Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Skammâmáánu 4.

**Skammâmáánu 4.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 308. peivi (kárgámive 309. peivi). Ive loopân láá 57 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Herttâ
* syemmilâš kalender: Hertta

## Tábáhtusah

* 1268 – Eennâm tuárgistij korrâsávt Treviso eennâmkoddeest Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,4 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

* 1889 – Elna Kiljander, syemmilâš arkkiteht (j. 1970)
* 1942 – Lajla Mattsson Magga, maadâsämmilâš máttáátteijee, kirječällee, kielâtotkee, jurgâleijee já leksikograf

## Jämimeh

* 742 – Liu Congyi, Tang-dynastia kansler (š. 742)
* 785 – Liu Peng, Tang-dynastia kenraal (š. 727)
* 1680 – Pelagius Schläpfer, sveiccilâš politikkár (š. 1601)
* 1847 – Felix Mendelssohn, saksalâš musikkár já šuoŋârähtee (š. 1809)
* 1956 – Georg Jägerroos, syemmilâš arkkiteht (š. 1901)
* 2024 – Murray Sinclair, kanadalâš politikkár, tuámmár já äššivyeijee (š. 1951)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Skammâmáánu 4.**.

## Käldeeh
# Mars

Mars
**Mars** lii plaaneet Eennâmpáálu já Jupiter kooskâst. Tot lii Piäiváást niäljádin aldemus plaaneet. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh Mars-uv jorá Piäiváá pirrâ. Mars täsnitieđâlâš symbol lii .

## Mars máánuh

Marsist láá kyehti máánu:

1. Fobos (Phobos)
2. Deimos

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Mars**.

## Käldeeh
# Skammâmáánu 1.

**Skammâmáánu 1.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 305. peivi (kárgámive 306. peivi). Ive loopân láá 60 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Kuunnil
* syemmilâš kalender: Pyry, Lyly

## Tábáhtusah

* 1504 – Eennâm tuárgistij korrâsávt Bibbienast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.
* 1981 – Antigua já Barbuda šoodâi jiečânâssân.
* 2022 – Tanska sosialdemokraateh vuoittii aalmugtiggevaaljâid.

## Šoddâmeh

* 1923 – Victoria de los Ángeles, katalonialâš oopperalávloo (j. 2005)
* 1952 – Bora Đorđević, serbialâš lávloo, laavlârähtee já tihtâčällee (j. 2024)

## Jämimeh

* 1463 – Giovanni di Cosimo de' Medici, italialâš paŋkkiolmooš (š. 1421)
* 1894 – Aleksander III, Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1881–1894 (š. 1845)
* 1895 – Benito Sanz y Forés, espanjalâš kardinaal (š. 1828)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Skammâmáánu 1.**.

## Käldeeh
# New York (uásistaatâ)

| New York |
| --- |
| State of New York |
|  lippu |  seilâ |
|  Ovtâstum staatâi kárttá, mast New York uásistaatâ merkkejum |
| Staatâ |  Ovtâstum staatah |
|  |
| Uáivikaavpug |
Albany |
|  |
| Stuárráámus kaavpug |
New York |
|  |
| Kuvernöör |
Kathy Hochul |
|  |
| Virgáliih kielah |
ij lah |
|  |
| Vijđodâh |  |
| – ohtsis |
141 205 km² |
| – mast eennâm |
122 409 km² |
| – mast čääsi |
18 795 km² |
|  |
13,3 % |
|  |
| Ässeeloho (2019) |  |
| – ässeeh |
19 453 561 |
| – ässeesaahâdvuotâ |
159 äs/km² |
|  |
| Littostaatâ uásistaattân |  |
| – peivimeeri |
26. syeinimáánu 1788 |
| – oornigist |
11. |
|  |
| Äigistielâs |
UTC–5 |
| – kesiäigi |
UTC–4 |
|  |
| Ase |  |
| – alemus saje |
1 629  m |
| – koskâmiärálâš alodâh |
305  m |
| – vyeligumos saje |
0  m |
|  |
| Uánádâsah |  |
| – postâuánádâs |
NY |
| – ISO 3166-2 |
US-NY |
|  |
| Jiellâhnommâ | *The Empire State* |
|  |
| Motto | *Excelsior* |
|  |
| Laavlâ | *"I Love New York"* |
|  |
| www.ny.gov |

