Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Venus

Venus
**Venus** lii plaaneet Merkurius já Eennâmpáálu kooskâst. Tot lii Piäiváást nubben aldemus plaaneet. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh Venus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Plaaneet koskâ Piäivážân lii koskâmiärálávt 108 miljovn kilomeetterid. Venus täsnitieđâlâš symbol lii .

Venus lii pakkâsumos plaaneet mii piäiváškoddeest. Ton pajaldâsliegâsvuotâ lii koskâmiärálávt 462 °C.

Tavenäävist keččum Venus jorá mietipiäiván, nubenáál ko stuorrâ uási piäiváškode planetijn. Tondiet Venusist Piäiváš paijaan viestârist já luáštá nuorttân.

Venusist iä lah máánuh.

## Muusik Venusân

Ive 2024 Ovtâstum staatâi komovuotâhaldâttâh NASA vuolgâttij ovtâstumstaatâlii ráp-artist Missy Elliott pitá "The Rain (Supa Dupa Fly)" Venus kulij. Pittá mađhâšij čuovâliävttoin, suullân 254 miljovn kilomeetterid Enâmist Venusân. Mätki piištij suullân 14 minuttid.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Venus**.

## Käldeeh
# Jupiter

Jupiter já ton galileolâš máánuh: Io, Europa, Ganymedes já Callisto
**Jupiter** lii plaaneet Mars já Saturnus kooskâst. Tot lii Piäiváást viđâdin aldemus plaaneet. Jupiter täsnitieđâlâš symbol lii .

Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh, Jupiter-uv jorá Piäiváá pirrâ. Ton juurrâm Piäiváá pirrâ pištá 11,86 ihheed. Plaaneet lyeddejeijee lii ohtnubáloh kerdid stuárráb ko Eennâm lyeddejeijee, já ton massa lii kulmâčyet kerdid eenâb ko Enâmist. Jupiter lii-uv planetij jietânâs. Tastko ton juurrâmsuonjâr lii 777 miljovn kilomeetterid, kukkenorroo Piäiváš ij jur lieggii ige čuovvii tom. Eellim ij lah máhđulâš Jupiterist.

## Jupiter máánuh

Ive 2023 räi Jupiterist lijjii kavnum ohtsis 92 máánnud, main 4 láá galileoliih máánuh:

1. Io
2. Europa – Europa-máánust lii täsivis jieŋâase, mast láá ruáiruh. Arvâluvvoo, et suullân 15 kilomeetterid jieŋâ vyelni ličij suullân 100 kilomeetterid čääci.
3. Ganymedes – Ganymedes lii piäiváškode stuárráámus máánu, já tast lii haapi siskeldittee kaasuriggee já meid magneetkieddi, moh iä kavnuu eres máánuin.
4. Callisto – Callisto lii Jupiter nubben stuárráámus máánu, mast láá ennuv kraattereh.

Ive 2025 tiäđust lijjii 95 máánnud.

Jo ive 1610 täsnitiettee Galileo Galilei skihtij káiduspocceinis Jupiterân já ooinij ton nelji máánu: Io, Europa, Callisto já Ganymedes. Taah kočoduvvojeh suu noomâ mield galileolâš máánnun.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Jupiter**.

## Käldeeh
# Kesimáánu 15.

**Kesimáánu 15.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 166. peivi (kárgámive 167. peivi). Ive loopân láá 199 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Vienâ, Viänu
* syemmilâš kalender: Viena, Vieno, Moona

## Tábáhtusah

* 1184 – Sverre Sigurdssonist šoodâi Taažâ kunâgâs, ko sun vuoitij já kuudij Magnus Erlingsson.
* 2024 – Tromsa sämmilij viäsu lekkui.
* 2024 – Slovakia presidentvaaljâid vuáittám Peter Pellegrini algâttij president virgeest.

