, Angola maadâviestârist sehe Kongo täsiväldi viestârist. Kongo demokraatlii täsivääldist staatârääjih láá ohtsis 11 027 km. Kuhemus rääji lii rääji Angolain, mii lii 2 646 km. Uánihumos rääji vist lii 221 km rääji Ruandain. Kongo demokraatlâš täsiväldi rájášuvá Atlant väldimeerân. Atlant riddoost tast lii kuittâg tuše kezis stielâs Kongojuuhâ njäälmist. Merâriddo lii ohtsis 37 km.

| Ránnjástaatâ | Rääji kukkodâh | Kárttá |
| --- | --- | --- |
| Angola | &&&&&&&&&&&02646.&&&&002 646 km |  |
| Burundi | &&&&&&&&&&&&0236.&&&&00236 km |
| Kongo täsiväldi | &&&&&&&&&&&01775.&&&&001 775 km |
| Koskâ-Afrik täsiväldi | &&&&&&&&&&&01747.&&&&001 747 km |
| Maadâ-Sudan | &&&&&&&&&&&&0714.&&&&00714 km |
| Ruanda | &&&&&&&&&&&&0221.&&&&00221 km |
| Sambia | &&&&&&&&&&&02332.&&&&002 332 km |
| Tansania | &&&&&&&&&&&&0479.&&&&00479 km |
| Uganda | &&&&&&&&&&&&0877.&&&&00877 km |

### Jäävrih já juuvah

Kongo demokraatlii täsivääldi stuárráámus jävri vijđoduv mield lii Tanganjikajävri (32 000 km²). Ton kuhemus juuhâ vist lii Kongojuuhâ (2 920 km).

Kongojuuhâ uálgijuvâidiskuin lii kuávlu vááimus já tehálâš jotteemvävli siseennâm sierânâs kuávloid. Maađijeh tobbeen iä lah tâi toh láá hyeneh.

### Morfologia

*Válduartikkâl: Listo Kongo demokraatlii täsivääldi vaarijn*
Mount Stanley, čižetpeln uálgispel: Margherita Peak, Alexandra Peak, Moebius Peak, Elena Peak já Savoia Peak
Kongo demokraatlii täsivääldi alemus saje lii Margherita Peak čokke, mii paijaan &&&&&&&&&&&05109.&&&&005 109 m alodâhân. Nube käldee mield tot paijaan &&&&&&&&&&&05110.&&&&005 110 m alodâhân. Kongo demokraatlii täsivääldi vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0 m).

## Ekonomia

Kongo demokraatlâš täsiväldi lii luánduriggoduvâidis peeleest riges riijkâ. Tast láá hirmâd stuorrâ mecciriggoduvah já maaŋgah mávsuliih ruukipyevtittâsah, ovdâmerkkân kolle, timanteh, veški, lajo, oljo já uuraan.

Ruukipyevtittâsâi lasseen Kongo demokraatlii täsivääldist tuálvojeh olgoenâmáid stuorrâ plantaasij eennâmtuálupyevtittâsah palmuoljo, kähvi, sukkâr, pumbul já kumi. Taah tuálvumšadoh viljâluvvojeh ennuv, mut purrâmâššadoh iä viljâluu puohháid kinshasakongoláid tuárvi.

Omâdâh Kongo demokraatlii täsivääldist lii juáhásâm uáli epitäsivávt. Uási ulmuin láá riggáh, mut iänááš uási láá uáli kievhih.

### Iäláttâsah

Arvevyevdist ässee baantuh rähtih vyevdin piälduid nuuvt, et sij puáldih vyevdi muorâid. Piälduh viljâluvvojeh mottoom ive ääigi ađai tassaaš ko piäldu raavâdamnâseh noheh. Talle njáskoo vyevdist uđđâ pittá piäldu várás. Vyevdih čuáppojeh meiddei tobbeen kávnojeijee tivrâs já korrâ muorâ šlaajâi keežild. Tágáreh muorah šaddeh arvevyevdist piäđgui, já toi finniimân ferttee čuoppâđ vijđes vyevdikuávluid já huksiđ mecciautomaađijijd.