**New York** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Albany já stuárráámus kaavpug New York City.

New York uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 19,4 miljovn olmožid (2020). Tot lii Ovtâstum staatâi niäljádin stuárráámus uásistaatâ ässeelovo mield.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

| Ihe | Ässeeloho | Ihe | Ässeeloho |
| --- | --- | --- | --- |
| 1910 | 9 113 614 | 1980 | 17 558 072 |
| 1920 | 10 385 227 | 1990 | 17 990 455 |
| 1930 | 12 588 066 | 2000 | 18 976 457 |
| 1940 | 13 479 142 | 2010 | 19 378 102 |
| 1950 | 14 830 192 | 2015 | 19 795 791 |
| 1960 | 16 782 304 | 2020 | 20 201 249 |
| 1970 | 18 236 967 |  |  |
| Käldee: Wikidata |

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **New York (uásistaatâ)**.

## Käldeeh
# Roovvâdmáánu 15.

**Roovvâdmáánu 15.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 288. peivi (kárgámive 289. peivi). Ive loopân láá 77 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Helvi
* syemmilâš kalender: Helvi, Heta

## Tábáhtusah

* 1160 – Eennâm tuárgistij korrâsávt Subiacost, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,2 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.
* 1938 – Yrjö Väisälä kaavnâi asteroidijd 1518 Rovaniemi já 1519 Kajaani.
* 2022 – Leif Lindeman vuoitij *Syksyn sävel* -lávlumkišto.
* 2023 – Ecuadorist uárnejui vaaljâi nubbe jienâstemkerdi. Daniel Noboa uážui 51,83 % jienâin, já te sun väljejui Ecuador presidentin.

## Šoddâmeh

* 1944 – David Trimble, ive 1998 Nobel-ráávhupalhâšume finnim taveirlandlâš politikkár

## Jämimeh

* 912 – Abdullah ibn Muhammad, muslimlâš eemiir (š. 844)
* 2018 – Arto Paasilinna, syemmilâš kirječällee (š. 1942)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Roovvâdmáánu 15.**.

## Käldeeh
# Roovvâdmáánu 7.

**Roovvâdmáánu 7.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 280. peivi (kárgámive 281. peivi). Ive loopân láá 85 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Pirgit, Piggá, Pigá, Piigi
* syemmilâš kalender: Pirkko, Pirjo, Pirita, Piritta, Pipsa, Pirgitta

## Tábáhtusah

* 1919 – KLM vuáđudui.
* 1939 – Yrjö Väisälä kaavnâi asteroidijd 1526 Mikkeli, 2258 Viipuri, 2679 Kittisvaara, 2716 Tuulikki, 2885 Palva já 2972 Niilo.
* 2021 – Abdulrazak Gurnah vuoitij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume.
* 2024 – Victor Ambros já Gary Ruvkun vuoittijn Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume.

## Šoddâmeh

* 1303 – Pase Pirgit, Euroop nisonij suojâlem paseolmooš (j. 1373)
* 1847 – Evert Lagerspetz, syemmilâš arkkiteht (j. 1884)
* 1885 – Niels Bohr, ive 1922 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim tanskalâš fysikkár (j. 1962)
* 1931 – Desmond Tutu, ive 1984 Nobel-ráávhupalhâšume finnim maadâafriklâš pispe já arkkâpispe (j. 2021)
* 1939 – Harold Kroto, ive 1996 Nobel-kemiapalhâšume finnim brittilâš kemist (j. 2016)
* 1967 – Toni Braxton, ovtâstumstaatâlâš lávloo
* 1972 – Eminem, ovtâstumstaatâlâš ráppájeijee, pyevtitteijee já čaittâleijee
* 1973 – Grigol Mgaloblišvili, georgialâš politikkár já Georgia 7. uáiviminister
* 1978 – Jari Jaanto, syemmilâš startup-irâtteijee, nubbe IRC-Galleria vuáđudeijest