## Šoddâmeh

* 1479 – Lisa Gherardini, firenzelâš aatelnissoon, kiäst oskoh, et sun lâi *Mona Lisa* mallin (j. 1542)
* 1511 – Bartolomeo Ammannati, italialâš koveverree já arkkiteht (j. 1592)
* 1555 – Moderata Fonte, italialâš tivtâsteijee (j. 1592)
* 1947 – Alain Aspect, ive 2022 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ranskalâš fysikkár

## Jämimeh

* 952 – Murong Yanchao, kiinalâš kenraal (šoddâmihe ij tiäđust)
* 1073 – Go-Sanjō, Jaapaan kiäisár iivij 1068–1073 (š. 1034)
* 1184 – Magnus Erlingsson, Taažâ kunâgâs (š. 1156)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Kesimáánu 15.**.

## Käldeeh
# Sajehäämi

**Sajehäämi** lii morfologisâš sujâttemkategoria. Puoh uuraallijn kielâin láá sajehäämih. Sajehamijguin puáhtá oovdânpyehtiđ sehe kuávdáš (om. aageent, patient) já periferaallijd (om. saje, koskâuámi) kielâopâlijd funktioid teikkâ semantlijd roolâid. Nomináid kullee säniluokah sojeh sajehaamijn, mut meid infinitlijn verbâhaamijn, adverbijn já adpositioin puáhtá leđe tievâslâš teikkâ rájášum sujâttemparadigma.

## Sajehäämih anarâškielâst

Anarâškielâst láá oovce sajehäämmid: nominativ, genetiv, akkusativ, illativ, lokativ, komitativ, abessiv, essiv já partitiv.

| Sajehäämi | Ovdâmerkkâ (ol.) | Ovdâmerkkâ (ml.) |
| --- | --- | --- |
| Nominativ | **Ákku** lii puáris. | **Ááhuh** láá puáráseh. |
| Genetiv | Puáris **ááhu** táálu lii muččâd. | Puáris **ááhui** tááluh láá muččâdeh. |
| Akkusativ | Mun tuubdâm puáris **ááhu**. | Mun tuubdâm puáris **ááhuid**. |
| Illativ | Mun adelâm skeeŋkâ puáris **áákun**. | Mun adelâm skeeŋkâ puáris **áhhoid**. |
| Lokativ | Puáris **ááhust** lii mučis táálu. | Puáris **ááhuin** láá mučis tááluh. |
| Komitativ | Mun moonâm káávpán puáris **áhhoin**. | Mun moonâm káávpán puáris **áhuiguin**. |
| Abessiv | Mun moonâm káávpán puáris **áhuttáá**. | Mun moonâm káávpán puáris **áhuittáá**. |
| Essiv | Sun kočoduvvoo puáris **ákkun**. |
| Partitiv | Siijdâst láá 14 puáris **ákkud**. |

## Sajehaamij mereh uuraallijn kielâin

Uuraallijn kielâin láá jieškote-uv stuárusiih sajevuáháduvah (3–27).

| Kielâ | Meeri |
| --- | --- |
| komikielâ | 23 |
| uŋgarkielâ | 17–27 |
| vepsákielâ | 16–18 |
| suomâkielâ | 15 |
| eestikielâ | 14 |
| setokielâ | 13 |
| selkupkielâ | 13 |
| udmurtkielâ | 12–21 |
| kärjilkielâ | 12–16 |
| mordvakielah | 12–13 |
| marikielah | 9–10 |
| nuorttâlâškielâ | 9 |
| kieldâsämikielâ | 9 |
| tavehantikielâ | 9 |
| nganasankielâ | 8–9 |
| maadâsämikielâ | 8 |
| juulevsämikielâ | 8 |
| liivikielâ | 8 |
| nuorttâmansikielâ | 8 |
| neeneeckielâ | 7 |
| kamaskielâ | 7 |
| orjâlâškielâ | 6 |
| tavemansikielâ | 6 |
| eeneeckielâ | 6 |
| tavehantikielâ | 3 |

## Käldeeh
# Reservoir Dogs

Reservoir Dogs logo
**Reservoir Dogs** lii ive 1992 puáttám rikoselleekove, mon lii čáállám já stivrim ovtâstumstaatâlâš Quentin Tarantino.