## Viehâdâh

Kongo demokraatlii täsivääldist eellih paijeel 250 sierâlágánid aalmugid tâi hiäimud, main stuárráámus uási kuleh bantuid. Bantuhiäimuh eellih jyehi kuávlust peeivitäsideijee máddáápiäláá Afrikist. Sierânâsaalmugijd ovtâstit siämmáásullâsâš kielâ.

### Ässeeloho

| Ihe | Ässeeloho | Ihe | Ässeeloho | Ihe | Ässeeloho | Ihe | Ässeeloho | Ihe | Ässeeloho |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1960 | 15 248 246 | 1973 | 21 691 346 | 1985 | 30 039 873 | 1997 | 44 078 397 | 2009 | 60 486 276 |
| 1961 | 15 637 715 | 1974 | 22 282 713 | 1986 | 30 871 855 | 1998 | 44 960 941 | 2010 | 62 191 161 |
| 1962 | 16 041 247 | 1975 | 22 902 275 | 1987 | 31 740 965 | 1999 | 45 889 100 | 2011 | 63 931 512 |
| 1963 | 16 461 914 | 1976 | 23 554 958 | 1988 | 32 679 158 | 2000 | 46 949 244 | 2012 | 65 705 093 |
| 1964 | 16 903 899 | 1977 | 24 238 011 | 1989 | 33 727 905 | 2001 | 48 167 045 | 2013 | 67 513 677 |
| 1965 | 17 369 859 | 1978 | 24 941 431 | 1990 | 34 910 591 | 2002 | 49 516 960 | 2014 | 73 722 860 |
| 1966 | 17 861 860 | 1979 | 25 650 884 | 1991 | 36 253 025 | 2003 | 50 972 323 | 2015 | 76 196 619 |
| 1967 | 18 378 189 | 1980 | 26 357 407 | 1992 | 37 731 020 | 2004 | 52 487 293 | 2016 | 78 736 153 |
| 1968 | 18 913 177 | 1981 | 27 060 353 | 1993 | 39 257 294 | 2005 | 54 028 003 | 2017 | 81 339 988 |
| 1969 | 19 458 874 | 1982 | 27 767 775 | 1994 | 40 711 816 | 2006 | 55 590 838 | 2019 | 91 931 000 |
| 1970 | 20 009 902 | 1983 | 28 490 510 | 1995 | 42 012 524 | 2007 | 57 187 942 | 2019 | 86 790 567 |
| 1971 | 20 563 258 | 1984 | 29 243 529 | 1996 | 43 122 601 | 2008 | 58 819 038 | 2023 | 105 789 731 |
| 1972 | 21 121 467 |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Käldee: Wikidata |

### Kielah

Kongo demokraatlii täsivääldi kielâkárttá
Kongo demokraatlii täsivääldi virgálâš kielâ lii ranskakielâ, mutâ ton lasseen tobbeen sárnojeh nelji aalmuglii kielâ: kongokielâ, lingalakielâ, tshilubakielâ já swahilikielâ. Ohtsis Kongo demokraatlii täsivääldist sárnojeh kuittâg paijeel 200 kiellâd.

### Kaavpugeh

Kongo demokraatlii täsivääldi stuárráámus kaavpug lii ton uáivikaavpug Kinshasa. Eres stuorrâ kaavpugeh láá Lubumbashi, Kolwezi já Mbuji-Mayi.

### Tiervâsvuotâ

Ebola epidemiapároh tiättojeh ain tyellittälli Kongo demokraatlii täsivääldist. Ovdâmerkkân iivij 2018–2020 masaba 2 300 olmožid jammii ebolan. Tavdâ lii-uv finnim noomâs Kongo demokraatlii täsivääldist leijee juuvâ mield, kost virus kavnui vuosmuu tove ive 1976.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Kongo demokraatlâš täsiväldi**.

## Käldeeh