## Jämimeh

* 858 – Montoku, Jaapaan kiäisár iivij 850–858 (š. 827)
* 1840 – Peter Joseph Krahe, saksalâš arkkiteht (š. 1758)
* 1849 – Edgar Allan Poe, ovtâstumstaatâlâš čällee, tivtâsteijee já kirjálâšvuođâ kritikkár (š. 1809)
* 1967 – Norman Angell, ive 1933 Nobel-ráávhupalhâšume finnim eŋlandlâš kirječällee já oovdiš aalmugovdâsteijee (š. 1872)
* 2020 – Mario Molina, ive 1995 Nobel-kemiapalhâšume finnim meksikolâš fysikaallâš kemist (š. 1943)
* 2025 – John Gurdon, ive 2012 Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume finnim brittilâš ovdânembiolog já professor (š. 1933)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Roovvâdmáánu 7.**.

## Käldeeh
# Juovlâmáánu 8.

**Juovlâmáánu 8.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 342. peivi (kárgámive 343. peivi). Ive loopân láá 23 peivid.

## Nommâpeeivih

* anarâš kalender: Mávná
* syemmilâš kalender: Kyllikki, Kylli

## Tábáhtusah

 Suomâ vuáhádum liputtempeivi: *Jean Sibelius -peivi* ađai syemmilii muusik peivi

* 2021 – Olaf Scholz väljejui Saksa littokanslerin.

## Šoddâmeh

* 1865 – Jean Sibelius, syemmilâš šuoŋârähtee (j. 1957)
* 1886 – Diego Rivera, meksikolâš taaiđâmáálár já grafikkár (j. 1957)
* 1886 – Siiri Juva, syemmilâš máttáátteijee já kirječällee (j. 1974)
* 1947 – Kati-Claudia Fofonoff, nuorttâlâš kirječällee (j. 2011)
* 1947 – Thomas Cech, ive 1989 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš biokemist
* 1966 – Sinéad O’Connor, irlandlâš musikkár (j. 2023)

## Jämimeh

* 1980 – John Lennon, brittilâš musikkár (*The Beatles*) (š. 1940)
* 2016 – John Glenn, ovtâstumstaatâlâš astronaut, merâjyelgivievâ suátikirdee já politikkár (š. 1921)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Juovlâmáánu 8.**.

## Käldeeh
# Harry Potter

Harry Potter logo
**Harry Potter** lii brittilâš kirječällee J. K. Rowling čäällim fantasiakirjeráiđu, mast láá čiččâm uássid. Kiirjij kuástideijee lii Bloomsbury Publishing. Kirjeh muštâleh nuáidikaandâst, Harry Potterist, já suu fiäránijn skipárijdiskuin Ron Weasleyin já Hermione Grangeráin Hogwarts (suom. Tylypahka) nuáidiškoovlâst. Vuosmuš kirje, *Harry Potter and the Philosopher's Stone*, almostui ive 1997 já majemuš, *Harry Potter and the Deathly Hallows*, 2007.

## Tuávááš

"Platform 9+3⁄4" -kolbâ Lontoost King's Cross ryevdirađesajattuvâst
### Čällee

*Válduartikkâl: J. K. Rowling*
J. K. Rowling šoodâi Yatest Eŋlandist ive 1965. Sun čaalij vuosmuu párnáid já nuoráid uáivildum kirjees *Harry Potter and the Philosopher's Stone* ive 1997 já joođhij rááiđu val kuuđâ kirje verd. Tast maŋa sun lii čáállám kiirjijd rävisulmuid.

### Kirjerááiđu historjá

Rowling finnij jurduu Harry Potterân junást, moin sun lâi maađhâšmin Manchesterist Lontoon ive 1990.

### Romaneh

* *Harry Potter and the Philosopher's Stone* (1997)
* *Harry Potter and the Chamber of Secrets* (1998)
* *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban* (1999)
* *Harry Potter and the Goblet of Fire* (2000)
* *Harry Potter and the Order of the Phoenix* (2003)
* *Harry Potter and the Half-Blood Prince* (2005)
* *Harry Potter and the Deathly Hallows* (2007)

## Fáádást eres soojijn

* Wikimedia Commonsist láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást **Harry Potter**.

## Käldeeh