## Juonâ

Áámmátrikoliih aiguu rievviđ timantijd, mutâ puoh ij moonnâmgin nuuvt ko sij lijjii sundáttâllâm.

## Čaittâleijeeh

| Nommâ | Roolâ |
| --- | --- |
| Harvey Keitel | Mr. White/Larry Dimmick |
| Tim Roth | Mr. Orange/Freddy Newandyke |
| Michael Madsen | Mr. Blonde/Vic Vega |
| Steve Buscemi | Mr. Pink |
| Edward Bunker | Mr. Blue |
| Quentin Tarantino | Mr. Brown |
| Chris Penn | "Nice Guy" Eddie Cabot |
| Lawrence Tierney | Joe Cabot |
| Randy Brooks | Holdaway |
| Kirk Baltz | Marvin Nash |
| Rich Turner | Sheriff #1 |
| David Steen | Sheriff #2 |
| Steven Wright | K-Billy DJ (jienâ) |

## Vuástáväldim

Rotten Tomatoes -sijđo 69 árvustâlmist 91 % láá miättáseh. Metacritic-siijđost tot lii finnim 79 čuággád čyeđeest.

## Käldeeh
# Nuorttâ-Timor

| Nuorttâ-Timor demokraatlâš täsiväldi *Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e* (tetumkielân) *República Democrática de Timor-Leste* (portugalkielân) |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  |
| Staatâhäämi |
täsiväldi |
|  |
| President |
José Ramos-Horta |
| Uáiviminister |
José Maria Vasconcelos |
|  |
| Uáivikaavpug |
Dili |
|  |
| Eres kaavpugeh |
Baucau, Dare, Lospalos, Ermera, Maliana, Liquiçá |
|  |
| Vijđodâh |
15 007 km² |
|  |
| Ässeeloho (2018) |
1 261 407 |
| – ässeesaahâdvuotâ |
69 ässed/km² |
|  |
| Virgáliih kielah |
tetumkielâ, portugalkielâ |
|  |
| Vaaluut |
Ovtâstum staatâi dollar (USD) |
|  |
| Äigi |
UTC+9 |
|  |
| Uánádâs |
TL |
|  |
| Jotolâh |
čižetpiälásâš |
|  |
| Sundenummeer |
+670 |
|  |
| Internet TLD |
.tl |
|  |
| Motto |
"Unidade, Asaun, Progresu" / "Unidade, Acção, Progresso" |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | *Pátria* |
|  |

**Nuorttâ-Timor** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Dili.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih

Nuorttâ-Timor lii staatâ Aasiast. Nuorttâ-Timorist lii tuše ohtâ räjiránnjá: Indonesia.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Nuorttâ-Timor**.

## Käldeeh
# 1443

|  |  |
| --- | --- |
| **Ihečyeđeh** | 1200-loho · 1300-loho · 1400-loho · 1500-loho · 1600-loho |
| **Iheloveh** |

---

1390-loho · 1400-loho · 1410-loho · 1420-loho · 1430-loho · 1440-loho 1450-loho · 1460-loho · 1470-loho · 1480-loho · 1490-loho · 1500-loho

---

 |
| **Iveh** | 1390 · 1391 · 1392 · 1393 · 1394 · 1395 · 1396 · 1397 · 1398 · 1399 1400 · 1401 · 1402 · 1403 · 1404 · 1405 · 1406 · 1407 · 1408 · 1409 1410 · 1411 · 1412 · 1413 · 1414 · 1415 · 1416 · 1417 · 1418 · 1419 1420 · 1421 · 1422 · 1423 · 1424 · 1425 · 1426 · 1427 · 1428 · 1429 1430 · 1431 · 1432 · 1433 · 1434 · 1435 · 1436 · 1437 · 1438 · 1439 1440 · 1441 · 1442 · 1443 · 1444 · 1445 · 1446 · 1447 · 1448 · 1449 1450 · 1451 · 1452 · 1453 · 1454 · 1455 · 1456 · 1457 · 1458 · 1459 1460 · 1461 · 1462 · 1463 · 1464 · 1465 · 1466 · 1467 · 1468 · 1469 1470 · 1471 · 1472 · 1473 · 1474 · 1475 · 1476 · 1477 · 1478 · 1479 1480 · 1481 · 1482 · 1483 · 1484 · 1485 · 1486 · 1487 · 1488 · 1489 1490 · 1491 · 1492 · 1493 · 1494 · 1495 · 1496 · 1497 · 1498 · 1499 1500 · 1501 · 1502 · 1503 · 1504 · 1505 · 1506 · 1507 · 1508 · 1509 |

**1443** (**MCDXLIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1440-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
# Auckland

Tāmaki-makau-rau

**Auckland** (maorin *Tāmaki-makau-rau*) lii Uđđâ-Seeland stuárráámus kaavpug.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

| Ihe | Ässeeloho |
| --- | --- |
| 1996 | 954 000 |
| 2018 | 1 346 091 |
| 2018 | 1 467 800 |
| 2020 | 1 470 100 |
| Käldee: Wikidata |

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Auckland**.

## Käldeeh
# Latvia

| Latvia täsiväldi *Latvijas Republika* (latviakielân) |
| --- |
|  lippu |  vaakun |
|  Latvia sajadâh Euroopist |
| Staatâhäämi |
täsiväldi |
|  |
| President |
Edgars Rinkēvičs |
| Uáiviminister |
Krišjānis Kariņš |
|  |
| Uáivikaavpug |
Riika |
|  |
| Eres kaavpugeh |
Daugavpils, Liepāja |
|  |
| Virgáliih kielah |
latviakielâ |
|  |
| Vaaluut |
euro (EUR) |
|  |
| Äigi |
UTC+2 |
| – kesiäigi |
UTC+3 |
|  |
| Uánádâs |
LV |
| – fiävruin |
LV |
| – kirdemmašinijn |
YL |
|  |
| Sundenummeer |
+371 |
|  |
| Internet TLD |
.lv |
|  |
| Motto |
"Tēvzemei un Brīvībai" |
|  |
| Aalmuglâšlaavlâ | *Dievs, svētī Latviju!* |
|  |

**Latvia** lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Riika.

## Eennâmtieđâ

### Morfologia

Latvia alemus saje lii Gaiziņkalns, mii paijaan 311,6 meetter alodâhân. Tot lii Baltia enâmij nubben alemus saje Eestienâmist leijee Suur Munamägi maŋa.

## Ekonomia

### Energia

Eestieennâm, Latvia já Liettua uáiviministereh vuáláčallii porgemáánust 2023 ohtâsii almosciälkkámuš, mast almottui áigumušâin luovâniđ Ruošâ haldâšem Brell-šleđgâviärmáduvâst sehe servâmist viestâreurooplii vuáhádâhân majemustáá kuovâmáánust 2025. Almosciälkkámušâst Ruošâ haldâšem viärmádâhân kuullâm onnui uhken Baltia enâmij energiatorvolâšvuotân. Miärádâs nannaam-Euroop vuáhádâhân servâmist tohhui ive 2018, ko haahâ finnij EU-ruttâdem. Baltian enâmeh servih šleđgâviärmádâhân Puola peht. Baltia enâmeh lijjii Sovjetlito haaldust nube maailmsuáđist ive 1991 räi, já toh ärbejii šleđgâvuáháduv tien ääigist.

Pešnirihhááš lii Latvia aalmuglâšlodde.
## Kulttuur

### Aalmuglâšsymboleh

Latvia aalmuglâšlodde lii pešnirihhááš.

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Latvia**.

## Käldeeh
# Netflix

Netflix logo iivij 1997–2000
Netflix logo iivij 2000–2014
Netflix logo ive 2015
**Netflix, Inc.** lii ovtâstumstaatâlâš tiilámvideopalvâlus já pyevtittemfinnodâh, mii fáálá elleekuuvijd já televisiorááiđuid.

## Historjá

Netflix vuáđudui porgemáánu 29. peeivi 1997 Scotts Valleyst, Kaliforniast. Irâttâs algâttij tooimâs DVD-elleekuuvij já -rááiđui postâvuábdoin. Netflix listajui NASDAQ-pöörsin ive 2002.

Netflix algâttij 2010-lovvoost jieijâs pyevtittem televisiorááiđui várás, maid tot čäitiškuođij ohtuuvuoigâdvuođáin äššigâssáid. Syeinimáánust 2013 Netflixist poođij vuosmuš Emmy-iävtukkâsvuođâid finnim Internet tiilámvideopalvâlus: Netflix finnij ohtsis 14 iävtukkâsvuottâd, main *House of Cards* -ráiđu finnij oovce.

Kanadalii Sandvine ive 2013 raapoort mieldi Netflix västidij 31,6 % Ovtâstum staatâi puoh nettijotoluvvâst. Ive 2014 tot lâi 35 %, mii lâi suullân 20 % eenâb ko Youtube nettijotoluv meeri.

Keessiv 2014 Netflixist lijjii maailmvijđosávt suullân 48 miljovn tiilájeijed, kiäin 36 miljovn Ovtâstum staatâin já loopah eres soojijn maailmist. Ive 2015 Netflixist lijjii paijeel 62 miljovn äššigâssâd paijeel 50 staatâst. Ive 2020 Netflixist lijjii ohtsis paijeel 182 miljovn äššigâssâd ubâ maailmist, kiäin 69 miljovn Ovtâstum staatâin.

Ive 2019 Netflix lohtui Motion Picture elleekovesiärván.

## Finnodâhtoimâ

Netflix skáppoo elleekuuvijd já televisiorááiđuid pyevtittem- já levâttemfinnoduvâin aaibâs tegu táválâš TV-kanava. Čäittimvuoigâdvuođâid tot skáppoo tiätuááigán, ovdâmerkkân muádi ihán häävild. Ađai Netflix ij tooimâ tegu ovdâmerkkân Spotify, mii máksá vuoigâdvuođâi omâsteijeid ovtâskâs keččâmkeerdijn.

## Käldeeh
# Cuáŋuimáánu 9.

Lil Nas X ive 2019
Fallingwater-viäsu, mon Frank Lloyd Wright lii vuávám
**Cuáŋuimáánu 9.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 99. peivi (kárgámive 100. peivi). Ive loopân láá 266 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Eljis
* syemmilâš kalender: Elias, Eljas, Eelis

## Tábáhtusah

 Suomâ vuáhádum liputtempeivi: suomâkielâ peivi *ađai* Mikael Agricola -peivi

* 999 – Sylvester II šoodâi virgálávt katolilii kirho 139. paavin.
* 2013 – Uhuru Kenyatta algâttij Kenia president virgeest.

## Šoddâmeh

* 1802 – Elias Lönnrot, syemmilâš kielâtotkee, kirječällee, professor já tuáhtár (j. 1884)
* 1989 – Caroline Johansson Kuhmunen, sämmilâš musikkár já čaittâleijee
* 1999 – Lil Nas X, ovtâstumstaatâlâš ráppájeijee, lávloo já laavlârähtee

## Jämimeh

* 715 – Konstantinus I, katolilii kirho paavi iivij 708–715 (šoddâmihe ij tiäđust)
* 806 – Kanmu, Jaapaan kiäisár iivij 781–806 (š. 737)
* 1024 – Benedictus VIII, katolilii kirho paavi iivij 1012–1024 (šoddâmihe ij tiäđust)
* 1959 – Frank Lloyd Wright, ovtâstumstaatâlâš arkkiteht (š. 1867)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Cuáŋuimáánu 9.**.

## Käldeeh